Кіріспе

1902 жылғы халықаралық тіл. Idiom Neutral – 1902 жылы Санкт-Петербург инженері Вальдемар Розенбергер басшылығымен Халықаралық әмбебап тіл академиясы (Akademi Internasional de Lingu Universal) жариялаған халықаралық қосымша тіл.

Тарих

Академия 1887 жылы тамыз айында Мюнхенде өткен конгресте «Kadem bevünetik volapüka» (сөзбе-сөз «Әлемдік тілдің халықаралық академиясы») ретінде құрылды, мақсаты көмекші Volapük тілін сақтау және жетілдіру болатын. Розенбергер 1892 жылы Академия директоры болғаннан кейін, топ Volapük тілінің грамматикасы мен сөздік қорына елеулі өзгерістер енгізе бастады, оның мәнін мүлдем басқа тілге айналдырды. Сөздіктердің көбі Батыс Еуропа тілдерінде қолданылатын сөздерге ұқсас сөздермен алмастырылды, ал Батыс Еуропалықтарға беймәлім грамматикалық формалар жойылды. Осы өзгерістердің нәтижесінде жаңа тіл пайда болғаны түсінікті болды, ол «Идиом Нейтрал» (мағынасы «бейтарап идиом» немесе «бейтарап тіл») деп аталды. 1898 жылы Академияның атауы «Akademi Internasional de Lingu Universal» болып өзгертілді және осы жылдан бастап Академияның хабарламалары жаңа тілде жазыла бастады. Volapük тілін қолдануды жалғастырғандар «Халықаралық Volapük академиясын» қайта құрды, оның атын (әріптемесін өзгерткенімен) «Kadäm Bevünetik Volapüka» деп сақтады. 1902 және 1903 жылдары бірнеше еуропалық тілдерде «Идиом Нейтрал» сөздіктері, сонымен қатар грамматиканың негізгі қағидалары жарық көрді. Бұл тіл, кейде ағылшын тілінде жазатын авторлар оны «Нейтраль» немесе «Нейтраль тілі» деп атады, сол кезде халықаралық тілдерге қызығушылық танытқандардың назарын аударды. Розенбергер бұл тілде «Progres» атты мерзімдік басылым шығарды. 1907 жылы халықаралық көмекші тілді таңдау үшін Парижде өткен ғалымдар комитетінің қарауында «Нейтраль» тілі де болды (комитет қандай шешім қабылдағаны туралы пікірлер әртүрлі; толық ақпарат алу үшін «Ido» және оның сілтемелерін қараңыз). 1908 жылы «Идиом Нейтрал» тілін құрған Академия, оны итальяндық математик Джузеппе Пеано жасаған латын тілінің жеңілдетілген түрі – «Latino sine flexione» тілінің пайдасына қолданбайтын болды. Пеано Академия директоры болып тағайындалды және Академияның атауы «Academia pro Interlingua» болып өзгертілді. Пеаноның тілі де «Interlingua» деп аталды, оны 1951 жылы Халықаралық көмекші тілдер қауымдастығы (IALA) ұсынған танымал «Interlingua» тілімен шатастыруға болмайды. 1912 жылы Розенбергер «Нейтраль» тілінің жаңартылған нұсқасын – «Реформалық Нейтраль» деп жариялады.

Грамматика

Төменде Idiom Neutral грамматикасының шамамен суреті берілген. Бұл тіл үшін жасалған грамматиканың барлық егжей-тегжейін толық көрсетпейді. Idiom Neutral-дың қарапайым грамматикасы Interlingua грамматикасына ұқсас.

Есімдіктер мен қосымша сөздер

Эсперанто мен Идодан өзгеше, зат есімдер кез келген әріппен бітуі мүмкін. Септік жалғаулары жоқ. Көпше түрі сөздің соңына "i" әрпін қосу арқылы жасалады. Сын есімдер де кез келген әріппен бітуі мүмкін. Олар әдетте өзгертетін зат есімдерден кейін келеді және сан жағынан олармен сәйкес болмайды, мысалы, kaset grand big box, kaseti grand big boxes. Сын есімдерді (және есімшелерді) салыстыру "plu ka" (көп), "tale kuale" (дейін) және "leplu" (ең) арқылы жасалады.

Сөйлеудің басқа бөліктері

Нақты немесе белгісіздік туралы мүшелер жоқ. Сын есімдерге «-е» қосып, есімшелер жасауға болады. Кейбір предлогтар басқа сөздерден «-у» қосып жасалады, мысалы, relativu – relative to, relativ – сөйлемдік (сын есім).

Үлгі мәтіндер

Аппараттар Санкт-Петербург станциясының бастығына жолдануы керек және сіздің есептік шотыңыздан сақтандырылуы тиіс; егер аппараттың немесе оның бөліктері сапар барысында бүлініп немесе жоғалса, сіз бүлінген немесе жоғалған аппаратты және бөліктерді дереу басқаларымен ауыстыруға тиіссіз. "Идиом нейтральді" басылымы сіздің ұлыңызға, пошта маркаларын жинаушыға қызығушылық тудырады, себебі бұл идиом шетелдегі коллекционерлермен хат алмасу үшін тиімді тіл болып табылады.