Кіріспе

Шығыс православие шіркеуіндегі басшылардың арасында біріншісі – Константинопольдің Экуменикалық патриархы (Οἰκουμενικός Πατριάρχης) Константинополь архиепископы және Шығыс православие шіркеуін құрайтын бірнеше автокефаль шіркеулер басшылары арасындағы «бірінші тең» (primus inter pares). Экуменикалық патриарх – бүкіл әлемдегі Шығыс православие христиандарының өкілі және рухани жетекшісі саналады. «Экуменикалық» аталымы – грек тілінде «әлем» деген мағына беретін экуменге, яғни Рим империясына жасалған тарихи сілтеме және ол Халкидон кеңесінің 28-ші қағидасынан туындайды. Патриархтың тақ орны – Константинопольдің Экуменикалық патриархаты – әлемдегі ең бекем институттардың бірі және әлемдік тарихта маңызды рөл атқарды. Көне замандағы экуменикалық патриархтар христиан дінінің таралуына және түрлі діни дауларды шешуге көмектесті. Орта ғасырларда олар Шығыс православие шіркеуінің істерінде, православие әлемінің саясатында және славян халықтары арасында христиан дінін таратуда маңызды рөл атқарды. Қазіргі уақытта христиан дінінің және Шығыс православие ілімінің таралуымен қатар, патриархтар экуменизм мен дінаралық диалогқа, қайырымдылық жұмысына және православиелік христиан дәстүрлерін қорғауға белсенді қатысады. Пентархияның бес апостолдық тағында экуменикалық патриарх апостол Андрейдің мұрагері ретінде қарастырылады. Аталған тақтың 270-ші епископы Бартоломей I қазіргі кезде бұл лауазымды иеленуде.

Православиедегі мәртебе

Константинопольдің экуменикалық патриархы – теңдердің арасында бірінші, яғни барлық шығыс православие епископтарының арасында ең жоғары дәрежелісі. Ол өзі қатысатын православие приматтары мен епископтар кеңесіне жеке басқарады немесе делегат арқылы төрағалық етеді, православие қауымдылығының басты өкілі ретінде әрекет етеді, әсіресе басқа христиан діндерімен экуменикалық байланыстарда. Ол басқа патриархтарға немесе басқа автокефальді православие шіркеулеріне тікелей билік ете алмайды, бірақ өзінің әріптес приматтарының арасында жалғыз осы құқыққа ие: олардың немесе олардың делегаттарынан тұратын кезектен тыс синодтарды шақырып, жеке жағдайларды қарауға болады. Соңғы 40 жылда ол көп қатысушылармен жалпыправославие синодтарын өткізді. Оның ерекше рөліне байланысты, кейбір дереккөздерде экуменикалық патриархты православие шіркеуінің рухани басшысы деп атайды, бірақ бұл патриархтың ресми атағы емес және патриархат туралы ғылыми еңбектерде көбінесе қолданылмайды. Православие шіркеуі толығымен децентрализацияланған: оның орталық билігі, жер бетіндегі басшысы немесе жетекшілік ететін жалғыз епископы жоқ. Канондық тұрғыдан синодтық жүйеге ие болғандықтан, ол иерархиялық құрылымды католик шіркеуінен ерекшеленеді, оның доктринасы – папаның жоғарылығы және басшысы – папа. Оның «primus inter pares» («теңдердің арасында бірінші») және «экуменикалық патриарх» атақтары билік емес, құрметті атаулар. Шындығында, экуменикалық патриархтың Константинопольден басқа шіркеулерге ешқандай билігі жоқ. Константинопольдің экуменикалық патриархы Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Батыс Еуропасында, Австралия мен Жаңа Зеландияда, Оңтүстік Кореяда, сондай-ақ тарихи себептерге байланысты Грекия шіркеуінің құзырына кірмейтін Грекияның бөліктеріндегі миллиондаған грек, украин, русин және албан діндарларына қызмет ететін епархиялар мен архиепархиялардың тікелей әкімшілік басшысы болып табылады. Оның нақты лауазымы – Константинополь православие шіркеуінің патриархы, он төрт автокефальді және бірнеше автономды шіркеулердің бірі, сонымен қатар төрт православие ежелгі біріншілік орынның ең үлкені (бірақ ең көнесі емес), бұрынғы бөлінбеген шіркеудің ежелгі Пентархиясын құрайтын бес патриархальдық христиан орталығының арасында. Константинополь православие шіркеуінің басшысы ретінде ол «Константинопольдің, Жаңа Римнің архиепискобы» деп танылады. Экуменикалық патриархатты әрмен патриархатынан және 1204 жылы Төртінші крест жорығы кезінде Латын шабуылынан кейін құрылған, қазірде жойылған Латын патриархатынан ажырату үшін кейде «Константинопольдің грек патриархаты» деп те атайды.

Тарих

Кейінірек апостол Андрей қала құрған деп есептелетін Византия епархиясы бастапқыда қарапайым епархия болған. Ол император Константин Византияны Риммен қатар екінші астана етіп, Константинополь деп атаған кезде маңызға ие болды. 381 жылы Константинополь және 451 жылы Халкидон Экуменикалық кеңестері бес патриархаттың екіншісі ретінде епархияның шіркеулік мәртебесін қалыптастырды. Түрік үкіметі оны Түркиядағы грек азшылығының рухани жетекшісі деп мойындайды және оны Фенердің римдік/грек (сөзбе-сөз Rûm) православие патриархы деп атайды (Fener Rum Ortodoks Patriği). Патриарх 1453 жылы Константинополь басып алынғаннан бастап 1923 жылы Түрік Республикасы жарияланғанға дейін Осман империясының билігіне бағынды. Бүгінде түрік заңдарына сәйкес ол Түркия мемлекетінің билігіне бағынады және патриарх болу үшін Түркия азаматы болуы тиіс. Константинополь патриархы VI ғасырдан бері экуменикалық патриарх деп аталады. Бесінші ғасырдың ортасынан бері басқа рухани қызметкерлерге де кейде қолданылған бұл атаудың нақты мағынасы ресми түрде еш жерде анықталмаған, бірақ Христиан шіркеуінің Оксфорд сөздігінде айтылғандай, бұл титул католик шіркеуінде Әулие Тақтың талаптарымен қақтығысады деп сынға ұшыраған. Мұнда 20 монастырь және көптеген басқа да монахтар қауымдастығы бар.

Епископтық рөл

Экуменикалық патриархтың Шығыс православие епископтарының арасында ерекше рөлі бар, бірақ ол да даусыз емес. Ол – *primus inter pares* («біріншілердің арасында бірінші») мәртебесіне ие, себебі ол барлық православие епископтарының ең жоғарысы. Бұл басымдық, каноникалық әдебиетте *presbeia* («ерекше құқықтар», сөзбе-сөз: «үлкендер») ретінде білдіріледі, экуменикалық патриархқа жалпыправославиелік синодтарға төрағалық ету құқығын береді. Сонымен қатар, православие шіркеуінің каноникалық әдебиеті экуменикалық патриархқа епископтар арасындағы даулар кезінде шағымдарды тыңдау құқығын береді. Алайда, бұл каноникалық құқықтар тек оның өзінің патриархатымен шектеледі ме, әлде бүкіл православие шіркеуінде жалпыға бірдей ма – бұл талқылау тақырыбы, әсіресе Экуменикалық патриархат пен Ресей православие шіркеуі арасында. Тарихта экуменикалық патриарх мұндай шағымдарды тыңдап, кейде басқа шіркеулердің даулары мен қиындықтарына араласуға шақырылған. Тіпті төртінші ғасырдың басында Константинополь өзінің дәстүрлі юрисдикциясынан тыс көптеген епископтарды қызметтен шеттетуге ықпал еткен. Бұл жағдай әлі де орын алып отыр, мысалы, 2006 жылы Кипр шіркеуінің архиепискобы Альцгеймер ауруына шалдыққандықтан қабілетсіз деп жариялауға көмектесу үшін патриархатқа шақырылды. Сонымен қатар, 2005 жылы Экуменикалық патриархат Иерусалим патриархы Иренаидің қызметтен шеттелуін православие әлемінің растағанын білдіру үшін жалпыправославиелік синодты шақырды. 2006 жылы Патриархат Ұлыбританиядағы орыс православие епископының Мәскеудегі басшысымен дау кезіндегі шағымын тыңдауға шақырылды, бірақ бұл шағымның нәтижесі және оны жасауға құқығы соңғысы тарапынан қабылданбады. Экуменикалық патриархтың православиелік каноникалық әдебиетте оған берілген Константинополь патриархатынан тыс тікелей юрисдикциясы жоқ, бірақ оның бүкіл православие шіркеуіне қатысты негізгі қызметі – автокефалиялық және автономды шіркеулер арасындағы қарым-қатынастарды реттеу. Яғни, оның басты рөлі – шіркеу бірлігін нығайту және сақтау. Осы ерекше рөліне байланысты кейбір дереккөздерде экуменикалық патриарх православие шіркеуінің «рухани басшысы» деп аталады, бірақ бұл патриархтың ресми атағы емес, сонымен қатар ол әдетте патриархат туралы ғылыми еңбектерде қолданылмайды. Мұндай атау осы ерекше рөлді білдірсе дұрыс, бірақ кейде бұл лауазым православие папасына тең деп қате түсіндіріледі. Алайда, православиеде паптыққа тең келетін түсінік жоқ: православие шіркеулері синодикалық жүйеде жұмыс істейді, онда шіркеулік мәселелерді құзыретті епископтар синоды шешеді, онда әрбір епископ бір дауысқа ие. Ежелгі Пентархияның бес патриархына (Рим, Константинополь, Александрия, Антиохия және Иерусалим) құрметпен жоғары мәртебе беріледі, бірақ олар басқа епископтарға қатысты нақты билікке ие емес, тек басқарып отырған синодтың билігіне (және онда олар да бір дауыс береді) ғана ие. 2007 жылы патриарх Равенна құжатына, Рим епискобы шын мәнінде шіркеудің *prōtos* («біріншісі») екенін растайтын католиктік-православие құжатына, «бірдейлердің арасында бірінші» деген сияқты, қол қойды, бірақ болашақта папалық биліктің нақты экклезиологиялық жүзеге асырылуы туралы талқылаулар өткізілуі тиіс. *Lumen Gentium*-ге сәйкес, патриарх Рим экклезиологиясында жарамды түрде шіркеуге тағайындалған епископ болып табылады, ал Константинополь мен Рим арасында толық емес шіркеулік бірлік бар, бірақ ол барлығына қарамастан, тарихтың белгілі бір кезеңінде жақсаруы мүмкін.

Ерте тарих

Константинопольдің (архиепископтығы) тарихы 330 жылы Константин Ұлы қалаға негіз салғаннан бері үзіліссіз жалғасып келеді. 330 жылы Константин Ұлы Византияны кеңейтіп, оны екінші астанаға айналдырғаннан кейін, бұрын Фракия мен Македония экзархының қарастырылысында болған, Гераклея митрополиті болған оның епискобын архиепископтыққа көтеру орынды деп есептелді. Рим шіркеуінің басшылары көптеген онжылдықтар бойы осы ұмтылысқа қарсы болды, себебі олар бірінші орынға таласуды ойламады, бірақ барлық патриархаттар қасиетті Петірден тараған «Петр қағидасын» қорғады және саяси себептермен иерархияның ескі тәртібін бұзуға ниеттемеді. 381 жылы Константинопольдің бірінші соборы «Константинополь епискобы Рим епискобынан кейін құрмет тұрғысынан басымдыққа ие болады, себебі ол Жаңа Рим» (III канон) деп жариялады. Бұл лауазымның беделі Византия императорының айқын қолдауымен ғана емес, сонымен қатар оның айқын географиялық маңыздылығының арқасында өсті. 451 жылы Халкидон соборы Константинопольді Кіші Азияға (Азиан және Понт епархиялары) және Фракияға, сондай-ақ Батыс патриархатының (Ескі Рим) және басқа үш патриархаттың (Александрия, Антиохия және Иерусалим) белгіленген аумағынан тыс жерлерге билігі бар патриархат ретінде бекітті. Ол басқа патриархтардың канондық шешімдері бойынша аумақтық қағида бойынша шағымдарды қарау құқығын берді және Рим, христиан дінінің алғашқы орталығына тең дәрежеде құрмет көрсетті, бірақ Рим өзінің үстемдігін сақтап қалды (XXVIII канон). Лео I бұл канонды қабылдаудан бас тартты, себебі ол оның легаттарының қатысуынсыз қабылданды. VI ғасырда бұл лауазымның ресми атауы «Константинополь архиепископы, Жаңа Рим және экуменикалық патриарх» болып өзгерді. Түрік заңнамасы бойынша, үміткерлердің сайлануы үшін Түркия азаматы болуы міндетті. Қазіргі Түркия құрылғаннан бері экуменикалық патриарх лауазымын грек тегінің түрік азаматтары атқарып келеді. Грек православиесінің көп бөлігі Түркиядан кеткендіктен (Грекия мен Түркия арасындағы халық алмасу және Стамбул қырқыны), мұрагерлікке үміткерлердің саны айтарлықтай азайды. Адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар діни лауазымға ие экуменикалық патриархқа Түркияның зайырлы үкіметі қойған талаптарға қарсы ұзақ уақыттан бері наразылық білдіріп келеді. Осындай саясат Ислам халифаты институтына да қатысты, ол Түркия тарапынан жойылды. Мысалы, Шығыс православиесінде дәстүрлі түрде мойындалған және бұрын Осман үкіметтері тарапынан да мойындалған экуменикалық мәртебе, Түркия Республикасында кейде дау тудырды. Бұл саясат патриархаттың жұмысында проблемалар туғызады, себебі шетелден келген дін қызметкерлері тұруға және жұмыс істеуге рұқсат алуға құқылы емес. Түрік мемлекеті алғашқы кезеңдерде бәсекелес Түрік православиелік патриархатын қолдады, бірақ оның қауымы шектеулі болды.