Жапон әдебиетінің поэзиялық дәстүрі

Жапон поэзиясы: тарихы, түрлері (waka, haikai), қытай поэзиясының әсері, көркем суретпен байланысы. Жапон әдебиеті мен мәдениеті туралы мақала.

21 мин оқу

100%

Дереккөз: Japanese poetry — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Жапон поэзиясы – Жапонияға тән немесе жапон тілінде (көне жапон, ерте орта жапон, кеш орта жапон және қазіргі жапон тілдері) жазылған, айтылған немесе оқылатын поэзия. Сондай-ақ, Жапонияда қытай тілінде немесе Окинава аралдарындағы риука түрінде жазылған поэзия да жапон поэзиясының құрамына кіреді. Жапон поэзиясы туралы сөйлескенде, Жапонияда немесе жапондықтар басқа тілдерде жазған поэзия мен жапон тілінде жазылған поэзия арасындағы айырмашылықты нақтырақ ажыратуға болады. Жапон поэзиясының әдеби жазбаларының көп бөлігі япон ақындарының Тан дәуірінде қытай поэзиясымен танысуынан басталады (дегенмен, қытайдың классикалық поэзия антологиясы Шицзин 6-ғасырда-ақ Жапонияның әдебиетшілеріне белгілі болған). Осы дәуірдегі қытай ақындарының ықпалымен жапондықтар қытай тілінде канши поэзиясын жаза бастады. Жапон поэзиясының бұл түрі, қытай өнерінің ықпалы және жазу мен сурет салу үшін қалам мен бояу қолданылуының дәстүріне байланысты, көбінесе бейнелеу өнерімен тығыз байланысты болды. Сыртқы ықпалды сіңіріп, оны жапон мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналдыру және осы канши поэзиясын жапон тіліндегі әдеби дәстүрге енгізуге бірнеше жүз жыл кетті. Содан кейін вака, хайкай және басқа да жапон поэзиялық ерекшеліктері сияқты жергілікті поэзияның бірегей поэтикалық түрлерінің алуан түрлілігі дамыды. Мысалы, Гендзи туралы әңгімеде канши және вака жиі кездеседі. Жапон поэзиясының тарихы ертедегі жартылай тарихи/мифологиялық кезеңнен бастап, Нара дәуірінен бұрынғы ескі жапон әдебиетінің кірісімен, Нара дәуірінде (710-794), Хэйан дәуірінде (794-1185), Камакура дәуірінде (1185-1333) және т.б. поэтикалық маңызға ие Эдо дәуіріне (1603-1867, сондай-ақ "Токугава" дәуірі) және қазіргі заманға дейін жалғасады. Алайда, поэзия тарихы көбінесе әлеуметтік-саяси тарихтан өзгеше болады.

Literary tradition of Japan

Japanese poetry is poetry typical of Japan, or written, spoken, or chanted in the Japanese language, which includes Old Japanese, Early Middle Japanese, Late Middle Japanese, and Modern Japanese, as well as poetry in Japan which was written in the Chinese language or ryūka from the Okinawa Islands: it is possible to make a more accurate distinction between Japanese poetry written in Japan or by Japanese people in other languages versus that written in the Japanese language by speaking of Japanese language poetry. Much of the literary record of Japanese poetry begins when Japanese poets encountered Chinese poetry during the Tang dynasty (although the Chinese classic anthology of poetry, Shijing, was well known by the literati of Japan by the 6th century). Under the influence of the Chinese poets of this era Japanese began to compose poetry in Chinese kanshi); and, as part of this tradition, poetry in Japan tended to be intimately associated with pictorial painting, partly because of the influence of Chinese arts, and the tradition of the use of ink and brush for both writing and drawing. It took several hundred years to digest the foreign impact and make it an integral part of Japanese culture and to merge this kanshi poetry into a Japanese language literary tradition, and then later to develop the diversity of unique poetic forms of native poetry, such as waka, haikai, and other more Japanese poetic specialties. For example, in the Tale of Genji both kanshi and waka are frequently mentioned. The history of Japanese poetry goes from an early semi historical/mythological phase, through the early Old Japanese literature inclusions, just before the Nara period, the Nara period itself (710 to 794), the Heian period (794 to 1185), the Kamakura period (1185 to 1333), and so on, up through the poetically important Edo period (1603 to 1867, also known as "Tokugawa") and modern times; however, the history of poetry often is different from socio political history.

Жапон поэзиясының түрлері

XIX ғасырдың ортасынан бері жапон поэзиясының негізгі түрлері танка (ваканың қазіргі атауы), хайку және ши, немесе батыс үлгісіндегі поэзия болды. Бүгінде жапон поэзиясының басты түрлеріне тәжірибелік поэзия және дәстүрлі тәсілдерді жаңартуға ұмтылатын поэзия кіреді. Танка, хайку және ши өлеңдерін жазатын ақындар көбінесе өздері таңдаған түрінен басқа өлең жазбайды, алайда белсенді ақындардың кейбіреуі басқа жанрдағы ақындармен ынтымақтастыққа құштар. Жапон поэзиясының тарихы – жапон тілінің және поэзиялық формалардың эволюциясымен қатар, поэзияның антологияларға жиналуымен байланысты, олардың көпшілігі императорлық демеушілікпен, ал қалғандары әйгілі ақындардың «мектептерімен» немесе шәкірттерімен (немесе Буссокусекика жағдайында дінмен) жасалған. Жапон поэзиясын зерттеу оның пайда болған әлеуметтік контекстімен күрделі, себебі оған кландық саясат немесе буддизм сияқты ірі саяси және діни факторлар, сондай-ақ жапон поэзиясына тән ынтымақтастық ерекшелігі әсер етеді. Сонымен қатар, жапон поэзиясының көп бөлігі қысқа өлеңдерден тұрады, олар көбінесе бірлесіп жазылып, кейін ұзын жинақтарға біріктіріледі немесе ұзын туындылардың мәтініне енгізіледі. Жапон поэзиясының көне түрлерінің бірі – қытай әдебиеті мен мәдениетінің күшті ықпалындағы канши.

Қаңшы

Канши сөзбе-сөз "хан поэзиясы" дегенді білдіреді және ол жалпы қытай поэзиясын, сондай-ақ жапон ақындары қытай тілінде жазған өлеңдерді атау үшін қолданылатын жапон термині. Каншидің Хэйан дәуірінің басындағы үлгілері 751 жылы құрастырылған "Каифусо" антологиясында кездеседі.

Вака

Вака – классикалық жапон әдебиетіндегі поэзияның бір түрі. Қаншиден ерекшелігі, вака жапон тілінде жазылған өлеңдерді білдіреді. Вака кейде жапон тілінде және танка түрінде жазылған өлеңдердің нақтырақ және шектеулі мағынасында да қолданылады. "Манъёсю" антологиясы сегізінші ғасырдан бері 265 чока (ұзын өлең), 4207 танка (қысқа өлең), бір тан ренга (қысқа байланыс өлең), бір буссокусекика (5-7-5-7-7-7 үлгісіндегі өлең; Нарадағы Якуси-дзидегі Будданың ізіне жазылған өлеңдерімен аталған), төрт канши (қытай өлеңдері) және 22 қытай прозалық бөлігін сақтап келген. Дегенмен, он бірінші ғасырғы "Кокинсю" антологиясы кезінде вака танка түріндегі қысқа өлеңдерді атау үшін қолданылатын стандартты терминге айналды, және ол осы күнге дейін сақталған.

Танка

Танка – 31 таңбадан тұратын өлең түрі. Жапон тілінде 5-7-5-7-7 ырғағымен жазылады. Танка форматы қазіргі кезде қайтадан танымал бола бастады. Бұрын оны вака деп атаған.

Бірлескен өлең

Жапондық дәстүрлі поэзияның көп бөлігі екі немесе одан да көп ақындардың үлкен шығармаға өлеңдерін қосу процесінің нәтижесінде жазылды, мысалы ренга түрінде. Әдетте, "құрметті қонақ" бірнеше бастапқы жолдарды жасайтын, көбінесе хокку түрінде (бұл жеке тұрған шығарма ретінде кейіннен хайкуға айналды). Бұл бастама "тұңғыш жазушы" жазған шумақпен жалғастырылды. Бұл процесс кейде көптеген "қонақтардың" жазған көптеген шумақтарымен соңғы нәтижеге дейін жалғаса берді. Жапон поэзиясының басқа да бірлескен формалары да пайда болды, мысалы, ренку ("тізбектес өлең") түрі. Ал кейде поэзиялық ынтымақтастықтар бәсекелі сипатта болып, мысалы, ута авас жиналыстарында Хэйан дәуірінің ақындары белгілі тақырыптар бойынша вака өлеңдерін жазып, судья жеңімпазды анықтайтын.

Хайку

Хайку – жапон тілінде бір жолмен, ал ағылшын және басқа тілдерде көбінесе үш жолмен жазылатын қысқа өлең түрі. Жапон тілінен көптеген тілдерге аударылғандықтан, ол әлемдік деңгейде кең танымалдылыққа ие болды. Жапон хайкуына тән метрикалық үлгі – 5, 7 және 5 он (немесе море). Басқа да ерекшеліктері бар: екі бейненің немесе идеяның арасында «кескіш сөз» (кирежи) және маусымдық сілтеме (гиго) болады, ол көбінесе маусымдық сөздердің дәстүрлі тізімі – сайджикиден алынады. Көптеген хайку жеке тәжірибені объективті бейнелейді.

Жапон поэзиясы антологиялары

Жапон поэзиясының көп бөлігі тарихи түрде жарияланған антологиялар арқылы жеткізілді, олардың көптегені императорлық қолдаумен шығарылған. Ең маңызды жинақтар – Манъёсю, Кокин Вакасю, Син Кокин Вакасю және Огура Хякунин Иссю.

Ерте тарих және тарихқа дейінгі кезең

Жапон поэзиясының тарихы жапон әдебиетінің тарихымен тығыз байланысты, дәлірек айтқанда, қолжазба мұрағаттарының сақталуы тұрғысынан. Дегенмен, Жапонияның ежелгі тарихы мен мифологиясында поэзияға сілтемелер кездеседі. Ал, жапон тіліндегі ең ерте сақталған еңбектерде осы алдыңғы кезеңге тән поэзия үлгілері де бар.

Қытай ықпалы

Қытай әдебиеті 6-шы ғасырда, негізінен Корея түбегі арқылы Жапонияға енгізілді. Қытай жазуы сияқты, қытай әдебиеті, тарихи жазбалар, діни кітаптар және поэзия жапон әдебиетінің негізін қалады. Мұндай ықпал Еуропа тілдері мен әдебиетіне латын тілінің тигізген әсерімен салыстыруға болады. Император Тенму сарайында (шамамен 631 – 686) кейбір ақсүйектер қытай тілінде поэзия (канши) жазды. Қытайда сауатты болу – білімділіктің белгісі еді, және көптеген жоғары сарай шенеуніктері поэзияны қытай тілінде жазды. Кейін бұл туындылар Хайан дәуірінің басында құрастырылған, Жапониядағы поэзия антологияларының бірі – «Кайфусо» жинағына енді. Осы кітаптың арқасында князь Оцудың өлім алдындағы өлеңі бүгінге дейін сақталған. Қытай поэтикасының күшті ықпалын «Какио Хёшикиден» көруге болады. 772 жылғы мәтінде Фудзивара но Хаманари қытай поэзиясының фонетикалық ережелерін жапон поэзиясына қолдануға тырысады. Тан әулетінің көптеген ақындары Жапонияда танымал болды, мысалы, Мэн Хаоран (Моконен), Ли Бо (Ри Хаку) және Бай Цзюи (Хаку Кёи). Көп жағдайда, бұл ақындар Еуропа мен Америкаға Жапония арқылы таныстырылды, ақындардың есімдерінің айтылуында және оларға немесе олардың туындыларына қатысты сын-талдаулар мен түсіндірмелерде жапондық ықпал байқалады.

Нара дәуірі

Нара дәуірі (710 - 794) 710 жылы Жапонияда астананың Фудзиварадан (қазіргі Асука, Нара) Нараға көшірілуімен басталды. Бұл Қытай ықпалының ең жоғары нүктесі болған кезең еді. Нара дәуірінде император Шёмудың бұйрығымен Тодай-дзи ("Шығыстың Ұлы ғибадатханасы") құрылды және Нараның Ұлы Буддасы жасалды. Осы дәуірдегі маңызды вака ақындары Отомо но Табито, Яманоуэ но Окура және Ямабэ но Акахито болды.

Хэйан дәуірі

Хиан дәуірі (794-1185) Жапонияда кең ауқымды жалпы тілдік және поэзиялық дамудың кезеңі болды. Осы дамулардың ішінде классикалық қытай тілін Жапонияда қолдану үшін түсіндірмелер арқылы бейімдеуді қамтитын Канбун жазу жүйесі, сондай-ақ Нара дәуіріндегі Манъёганадан кана жазу жүйесінің одан әрі дамуы бар, бұл халықтық поэзияның өркендеуіне және вака поэзиясының дамуына ықпал етті. Хэйан дәуірінде өлеңдерді жазу (кейде бірлесіп) және оларды антологияларға жинау процесі күшейді, ал «Кокин Вакашү» жинағы императорлық қолдауға ие болғандықтан ерекше беделге ие болды.

Уака - Хэйан дәуірінің басындағы

Мэньёшу өзінің бүгінгі таныс түріне Хэйан дәуірінің басында жеткен деп саналады. Отомо но Якамочи соңғы редактор болған дегенге күшті дәлелдер бар, бірақ кейбір деректерде Сугавара но Мичизанэ сияқты басқа ақындар да кейінірек редакция жұмыстарын жүргізгендігі айтылады. Қытай поэзиясына бейімділік болғанымен, Хэйан дәуірінің басында ең танымал алты вака ақынының ішіндегілер сияқты, көрнекті вака ақындары да активті болды.

Ханши Хэйан дәуірінде

Хэйань дәуірінің басында жапондықтардың қытай тілінде жазған канши поэзиясы жапон аристократтары арасында ең танымал поэзия стилі болды. Кейбір ақындар, мысалы, Кукай Қытайда оқып, қытай тілін жетік білген. Сугавара но Мичизан сияқтылар Жапонияда өскен, бірақ қытай тілін жақсы түсінген. Олар шетелдік дипломаттарды қабылдағанда ауызша емес, жазбаша түрде, кандзи немесе қытай әріптерін қолдана отырып қарым-қатынас жасады. Сол кезеңде Қытайдағы қытай поэзиясы өзінің ең үлкен гүлденуіне жетті. Тан әулетінің ірі қытай ақындары, Ли Бо сияқты, олардың замандастары болды және олардың шығармалары жапондықтарға жақсы танымал еді. Қытайға оқуға немесе дипломатиялық сапарға шыққан кейбір адамдар осы ірі ақындармен танысты. Каншидің ең танымал стильдері 4 немесе 8 жолдағы 5 немесе 7 буынды (онжи) өлеңдер болды, олар өте қатаң ұйқас ережелеріне бағынды. Жапон ақындары осы ережелерді жақсы меңгеріп, көптеген сапалы поэзия тудырды. Сондай-ақ, 5 немесе 7 буынды ұзын өлеңдер де жазылды. Оларды оқығанда шигин деп атады, бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін сақталуда. Император Саганың өзі каншиде шебер болды. Ол үш канши антологиясын жинауға бұйрық берді. Бұл – Муромачи дәуіріне дейін жалғасқан империялық антологиялар дәстүрінің бастауы болды.

Рой стилідегі вака

Рой сол кезде поэзиялық туындыларды оқудың танымал әдісі болды. Бұл – дауыстап, салыстырмалы түрде баяу және созылған үнмен оқу еді. Көбінесе толық поэма емес, классикалық шығармалардың бөліктері жеке адамдармен оқылып, сосын хор қосылатын. Фудзивара но Кинто (966–1041) «Вакан роэйшю» («Рой үшін жапон-қытай антологиясы», шамамен 1013 ж.) рой үшін жазылған жапон және қытай поэзиясынан құрастырған. «Вакан роэйшюде» бір-екі шума келтіріліп, олар Көктем, Саяхат, Мереке сияқты тақырыптар бойынша топтастырылған.

Вака элиталық мәдениетте

Куге – жапондық аристократиялық топқа қатысты, ал вака поэзиясы олардың әдеттегі өмір салтының маңызды бір бөлігі болды, соның ішінде нёбо, яғни сарай әйелдері де кіретін. Ежелгі заманда кугелер арасында хаттардың орнына вака алмасу қалыпты жағдай болған. Кейде жоғары қоғамдағы күнделікті әңгімелерде спонтанды вакалар қолданылған. Әсіресе, махаббаттағы адамдардың арасында вака алмасу жиі кездесетін. Осы дәстүрді көрсететін «Кокин вакашү» (немесе «Кокиншү») жинағының жиырма томнан бесеуі махаббат тақырыбындағы вакаларды қамтиды. Хэйан дәуірінде ғашықтар әйел үйінен шығар кезде бір-біріне вакамен хабар алмасатын. Алмасылған вакалар Кинугину (後朝) деп аталатын, себебі жігіт өзінің сүйіктісімен бірге қалуды қалаған және күн шыққанда төсек орнына қойылған киімдерін киюге уақыт таппаған (сол кездегі әдет бойынша). Көп ұзамай вака жазу мен оқу аристократиялық мәдениеттің бір бөлігіне айналды. Адамдар белгілі бір жағдайға сәйкес келетін ваканың бір бөлігін еркін айту арқылы жасырын мағына білдіретін. «Жоғалған кітапта» император Муракамидің әйелінің «Кокин вакашү» жинағындағы 1000-нан астам ваканы олардың мағынасымен бірге жатқа алғаны жазылған. Хэйан дәуірінің ортасында ута-аусе, яғни салтанатты вака оқу сайыстары пайда болды. Бұл дәстүр император Уданың (887-897 жылдар) тұсында басталды, ол «Кокин вакашү» жинағын жасауға бұйрық берген. Бұл «Кокин вакашүдегі өлеңдердің топтастырылуына ұқсас» принцип бойынша тақырыптар бойынша топтастырылған «командалық шайқас» сияқты болды. Әр команданың өкілдері өз тақырыбына сәйкес вака оқыды және кезеңнің жеңімпазы ұпай алды. Жалпы ұпай саны жоғары команда жеңіске жетті. Жеңімпаз ақын мен команда белгілі бір сыйлық алды. Ута-аусе өткізу қымбатқа түсетін және императорлар немесе өте жоғары дәрежелі кугелер ғана оны ұйымдастыра алатын. Ута-аусе масштабтары үлкейді, сайыстар жүздеген кезеңнен тұратын. Ута-аусе вака техникасын жетілдіруге көмектесті, бірақ сонымен бірге ваканы формалды және жасанды етіп жіберді. Ақындардан қыста көктемгі вака жазу немесе нақты жағдайсыз махаббат немесе қайғы туралы өлеңдер айту күтілді. Император Ичидзё (980-1011) және оның императорлары, кәнизактары мен басқа да асыл әйелдері, сондай-ақ сарай адамы ақындардың көптеген өкілдерін қамтыды. «Жоғалған кітап» (990 жылдары басталған және 1002 жылы аяқталған) және Мурасаки Шикибудің «Гендзи туралы әңгімесі» (шамамен 978-1014 немесе 1025 жылдар) Хэйан дәуірінің 11 ғасырының басында император Ичидзё мен оның императорларының сарайындағы аристократтардың өмірінен мысалдар келтіреді. Мурасаки Шикибу «Гендзи туралы әңгімесі» үшін 3000-нан астам танка жазды, олар оның кейіпкерлерінің әңгімеде жазған вакаларының түрінде болды. Әңгімедегі вакалардың көпшілігі хат алмасу немесе әңгімелесу арқылы туындады. Аристократтар вака мен каншидің көптеген классикалық шығармаларын цитаталады. Осы классикалық ақындардың ішінде қытайлық Тан әулетінің ақыны Бай Жуй (По Чуй) Хэйан дәуірінің ортасындағы мәдениетке үлкен әсер етті. Бай Жуй «Жоғалған кітапта» және «Гендзи туралы әңгімеде» цитаталанған, ал оның «Шоқынбас қайғы» (長恨歌) поэмасы, тақырыбы қытай императоры мен оның кәнизагы арасындағы трагедиялық махаббатқа арналған, Мурасаки Шикибуды «Гендзи туралы әңгімесінде» жапон императорлық сарайындағы трагедиялық махаббат оқиғаларын елестетуге шабыттандырды.

Kuge refers to a Japanese aristocratic class, and waka poetry was a significant feature of their typical lifestyle, and this includes the nyobo or court ladies. In ancient times, it was a custom for kuge to exchange waka instead of letters in prose. Sometimes improvised waka were used in daily conversation in high society. In particular, the exchange of waka was common between lovers. Reflecting this custom, five of the twenty volumes of the Kokin Wakashū (or Kokinshū) gathered waka for love. In the Heian period the lovers would exchange waka in the morning when lovers parted at the woman's home. The exchanged waka were called Kinuginu (後朝), because it was thought the man wanted to stay with his lover and when the sun rose he had almost no time to don his clothes which had been laid out in place of a mattress (as was the custom in those days). Soon, writing and reciting Waka became a part of aristocratic culture. People recited a piece of appropriate waka freely to imply something on an occasion. In the Pillow Book it is written that a consort of Emperor Murakami memorized over 1,000 waka in Kokin Wakashū with their description. Uta awase, ceremonial waka recitation contests, developed in the middle of the Heian period. The custom began in the reign of Emperor Uda (r. 887 through 897), the father of Emperor Daigo (r. 897 through 930) who ordered the compilation of the Kokin Wakashū. It was 'team combat' on proposed themes grouped in similar manner to the grouping of poems in the Kokin Wakashū. Representatives of each team recited a waka according to their theme and the winner of the round won a point. The team with the higher overall score won the contest. Both winning poet and team received a certain prize. Holding Uta awase was expensive and possible only for Emperors or very high ranked kuge. The size of Uta awase increased. Uta awase were recorded with hundreds of rounds. Uta awase motivated the refinement of waka technique but also made waka formalistic and artificial. Poets were expected to create a spring waka in winter or recite a poem of love or lamentation without real situations. Emperor Ichijō (980–1011) and courts of his empresses, concubines and other noble ladies were a big pool of poets as well as men of the courts. The Pillow Book (begun during the 990s and completed in 1002) and Tale of Genji by Murasaki Shikibu (c. 978 – c. 1014 or 1025), from the early 11th century of the Heian period, provide us with examples of the life of aristocrats in the court of Emperor Ichijō and his empresses. Murasaki Shikibu wrote over 3,000 tanka for her Tale of Genji in the form of waka her characters wrote in the story. In the story most of those waka were created as an exchange of letters or a conversation. Many classic works of both waka and kanshi were quoted by the nobles. Among those classic poets, the Chinese Tang dynasty poet Bai Juyi (Po Chü i) had a great influence on the culture of the middle Heian period. Bai Juyi was quoted by both The Pillow Book and Tale of Genji, and his A Song of unending Sorrow (長恨歌), whose theme was a tragic love between the Chinese Emperor and his concubine, inspired Murasaki Shikibu to imagine tragic love affairs in the Japanese imperial court in her Tale of Genji.

Фудзивара но Тейка

Фудзивара но Тейка (1162 - 1241) – Хэйан дәуірінің соңы мен Камакура дәуірінің басындағы вака ақыны, сыншы, көшіруші және редактор. Фудзивара но Тейканың үш әулеті болды: Нидзё, Рейдзэй және Кёгоку әулеттері. Сонымен қатар, Фудзивара әулетінің көптеген мүшелері поэзия саласындағы еңбектерімен белгілі.

Кокин Уакашу антологиясы

Хэйан дәуірінің ортасында Вака Кокин Вакашу жинағының құрастырылуымен қайта жаңғырды. Ол император Дайгоның бұйрығымен өңделді. Негізінен Нара кезеңінің соңынан бастап сол заманға дейінгі 1000-ге жуық вака, хан сарайындағы бес вака ақыны – оның ішінде Кана алғы сөзін (仮名序) жазған Ки но Цураюки сияқтылар антологияға енгізді.

Кокин Вакашуға арналған Кана алғы сөз Жапониядағы әдеби теория мен сынның екінші ерте көрінісі болды (алғашқысы Кукайға тиесілі). Кукайдың әдеби теориясы көп әсер етпеді, бірақ Кокин Вакашу ваканың түрлерін және одан дамитын басқа жанрларды анықтады. Жинақ жиырма бөлімге бөлінген, ол Маньёшу және түрлі қытай антологиялары сияқты бұрынғы үлгілерді көрсетеді. Дегенмен, тақырыптардың ұйымдастырылуы бұрынғы үлгілерден өзгеше, және кейінгі барлық ресми жинақтар осы үлгіні қабылдады. Бірақ кейбір жинақтар, мысалы, Киньё Вакашу және Шика Вакашу бөлімдер санын онға дейін азайтты. Кокин Вакашу бөлімдері келесі ретпен ұйымдастырылған: 1–6 бөлімдер төрт маусымды қамтиды, одан кейін құттықтау өлеңдері, қоштасу өлеңдері және саяхат өлеңдері келеді. Соңғы он бөлімге «заттардың аттары» туралы өлеңдер, махаббат, зарлы өлеңдер, жағдайда жазылған өлеңдер, әртүрлі өлеңдер және, соңында, Поэзия бюросының дәстүрлі және салтанатты өлеңдері енді. Жинақты құрастырушылар әр өлеңнің авторын, сондай-ақ, егер белгілі болса, өлеңнің тақырыбын (題 dai) немесе шабытын қосты. Кокин Вакашудың көрнекті ақындары құрастырушылардың өзінен басқа Аривара но Нарихира, Оно но Комачи, Хендзё және Фудзивара но Окиказе болды. Кез келген императорлық жинаққа, әсіресе Кокин Вакашуға ену – зор құрметтің белгісі еді.

Кокин Вакашуның ықпалы

Кокин Вакашу – Нидзюичидайшудың біріншісі, императорлық тапсырыс бойынша жинақталған жапон поэзиясының 21 жинағы. Бұл сол кездегі поэзия идеяларының ең ықпалды көрінісі болды және 19 ғасырдың соңына дейін жапон поэзиясының формасын және түрін анықтады. Кокин Вакашумен басталган маусымдық өлеңдердің басымдығы бүгінгі күнге дейін хайку дәстүрінде сақталып келеді. Ки но Цураюкидің жапондық кіріспесі сол замандағы әдеби айналымдарда кең таралған қытай поэтикасынан ерекше жапон сын-тәжірибесінің бастауы болды. (Антологияда Ки но Томонори жазған дәстүрлі қытай кіріспесі де бар.) Ескі және жаңа өлеңдерді бірге қосу идеясы да маңызды жаңалық болды және кейін проза мен өлеңде кеңінен қолданылды. Кокин Вакашудағы өлеңдер уақыт бойынша реттелген; мысалы, махаббат өлеңдері сарайдағы махаббат оқиғасының дамуын және өзгеруін көрсетеді. Әр өлеңнің келесі өлеңмен байланысы осы антологияны ренга және хайкай дәстүрлерінің алғабасы ретінде белгілейді.

Керемет билік кезеңдері

Хэйан дәуірінің соңы мен Камакура дәуірінің басталуымен бірге жүрген кезең болды. Керемет билік (инсей) – императордың монастырьға «зейнетке» шығуы, бірақ сонымен қатар дүниелік істерге белгілі бір ықпал мен билігін сақтап, поэзия немесе басқа да іс-әрекеттерге уақыт табуы. Осы кезеңде Фудзивара тайпасы саяси және поэзиялық тұрғыдан да белсенді болды. Керемет билік кезеңі көбінесе Хэйан дәуірінде болды, бірақ 12-шы ғасырда немесе оның шамасында Камакура дәуірінің басында поэзияның жаңа бағыттары пайда болды.

Имайо оқшауланған билік кезеңінде

Алдымен, imayō (今様, қазіргі стиль, ryūkōka түрі) деп аталатын жаңа лирикалық форма пайда болды. Имайо 8-5 (немесе 7-5) буыннан тұратын төрт жолдан құралады. Көбінесе, бұл ән аспаптық музыка мен бидің сүйемелдеуімен орындалған. Әйел бишілер (ширабиоши) imayō-ның сүйемелдеуімен биледі. Маңызды туындылар Рёджин Хишо (梁塵秘抄) антологиясына жинақталды. Бұл жанрдың бастапқыда әйелдер мен қара халық тарапынан қолдауға ие болғаны болмаса да, император Го-Ширакава imayō-ны меңгеруімен атақты болды.

Вака - монастырлық билік кезеңіндегі

Вакада жаңа үрдістер пайда болды. Екі қарама-қарсы бағыт қалыптасты: бірі – заманауи, көшпенді стильге ұмтылыс, екіншісі – дәстүрлі стильді қайта жаңғырту. Екі бағыттың да өз мектептері болды және императорлық вака жинақтарын жасау құрметіне қол жеткізді. Фудзивара но Шунзеи және оның ұлы Фудзивара но Тейка осы соңғы мектептің жетекшілері еді.

Ренга оқшаулау дәуірінде

Сонымен қатар, осы кезеңде ренга алғаш рет императорлық вака антологияларына қосылды. Ол кезде ренга – ваканың бір түрі деп есептелді. Қосылған ренгалар екі адам ғана жасаған вакалар еді, бұл кейінірек көп шумақтан тұратын стильден мүлдем өзгеше болды.

Камакура кезеңі

Камакура дәуірі (1185–1333) – Жапония тарихындағы Камакура шогунатының үкім сүрген кезеңі. 1192 жылы Камакурада Минамото Ёритомоның ресми түрде құрылған шогунатымен белгіленген. Бұл дәуір самурайлардың – жауынгер кастасының пайда болуымен және Жапонияда феодализмнің қалыптасуымен ерекшеленеді.

Шин Кокин Уакашу антологиясы

Кейінгі кезеңде, усақ-түйектерге көңіл бөлген императорлардың билігінде немесе Камакура кезеңінің басында (1185–1333), тақтан бас тарған император Го Тоба (1180–1239) ваканың сегізінші императорлық антологиясын – «Шин Кокин Вакашү» құрастыруды бұйырды. Го Тобаның өзі де редакторлар тобына қосылды. Басқа редакторлардың арасында Фудзивара но Тейка және Камо но Чомей болды.

Кейінгі императорлық вака антологиялары

Камакура кезеңінің ықпалы нақты кезең аяқталғаннан кейін де сақталды: «Шин Кокин Вакашū»дан кейін императорлық бұйрық бойынша он төрт вака антологиясы жинастырылды: 13 «Jūsandaishū» (十三代集) және «Shin'yō Wakashū» (шамамен 1381 жыл). Бұл антологиялар аристократтардың (кейіннен самурайлардың) талғамын көрсетеді және әр кезеңде ваканың үлгісі саналды. Бұған қоса, антология құрастыру – бұл қолдау көрсетушілердің мәдени құқықтылығын растау құралы болды және көбінесе саяси маңызы бар еді.

Нанбоку-чо кезеңі

Нанбоку-чо (1334–1392) дәуірі "Солтүстік және Оңтүстік сарайлар дәуірі" деп те аталады. Поэзиялық ағымдардың ішінде, 1356 жыл шамасында "Цукубашү" – ренганың алғашқы императорлық антологиясы жарық көрген ренганың дамуы болды. Шикимоку (ренга ережелері) және Соги сияқты түрлі ренга ақындары, сыншылары мен теориялары пайда болды. Ренганың пародиасы ретінде хайкай но ренга пайда болды. Но пьесасы мен поэзия дами бастады. Вака және басқа поэзия түрлерінің ықпалы болды, сондай-ақ Но пьесаларын өлең түрінде оқу да кең тарады.

Ренга

Ренга – екі немесе одан көп ақынның бірлесіп жасайтын өлең түрі. 1356 жыл шамасында "Цукубашү" атты ренганың алғашқы императорлық антологиясы жарық көрді. Бұл осы өлең түріне императорлық мәртебе сыйлады.

Сенгоку кезеңі

Сенгоку кезеңі атауы сөзбе-сөз жапон тіліндегі "соғысқан мемлекеттер" деген сөзден шыққан. Бұл әскери және саяси жағынан даулы кезең болды, шамамен 15 ғасырдың ортасынан 17 ғасырдың басына дейін үзіліссіз әскери қақтығыстар мен ренга және вака поэзиясының дамуымен еректелді.

Қазіргі заманға дейінгі (Эдо/Токугава)

Алдыңғы заманауи немесе Эдо дәуірінде (1602–1869) поэзияның жаңа стильдері пайда болды. Ең маңызды және ықпалды стильдердің бірі – ренку (сонымен қатар хайкай но ренга немесе хайкай деп те аталады), ол орта ғасырлардағы ренгадан туындады. Мацуо Башо – хайкайдың ұлы шебері және замандастарына, сондай-ақ келер ұрпақтарға зор әсер етті. Башо хайбунның да көрнекті авторы болды, ол проза мен хайкудың біріктірілген түрі, оның ең танымал мысалы – «Оку но Хосомичи» (немесе «Ішкі жолға тар жол»). Эдо дәуірінің ортасында суретшілер мен ақындардың арасындағы ынтымақтастық поэзияға тиімді әсер етті. Киотода бірден суретші де, ақын да болған шеберлер кездесті. Шуджо мектебінің суретшілері жақсы ақындар ретінде белгілі болды. Осындай ақын-суретшілердің ішіндегі ең ірісі – Йоса Бусон. Бусон мансабын суретші ретінде бастады, бірақ кейіннен ренку шеберіне де айналды. Ол көптеген суреттерін өзінің хайку өлеңдерімен бірге қалдырды. Хайку мен сурет салудың мұндай үйлесімі хайга деп аталады. Жапон классикасын зерттеу – кокугаку саласымен байланысты, вака да қайта жаңғырды. Сондай-ақ, сатиралық ваканың бір түрі – кёка («ессіз ән») танымал болды. Бұл дәуірдегі поэзия мектептерінің бірі – Данрин мектебі.

Хокку

Хокку ренга, немесе оның кейінгі туындысы ренку (хайкай но ренга). Мацуо Басёның (1644–1694) заманынан бастап хокку жеке өлең түрінде пайда бола бастады, және хайбунға (прозалық мәтінмен бірге) енгізілді.

Хайкай

Хайкай ортағасырлық ренга поэзиясынан пайда болды. Мацуо Басё оның белгілі жақтаушысы болды. Формальды жағынан хоккуға ұқсас болғанымен, жанрлық тұрғыдан ерекшеленді. Эдо дәуірінің соңында хайкай шебері Карай Сенрю антология құрастырды. Оның стилі, псевдонимімен байланысты, сенрю деп аталды. Сенрю – күнделікті өмірден алынған мотивтерге негізделген, 5-7-5 буыннан тұратын сатирикалық поэзия түрі. Эдо дәуіріндегі сенрю антологиялары, көбінесе, жай ғана әуесқой ақындардың жасаған "маэку" немесе сенрюларын жинады, олар шебер жазған 7-7 буынды бөлімге қосымша жазылған. Бұл бір түрлі поэзия жарысы болды, онда әуесқойлардың жақсы жазылған сенрюлері шеберлер мен басқа қатысушылар тарапынан марапатқа ие болды.

Қазіргі заманғы және заманауи

Жапонияға еуропалық және американдық поэзия таныс болған кезде батыстан жаңа толқын келді. Бұл поэзия мүлдем басқа дәстүрге жататын және жапон ақындары оны шексіз форма ретінде қарастырды. Осы кезеңде Шинтай ши (жаңа формадағы поэзия) немесе Джию ши (еркін стильдегі поэзия) пайда болды. Олар әлі де 5–7 буынды дәстүрлі үлгіге сүйенді, бірақ батыс поэзиясының формалары мен мотивтеріне күшті әсер етті. Кейін, Тайшо дәуірінде (1912–1926 жылдар) кейбір ақындар поэзияларын әлдеқайда еркін метрикада жаза бастады. Бұл дамуға қарамастан, канши поэзиясы бірте-бірте сәннен шығып, сирек жазылатын болды. Нәтижесінде, жапон әдебиетшілері қытай әдебиетінің дәстүрлі білімін жоғалтты. Алғашқыда «ши» сөзі поэзияны, әсіресе қытай поэзиясын білдірсе, бүгінде жапон тілінде көбінесе заманауи стильдегі поэзияны білдіреді. «Ши» сондай-ақ, киндай ши (заманауи поэзия) деп те аталады. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері ақындар мен сыншылар гендай ши (қазіргі поэзия) деген атауды қолданады. Оған Кусано Шинпей, Таникава Шүнтаро және Ишигаки Рин сияқты ақындар жатады. Вака және хайку сияқты дәстүрлі стильдерге келетін болсақ, ерте заманауи дәуір де жаңару кезеңі болды. Йосано Теккан, ал кейін Масаока Шики осы формаларды қайта жаңғыртты. Хайку және танка сөздерін Шики ойлап тапты. Олар осы поэзияның қазіргі әлемде дамуына негіз салды. Жаңа мотивтер енгізіп, осы саладағы кейбір ескі авторитеттерді жоққа шығарды, ұмытылған классикалық туындыларды қалпына келтірді және өз пікірлерін білдіру үшін, сондай-ақ шәкірттерін жетектеу үшін журналдар шығарды. Бұл журналға негізделген, жетекші ақындардың қызметі бүгінгі күні де жапон поэзиясының маңызды ерекшелігі болып табылады. Йосано Акико, Ишикава Такубоку, Хагивара Сакутаро сияқты кейбір ақындар көптеген стильдерде жазды: олар вака мен хайку сияқты дәстүрлі формаларды да, жаңа стильдік формаларды да пайдаланды. Дегенмен, жапон ақындарының көпшілігі көбінесе бір ғана поэзия түрінде жазады.

Хайку

Хайку бұрынғы хоккудан туындаған. Осы атауды Масаока Шики (Масаока Ноборудың қалам аты, 14 қазан 1867 – 19 қыркүйек 1902) берген.

Танка

Танка – 31 таңбадан тұратын өлең түрі. Бұл атау және өлең түрі Хэйан дәуіріндегі поэзия антологиясы – «Маниошу» жинағында кездеседі. Атауға Масаока Шики (Масаока Ноборудың қалам аты, 14 қазан 1867 – 19 қыркүйек 1902) жаңа өмір сыйлады.

Қазіргі поэзия

Жапондық заманауи поэзиясы негізінен 1900 жылдардан кейінгі поэзиялық өлеңдерден тұрады. Ол эксперименттік, сезімтал, драмалық, эротикалық және тағы басқа көптеген стильдер мен жанрларды қамтиды. Көптеген заманауи ақындар – әйелдер. Жапондық заманауи поэзия, көптеген аймақтық заманауи поэмалар сияқты, дәстүрлі стильден алшақтап немесе оны жаңа формалармен біріктіреді. Шетелдік ықпалдың күшті болуына байланысты жапондық заманауи поэзия батыс стильіндегі поэзиялық стильді қабылдады, онда өлең еркін, әрі жолдардағы белгілі бір буын саны немесе жолдардың нақты жиынтығы сияқты ережелерден бос. 1989 жылы император Хирохитоның қазасы Жапонияның соғыстан кейінгі кезеңінің ресми түрде аяқталуын білдірді. 1945 жылғы оқиғалардың салдарынан туған «соғыстан кейінгі» санаты сол уақытқа дейін заманауи жапон поэзиясының маңызды белгісі болды (Жаңа модернизм, 2010). Осы шекарада тұрған ақындар үшін поэзияны қайта ойлап табу қажет болды, дәл сол сияқты Жапония мемлекеті де өзін-өзі қайта ойлап табуды бастады. Бірақ бұл, негізінен, шығармашылық пен милитаристік оппрессиядан құтылу, жаңа формалар мен тәжірибелерге есік ашу болғанымен, 1989 жылы туған жаңа шекара мүлдем басқа мәселелерді тудырып, поэтикалық және ұлттық сәйкестік сезімін тереңдете түсті. «Соғыстан кейінгі» негізгі ұғым, атом бомбасына дейінгі және кейінгі Жапония арасындағы айқын ерекшелікке тәуелділігі, енді қол жетімді болмады. Сәйкестік осылай анық болмай қалды (Жаңа модернизм, 2010). 1990 жылы Жапонияның авангардының ең сүйікті және құрметті өкілі, модернизм мен постмодернизм арасындағы байланыс күтпеген жерден қаза тапты. Жапон поэзиясының соғыстан кейінгі кезеңінің мәнін толық бейнелей білген Йосиока Минору жас экспериментшіл ақындардың барлығына әсер етті және тіпті сол жанрдың шегінен тыс тұрғандардың да құрметіне ие болды (Жаңа модернизм, 2010). Бұл оқиға Жапонияның поэзия қауымдастығын дүрліктірді, шатасу мен бағытсыздық одан да анық сезілді. Хираиде Такаси мен Инагава Масатоның шығармаларында «соғыстан кейінгі» кезеңнің шегі бұзыла бастады. Бұл екі ақын поэзия мен сын, поэзия мен проза арасындағы шекараны жойып, Жапониядағы заманауиның құрамына кіретін дәстүрлі идеяларға күмән келтірді (Жаңа модернизм, 2010). Статистикалық мәліметтер бойынша, бүгінде Жапонияда екі мыңға жуық ақын және екі жүзден астам поэзия журналы бар. Ақындар бес топқа бөлінеді: 1) жаңа гуманизм туын көтеріп, «Ву» журналын шығаратын топ; 2) «Жикон» немесе уақыт – шындық пен социалистік идеал арасындағы алшақтықты мүмкіндігінше қарапайым көрсетуді мақсат тұтқан неореализмді ұстанатын топ; 3) Коммунистік топ; 4) Қытайдың Хан поэзиясы мен дәстүрлі жапон лирикасын үйлестіретін «Рекитей» немесе прогресс тобы; 5) Аречи немесе шөл (Сугияма, 254). Жапониядағы поэзияны жақсы көретін оқырмандардың талғамын қанағаттандыратын батыс ақындарының ішінде француз ақындары (Верлен), Поль Валери, Артур Рембо, Шарль Бодлер және Рейнер Мария Рилке бар (Сугияма, 255). Ағылшын поэзиясы университеттердегі ағылшын әдебиетін оқитын студенттердің арасында ғана танымал, бірақ Вордсворт, Шелли және Браунинг жапон ақындарының көптеген өкілдеріне шабыт берді, олар дәстүрлі танка түрінен босатылып, еркін өлең стиліне көшкен кезде (Сугияма, 256). Әйелдер поэзиясының соңғы үлгілерінде сөйлеудің табиғи ырғақтары, әсіресе әйелдерге тән тілде, жоғары әдеби стильден гөрі, жергілікті диалекттердің тілі зерттеледі (Жаңа модернизм, 2010). Бұл стратегиялардың барлығы жыныстық немесе аймақтық ерекшеліктерді көрсетеді және қазіргі Жапониядағы жеке бастың өзгеретін салаларын, бұл сәйкестіктердің жоғалуы немесе назардан тыс қалуы мүмкін бұқаралық мәдениет аясында картаға түсіреді.

Japanese Contemporary Poetry consists of poetic verses of today, mainly after the 1900s. It includes vast styles and genres of prose including experimental, sensual, dramatic, erotic, and many contemporary poets today are female. Japanese contemporary poetry like most regional contemporary poem seem to either stray away from the traditional style or fuse it with new forms. Because of a great foreign influence Japanese contemporary poetry adopted more of a western style of poet style where the verse is more free and absent of such rules as fixed syllable numeration per line or a fixed set of lines. In 1989 the death of Emperor Hirohito officially brought Japan’s postwar period to an end. The category of "postwar", born out of the cataclysmic events of 1945, had until that time been the major defining image of what contemporary Japanese poetry was all about (The New Modernism, 2010). For poets standing at that border, poetry had to be reinvented just as Japan as a nation began reinventing itself. But while this was essentially a sense of creativity and liberation from militarist oppression, reopening the gates to new form and experimentation, this new boundary crossed in 1989 presented quite a different problem, and in a sense cut just as deeply into the sense of poetic and national identity. The basic grounding “postwar”, with its dependence on the stark differentiation between a Japan before and after the atomic bomb, was no longer available. Identity was no longer so clearly defined (The New Modernism, 2010) In 1990, a most loved and respected member of Japan’s avant garde and a bridge between Modernist and Post Modern practice unexpectedly died. Yoshioka Minoru, the very embodiment of what the postwar period meant to Japanese poetry, had influenced virtually all of the younger experimental poets, and received the admiration even of those outside the bounds of that genre (The New Modernism, 2010). The event shocked and dazed Japan’s poetry community, rendering the confusion and loss of direction all the more graphic and painful. Already the limits of “postwar” were being exceeded in the work of Hiraide Takashi and Inagawa Masato. These two poets were blurring the boundary between poetry and criticism, poetry and prose, and questioning conventional ideas of what comprised the modern in Japan (The New Modernism, 2010). Statistically there are about two thousand poets and more than two hundred poetry magazines in Japan today. The poets are divided into five groups: (1) a group publishing the magazine, Vou, under the flag of new humanism; (2) Jikon or time, with neo realism as their motto, trying to depict the gap between reality and the socialistic ideal as simply as possible; (3) the Communist group; (4) Rekitei or progress, mixing Chinese Han poetry and the traditional Japanese lyric, and (5) Arechi or waste land (Sugiyama, 254). The Western poets who appeal to the taste of poetry lovers in Japan are principally French(Verlaine), Paul Valéry, Arthur Rimbaud, Charles Baudelaire; and Rainer Maria Rilke is also a favorite (Sugiyama, 255). English poetry is not very popular except among students of English literature in the universities, although Wordsworth, Shelley, and Browning inspired many of the Japanese poets in the quickening period of modern Japanese poetry freeing themselves from the traditional tanka form into a free verse style only half a century ago (Sugiyama, 256). In more recent women’s poetry, one finds an exploration of the natural rhythms of speech, often in a specifically feminine language rather than a high, literary form, as well as the language of local dialects (The New Modernism, 2010). All of these strategies are expressions of difference, whether sexual or regional, and map out shifting fields of identity in modern Japan against a backdrop of mass culture where these identities might otherwise be lost or overlooked.

Шығармалар мен жинақтар

Жапон тіліндегі хайкудың ең ірі антологиясы – 12 томдық «Bunruihaiku zenshū» (Хайкудың жіктемелі жинағы), Масаока Шики құрастырған, оның өлімінен кейін аяқталған. Онда маусымдық тақырыптар мен кіші тақырыптар бойынша хайкулар жинақталған. Оның құрамында 15 ғасырға дейінгі туындылар да бар. Кез келген бір тақырып бойынша ағылшыл тіліне аударылған ең үлкен хайку жинағы – Робин Д. Гиллдің «Шершін гүлдерінің түсінігі» («Cherry Blossom Epiphany») кітабы, онда 3000-ға жуық жапон хайкуы бар. Гилл, Робин Д. «Шершін гүлдерінің түсінігі», Paraverse Press, 2007 жыл. Х. Мак Хортонның сол заманғы көрнекті ренга ақыны Сōчō жазған 16 ғасырлық «Сōчō журналының» аудармасы 2002 жылы Стенфорд университетінің жапон әдебиетін аудару жөніндегі сыйлығын жеңіп алды.