Кіріспе
Британдық психолог, нәсіл және интеллект туралы көзқарастарымен танымал (1930–2023). Ричард Линн (20 ақпан 1930 – шілде 2023) – даулы ағылшын психологы және өзін «ғылыми расист» деп атаған, нәсіл мен интеллект арасындағы генетикалық байланысты қолдаған адам. Ол «Mankind Quarterly» журналының бас редакторы болды, бұл журнал ақ үстемдігін жақтайды. Линн Ольстер университетінде психология профессоры болған, бірақ 2018 жылы университет оның атағын жойды. Линн Эксетер университетінде психологиядан лекция оқыды және Дублиндегі Экономикалық және әлеуметтік зерттеу институтында, сондай-ақ Колрейндегі Ольстер университетінде психология профессоры қызметін атқарды. Көптеген ғалымдар Линннің жұмысын ғылыми дәлдіктің жетіспеуі, деректерді дұрыс емес көрсетуі және нәсілшілдік саяси идеологияны таратуы үшін сынады. Линн ғылыми расизмді насихаттайтын академиялық орта мен ұйымдардың желісімен байланысты. Ол сонымен қатар интеллекттегі жыныстық айырмашылықтарға қатысты маргиналды ұстанымдарды қолдады, соның ішінде кітапта ұсынылған бірқатар пікірлерді жақтады. Ол «Pioneer Fund» қорының мүшесі болды, бұл қор «Mankind Quarterly» журналын қаржыландырады және нәсілшілдік сипаттамаға ие. Оның анасы Атлант мұхитын кесіп өтіп, Хэмпстедке ата-анасының жанына қоныстанды, сол жерде Линн 1930 жылғы 20 ақпанда дүниеге келді. Линн Бристоль грамматикалық мектебінде және Кембридждегі Кингс колледжінде білім алды, онда 1956 жылы Ph.D. дәрежесін алды. 2011 жылғы сұхбатында Линн Кэттелл, Фрэнсис Галтон, Ханс Эйзенк және Сирил Берттің еңбегін маңызды ықпал еткендер ретінде атады.
Richard Lynn (20 February 1930 – July 2023) was a controversial English psychologist and self described "scientific racist" who advocated for a genetic relationship between race and intelligence. He was the editor in chief of Mankind Quarterly, a white supremacist journal. He was a professor emeritus of psychology at Ulster University, but had the title withdrawn by the university in 2018. Lynn was lecturer in psychology at the University of Exeter and professor of psychology at the Economic and Social Research Institute, Dublin, and at the University of Ulster at Coleraine. Many scientists criticised Lynn's work for lacking scientific rigour, misrepresenting data, and for promoting a racialist political agenda. Lynn is associated with a network of academics and organisations that promote scientific racism. He has also advocated fringe positions regarding sexual differences in intelligence. which endorsed a number of the views presented in the book. He was also on the board of the Pioneer Fund, which funds Mankind Quarterly and has also been identified as racist in nature. his mother crossed the Atlantic to resettle near to her parents in Hampstead, where Lynn was born on 20 February 1930. Lynn was educated at Bristol Grammar School and King's College, Cambridge, where he received a Ph. D. in 1956. In a 2011 interview, Lynn cited the work of Cattell, Francis Galton, Hans Eysenck and Cyril Burt as important influences.
IQ-ның ұзақ уақытқа созылған өсуі туралы жарияланым, 1982
1982 жылы Ричард Линн IQ тестілеріндегі көрсеткіштердің ұрпақ сайын артуы туралы мақала жариялады, бұл құбылыс кейін Флинн эффектісі деп аталды. Бұл Джеймс Флинннің осы құбылысты сипаттаған жұмыстарынан аздап бұрын болды. Кейбір зерттеушілер осы құбылысты "Линн-Флинн эффектісі" деп атауды ұсынды, осылайша екеуінің де үлесін мойындағысы келді. 2013 жылы Джеймс Флинн осы атау мәселесіне қатысты пікірін білдірді:
Уақыт өте келе IQ көрсеткіштерінің үлкен өсуін "Флинн эффектісі" деп атау – тарихтың кездейсоқ оқиғасы, бұл атау 1994 жылы Чарльз Мюррейдің "Қоңырау қисығы" еңбегінде пайда болды. Егер сот тарихи фактілерді ескерсе, мұндай шешім қабылдамас еді. Сондықтан мен Чарльз Мюррейге алғыс айтамын және Ричард Линннің алдында кешірім сұраймын.
Calling massive IQ gains over time the "Flynn Effect" was an accident of history, a label Charles Murray coined in The Bell Curve in 1994. It is not a verdict a court would have been likely to hand down if it had an eye for the historical record. [ ] Therefore, I give my thanks to Charles Murray and my apologies to Richard Lynn.
Дисген және евгеника, 1996 жыл
Дисгентика: Қазіргі заманғы популяциялардың генетикалық нашарлауы (1996) еңбегінде Линн евгеника мен дисгентика тарихын, Бенедикт Морел мен Фрэнсис Гальтонның ерте жазбаларынан бастап, 20-ғасырдың басында евгениканың өркендеуі мен одан кейінгі құлдырауына дейін қарастырды. Линн евгеникашы ретінде үш негізгі мәселені атап көрсетті: денсаулықтың нашарлауы, интеллект және жауапкершілік. Линн, индустриалды емес қоғамдардағы табиғи іріктеу қазіргі қоғамдардан өзгеше, интеллект және "мінез-құлық" сияқты қасиеттерге басымдық бергенін мәлімдейді. Линннің сөзінше, жоғары білім алған адамдардың балалары аз, ал төмен IQ-сы бар адамдардың балалары көп отбасыларда өседі. Линн егіздерді зерттеулер осы айырмашылықтардың генетикалық негізін көрсетеді деп санайды. Линн жауапкершілік мұрагерлік екенін және қылмыскерлердің көбірек балалары болатынын айтады. Линн 1922 жылы Льюис Терманның «Жақсы тәрбие алған ата-аналардың балалары, жайбарақат және білімсіз отбасылардан шыққан балаларға қарағанда жоғары нәтижелер көрсетеді, себебі олардың мұрагерлігі жақсырақ» деген пікірімен келіседі. Эволюциялық биолог В. Д. Гамильтонның 2000 жылы «Адам генетикасының жылнамасында» жарияланған «Дисгентика» кітабына жазған рецензиясында кітапты және евгениканы қолдауын жоғары бағалап, «танымдық қабілеттердің мұрагерлігі және өнімділіктің айырмашылықтары туралы жинақталатын көптеген дәлелдерді талқылау, осы кітапта ерте евгенистердің алаңдаушылықтары сол кездегі дәлелдердің жеткіліксіздігіне қарамастан, негізді болғанын көрсетеді» деді. Психолог Николас Маккинтош 2002 жылы «Биосоциалды ғылым журналында» жарияланған рецензиясында Линн «эвгеникашылардың идеялары дұрыс және біз оларды елемеуге құқығымыз жоқ деп санайды» деп жазды. Маккинтош Линнді «әлеуметтік жағдай мен білімнің, бір жағынан, нәрестелердің өлімі мен өмір сүру ұзақтығының арасындағы теріс байланысты толық мойындамағаны үшін» сынға алды. Ол Линннің деректерді интерпретациясына күмән келтіріп, Линннің табиғи іріктеу теориясын ескеретін болсақ, «IQ деңгейі төмен және білімі аз адамдар көбірек бала тудырса, олар жоғары IQ және білімі бар адамдардан гөрі жақсырақ» деген қорытындыға келді. Маккинтош Линн сияқты евгеникалық аргументтердің «биологиялық қажеттілікке емес, нақты құндылықтар жиынтығына негізделгенін» айтты. «Евгеника: қайта қарастыру» (2001) еңбегінде Линн стандартты репродуктивті терапияның бір түрі ретінде эмбриондарды іріктеу халықтың орташа интеллектын бір ұрпақта 15 IQ-ға дейін көтере алады деп мәлімдеді (300 бет). Егер жұбайлар жүз эмбрион өндірсе, олардың потенциалдық IQ-сы ата-аналарының IQ-сынан 15 балл жоғары немесе төмен болуы мүмкін. Линн бұл нәтижені әр ұрпақта қайталауға болады, нәтижесінде алты немесе жеті ұрпақтан кейін халықтың IQ-сы шамамен 200 теориялық максимумқа жетеді деп санайды.
Ақыл-ойдың нәсілдік және ұлттық айырмашылығы
1970 жылдардың соңында Линн жапондықтардың орташа IQ-сы 106,6, ал Сингапурда тұратын қытайлардың орташа IQ-сы 110 екенін анықтады. Линннің психометриялық зерттеулері 1994 жылы жарық көрген «The Bell Curve» кітабында келтірілген және сол кітапты қоршаған даудың бір бөлігі ретінде сынға алынды. 2002 жылы «Population and Environment» журналында жарияланған «Африкалық американдықтардың тері түсі мен интеллекті» атты мақаласында Линн африкалық американдықтардың терісінің ақ болуы IQ-мен оң байланысты екенін тұжырымдады, бұл еуропалық тектің жоғары үлесінен туындайды деп мәлімдеді. Алайда Линн интеллектке қатысты балалық шақтағы орта факторларын ескере алмады, ал оның зерттеулері Марк Э. Хиллдің сол журналда жариялаған келесі мақаласында сынға ұшырады. Мақалада: «Балалық шақтағы ортаны ескергенде [Линннің] екі айнымалы арасындағы байланыс жоғалады» делінген. Хиллге жауабында Линн: «Тері түсі мен IQ арасындағы нақты байланыс бар деген қорытынды, генетикалық факторлар қара-ақ айырмашылыққа ішінара жауапты деген гипотезамен сәйкес келеді. Статистикалық маңызды корреляцияның болуы генетикалық гипотезаны растайды» деп жазды. Бұл мәлімдемені Маркус Фельдман «мағынасыз» деп сипаттады. 2010 жылы Эрл Б. Хант Линннің осы саладағы зерттеулерін Тату Ванханеннің зерттеулерімен бірге қарап, «олардың эмпирикалық жұмысына және одан да көп олардың түсіндірмелеріне сынды көзбен қарайды», бірақ «олар маңызды сұрақтарды қызықты және маңызды нәтижелерге әкелген жолмен көтергені үшін құрметке лайық» деген қорытынды жасады. Линн адам интеллектісінің эволюциясының «суық қыстар теориясын» ұсынды, ол интеллекттің суық ортаға эволюциялық бейімделу ретінде үлкен дәрежеде дамығанын болжайды. Бұл теорияға сәйкес, суық ортада жоғары интеллектке қатысты таңдау қысымы пайда болады, өйткені ол жылы ортада кездеспейтін когнитивтік талаптарды ұсынады, мысалы, жылы болудың жолдарын табу және қысқа азық-түлік жинау. Джеймс Флинн бұл теорияны IQ көрсеткіштерінің жаһандық таралуымен сәйкес келмейтіндігі үшін сынға алды. Егер теория дұрыс болса, онда негізінен Қытайдың оңтүстік Гуандун провинциясынан шыққан Сингапур халқының орташа IQ көрсеткіші Қытай халқынан төмен болуы керек, бірақ шындығында керісінше. 2012 жылы Скотт А. Макгреал «Psychology Today» журналына жазған мақаласында бұл теорияны жай ғана оқиға ретінде сипаттап, теорияның жылы ортаға тән қиындықтарды ескермейтінін, сондай-ақ миллиондаған жылдар бойы суық ортада (неандертальдықтар мен Homo erectus сияқты) дамыған гоминидтердің неге ұқсас интеллектке ие болмағанын түсіндірмейтінін айтты. «IQ және Ұлттардың байлығы» (2002) кітабында Линн мен Ванханен елдердің жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімдегі (ЖІӨ) айырмашылықтар ішінара IQ айырмашылықтарынан туындайды, яғни кейбір елдердің азаматтары ақылды болғандықтан бай екенін мәлімдеді. К. Ричардсон «Heredity» журналында: «IQ мен ұлттық байлық арасындағы байланыстың таңқаларлық емес екенін, бірақ оның себептік бағыты L&V болжамына қарама-қарсы екенін жазды. Бірақ мен бұл кітаптағы «дәлелдерді» бір-біріне қарсы аргумент ретінде қабылдамаймын» деді. Бұл, сондай-ақ, IQ деректері жарияланбаған 101 елдегі ұлттық IQ бағасының сенімсіздігіне байланысты болды. Экономист Томас Нечиба «Journal of Economic Literature» журналындағы кітап туралы шолуда: «Статистикалық деректердің салыстырмалы түрде әлсіздігі мен күмәнді болжамдарға негізделген мұндай кең тұжырымдар ең жақсы жағдайда қате және оларды қабылдаса, өте қауіпті болып көрінеді. Сондықтан бұл кітапты ұсыну қиын» деп жазды. Бұл – жаһандық когнитивтік қабілет деректерінің ең үлкен шолуы. Кітап деректерді он халық тобы бойынша ұйымдастырады және (2015 жылғы басылымда) 500-ден астам жарияланған мақалаларды қамтиды. Линннің мета-талдауы Шығыс азиялықтардың (105), еуропалықтардың (99), инуиттердің (91), Оңтүстік-Шығыс азиялықтардың және Американың жергілікті халықтарының (87), Тынық мұхит аралдарының (85), Таяу Шығыс, Оңтүстік Азия және Солтүстік Африканың (84), Шығыс және Батыс Африканың (67), Австралия аборигендерінің (62) және Бушмендер мен Пигмейлердің (54) орташа IQ баллдарын тізімдейді. Линн бұған дейін төменгі диапазондағы өзгерудің ең жақсы экологиялық түсіндірмесі тамақтану екенін және басқа да бірқатар экологиялық түсіндірмелер ұсынылған деп айтқан. 2011 жылы шыққан «The Chosen People» кітабында Линн ашкенази еврейлерінің интеллектісіне негізінен генетикалық түсіндірме береді (әдетте 107–115 IQ).
Интеллекттегі жыныстық айырмашылықтар, 2004
Линннің ми өлшемі мен реакция уақытын өлшенген интеллектімен байланыстырған зерттеулері оны ерлер мен әйелдердің денелеріне пропорционалды ми өлшемдерінің әртүрлі болуына алып келді. 2004 жылы Линн мен Ирвинг мета-талдау жүргізіп, 15 жастан бастап прогрессивті матрицаларда шамамен 5 балдық интеллектілік айырмашылық байқалатынын хабарлады. Дегенмен, 2006 жылы Йоханнес Рожан және Алан С. Кауфман сияқты зерттеушілер гендерлік интеллектілік айырмашылықтарына қарама-қайшы нәтижелер тапты. Рожанның зерттеуі гендерлік даму арасындағы айырмашылықтар Линннің болжағаннан кіші екенін, тіпті олардың практикалық маңызы аз немесе жоқ екенін көрсетті. 2010 жылы Италиядағы интеллектілік қабілет туралы мақаласында Линн интеллектілік қабілеттің солтүстікте (Фриули-Венеция-Джулияда 103) ең жоғары, ал оңтүстікте (Сицилияда 89) ең төмен екенін, сондай-ақ орташа табыс, дене бітімі, нәрестелердің өлім-жітімі, сауаттылық және біліммен байланысты екенін айтты. Басқа әдістемелік мәселелермен қатар, Линннің PISA баллдарын қолдануы және одан туындайтын қорытындылары сынға түсті. Италияда жүргізілген басқа да ірі сараптамалар білім беру деңгейіндегі айырмашылықтарды азырақ көрсетті. Интеллектілік қабілетті тікелей бағалауға негізделген бірнеше келесі зерттеулер Италия аймақтары арасындағы маңызды айырмашылықтарды анықтамады. Керісінше, елдің оңтүстік жартысындағы (103) нәтижелер кейде солтүстік-орталық аймақтардағыдан жоғары болды (100–101). 2012 жылы Линн оңтүстік испандықтардың интеллектілік қабілеті солтүстік испандықтарға қарағанда төмен екенін де мәлімдеді және бұл Оңтүстіктегі Таяу Шығыс және Солтүстік Африка гендерінің салдарынан деп санайды. 2015 жылы Intelligence журналында Түркиядағы аймақтық интеллектілік айырмашылықтар туралы жарияланған мақаласында Линн, Сакар және Ченг елдің NUTS 1 аймақтарының PISA баллдарын талдап, аталған провинциялардың орташа интеллектілік қабілетін есептеп, екі көрсеткіш арасында жоғары корреляция (r = .91) бар екенін мәлімдеді. Топ 100 интеллектілік қабілетті бейнелеу үшін негіз ретінде Ұлыбританияның PISA орташа баллын қолданды. Бұл жұмыста ең жоғары интеллектілік қабілет көрсеткіші бар NUTS аймақтары Батыс Мармара (97,7), Шығыс Мармара (97,4) және Орталық Анатолия (97,3) болса, ең төменгі көрсеткіштері бар аймақтар Орталық Шығыс Анатолия (87,3) және Оңтүстік-Шығыс Анатолия (86,3) болды. Мақалада интеллектілік қабілеттің аймақтық айырмашылығын түсіндіру үшін бірнеше теориялар ұсынылды, мысалы, ақыл-ойға эвгеникалық әсер ететін батыстағы бай жағалау аймақтарына тарихи көші-қон немесе шығыстағы таулы жердің экономикалық өсуін тежеуі, интеллектілік қабілетке теріс әсер етуі. Бұл мақалада зерттеу нәтижелерін Италия мен АҚШ-тың нәтижелерімен салыстырып, жалпы аймақтық айырмашылықтарға сілтеме жасалды.
Глобалды саңырауқұлақтың қисығы, 2008
Глобалды қоңырау қисығы: Жарыс, IQ және әлемдік теңсіздік – Линннің 2008 жылы Вашингтон Саммит баспасында жарық көрген кітабы. Кітаптың мақсаты – 1994 жылы жарық көрген «The Bell Curve» кітабында айтылғандай, АҚШ-тағы нәсілдік және әлеуметтік-экономикалық айырмашылықтар орташа IQ көрсеткіштері бойынша басқа елдерде де кездесе ме, жоқ па, анықтау. Линннің кітабында мұндай айырмашылықтар АҚШ-тан өзге елдерде де бар екені туралы мәлімдеме жасалған. Бұл кітапқа зерттеушілер Ж. Филипп Раштон, Дональд Темплер, сондай-ақ ақ ұлтшылдық бағыттағы «The Occidental Quarterly» журналы және Герхард Майзенберг жағымды пікір білдірді.
Эдинбург университетінің Венди Джонсон бұл кітапқа көңіл көнбіс пікір жазды. Линннің редакциялық кеңесінде болған «Intelligence» журналында ол: «Көптеген статистикалық және психометриялық талас-тартыстарға қарамастан, Линн осы кітапта ұсынған деректер негізінен дұрыс. Алайда, Линннің керісінше мәлімдемелеріне қарамастан, бұл деректер мұның себебі неде екеніне және жағдайдың өзгеруі мүмкін бе немесе тұрақты екеніне қатысты сұрақтарға жауап бермейді. Линн сынға алған басқа теоретиктер сияқты, себеп пен салдарды шатастырады» деп жазды.
Пионерлік қор
Линн Пионер қорының директорлар кеңесінде қызмет етті, сондай-ақ Пионер қоры қолдаған Mankind Quarterly журналының редакциялық кеңесінде болды. Екеуі де нәсіл, интеллект және евгеника мәселелеріне қатысты даулы болды және Авнер Фальк пен Уильям Такер сияқтылар оларды расизмде айыптады. Линннің Ольстер әлеуметтік зерттеулер институты 1971 және 1996 жылдар аралығында Пионер қорынан 609 000 доллар көлемінде грант алды. Линннің 2001 жылғы "Адамның алуан түрлілігі туралы ғылым: Пионер қорының тарихы" кітабы – бұл қордың тарихы және қорғанысы, онда ол соңғы 60 жыл бойы "жеке және топтық айырмашылықтарды, сондай-ақ адам табиғатының тұқым қуалайтын негізін зерттеуге гранттар беретін дерлік жалғыз коммерциялық емес ұйым болды. Осы 60 жыл ішінде Пионер қоры қаржылаған зерттеулер әлеуметтік ғылымның бет-кейін өзгертуге көмектесті."
Қабылдау
Линннің танымдық қабілеттегі жаһандық нәсілдік айырмашылықтар туралы жұмысы басқа ғалымдардың зерттеулерін дұрыс емес көрсеткені үшін сынға алынды және жүйесіз әдістеме мен бұрмалауға қатысты айыптаулар таралды. 1994 жылы Чарльз Лейн «The New York Review of Books» журналындағы «The Tainted Sources of The Bell Curve» (1994) мақаласында Линннің әдістемесін сынады. Пионер қорының президенті Гарри Вейхер, кіші, рецензентті қателіктер мен бұрмалауда айыптап, жауап жариялады; Лейн де оған қарсылық білдіріп жауап берді. 1995 жылы психолог Леон Камин «The Bell Curve» кітабына жасаған сынды пікірінде Линннің «ғылыми объективтілікті сақтамағанын», «деректерді бұрмалағанын» және «расизмге» бой алғанын айтты. Камин Ричард Хернштейн мен Чарльз Мюррей сілтеме жасайтын Линннің мета-талдауындағы африкалықтардың танымдық қабілетін зерттеулерде күшті мәдени ықпал бар екенін мәлімдеді. Сондай-ақ Камин Линннің IQ-мен байланысы жоқ тест нәтижелерінен IQ мәнін шығарғанын айыптады. Камин Линн ақ және қара нәсілдер арасында айырмашылық жоқ екенін көрсеткен зерттеуді жойғанын және қара нәсілдердің көрсеткіштері ақ нәсілдерден жоғары екенін көрсеткен зерттеу нәтижелерін назарға алмағанын атап өтті. 2002 жылы тұтынушылардың құқықтарын қорғау тобы «Human Genetics Alert» координаторы Дэвид Кинг: «Ричард Линннің кейбір адамдар басқалардан жоғары екенін айтуы бізді қынжырлатады», - деді. 2003 жылы Гавин Эванс «The Guardian» газетінде Линннің «африкалықтар, афроамерикандықтар немесе кедейлер» батыстықтардан кем ақылды деп мәлімдеген «жер бетін жазық деп есептейтіндердің» қатарында екенін жазды. Ол Линннің африкалықтар батыстықтардан кем ақылды деген пікіріне қатысты: «Таң қалғаны – оған сенетін адамдардың болуы емес, әлі де жер шары жазық деп талас білетіндер бар екендігі, бірақ кез келген сенімді институт мұны қабылдауы абсурд». Линн мен Ванханен ең төменгі IQ көрсеткіші үшін қолданған Экваториальдық Гвинеядағы деректер Испаниядағы дамуы бұзылған балалар үйіндегі балалар тобынан алынған. IQ-кохорталары арасындағы айырмашылықтарды («Флинн эффектісі») түзетулер енгізілді, бұл түзетуді халықаралық деңгейде қолдануға болады деп есептелді, тиісті елдің мәдени немесе экономикалық даму деңгейіне назар берілмеді. Дамушы елдердегі IQ-ға кохорт әсері туралы деректер аз болғанымен, Кенияда жүргізілген бір зерттеу (Daley, Whaley, Sigman, Espinosa, & Neumann, 2003) дамыған елдердегі көрсеткіштерге қарағанда әлдеқайда үлкен кохорт әсерін көрсетті. Камин: «Линннің деректерді бұрмалауы және дұрыс емес көрсетуі – ғылыми объективтілікке қарамайтын, шынайы расизмді білдіреді», - деді. 2006 жылы Колорадо университетінің Боулдер қаласындағы Джон П. Джексон кіші, Линннің «Адамның алуан түрлілігі туралы ғылым» еңбегінде Пионер қоры объективті ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға бағытталған деген пікірін жоққа шығарды. Джексон: «Пионер қоры ресми түрде ешқандай саясатты қолдамаса да, мектептегі интеграцияға, иммиграцияға және әрекет етуге қарсы тұратын біркелкі топты қаржыландырды», - деп жазды. 2010 жылы 80 жасқа толған күні Линннің еңбегіне арналған «Тұлға және жеке айырмашылықтар» журналының арнайы саны шықты, оны даниялық психолог Гельмут Ньборг редакциялады, ал оған Ньборг, Ж. Филипп Раштон, Сатоши Каназава және басқа да ғалымдар үлес қосты. 2018 жылдың ақпан айында Ольстер университетінің студенттік одағы университетке Линннің зейнеткер профессор атағын жою туралы ұсыныс жасады. Ұсыныста Линннің атағын жою қажеттігі айтылды, өйткені ол «расистік және сексистік сипаттағы» мәлімдемелер жасаған. Университет 2018 жылдың сәуір айында бұл ұсынысты қабылдады.
Шығармалары
Линн, Ричард (2021). Ақыл-ойдағы жыныстық ерекшеліктер: даму теориясы. Arktos Media Ltd. ISBN 978 1914208652.