Кіріспе

Маори тайпасы Аотеароа Жаңа Зеландиядағы статистикалық ауданда.

2018 жылғы Жаңа Зеландия халық санағы бойынша, Нгапухи тайпасының саны шамамен 165 201 адамды құрайды. Бұл көрсеткіш 2001 жылы 125 601, 2006 жылы 102 981 және 2013 жылы 122 214 адамға қарағанда жоғары. Тайпа 150 хапу немесе кіші тайпадан және 55 марадан тұрады. Сондай-ақ, 1992 жылғы балық шаруашылығы саласындағы үкіметпен жасалған келісім бойынша түскен пайданың тең бөлінуін қамтамасыз етеді, сонымен қатар ресурстарды басқару және білім беру саласындағы жобаларды жүзеге асырады.

Негізгі құралдар

Ngāpuhi-дің негізін қалаушы ата-бабасы – Рахири, Таурамоко мен Те Хаунгиангидің ұлы. Таурамоко Матаваруэуадан шыққан Купе мен Ынғатокиматаваруэуа каноэсінен шыққан Нукутавититің ұрпағы болған. Те Хаунгианги – Матаатуа каноэсін Байлық шығанағынан солтүстікке қарай басқарған Пухидің қызы. Рахири Хокиангадағы Опонониге жақын орналасқан Уирия пасында дүниеге келді. Рахири ұрпақтарының бастауындағы алғашқы тайпалар Хокианга, Кайкохе және Пуэруа аймақтарында мекен етті. Басқа iwi-лермен аралас некелер мен кең аумақты қоныстандыру арқылы Рахири ұрпақтары Солтүстік аралдың түкпір-түкпірінде тайпалар құрды. Бұл әрекет көршілес iwi-лермен байланыстарды нығайтты. Мысалы, Ауха мен Вакариа Каикохе мен Пуэруадан шығысқа қарай, Аралдар шығанағына қарай кеңейіп, Нгаи Тахуху, Нгати Манайя, Те Вахинеити және Нгати Миру тайпаларын бағындырып, олармен араласты. Шығыс тайпалары ең алғаш рет Ngāpuhi атауын қолданды. Шығыс және батыс топтары біріккенде, бұл атау Хокианга мен Аралдар шығанағында қоныстанған барлық тайпаларды сипаттауға қолданыла бастады. 1700-ші жылдардың соңы мен 1800-ші жылдардың басында Ngāpuhi тайпалары Оңтүстік Аралдар шығанағы арқылы ашық теңізге қарай жылжып, Ngāti Manu, Te Kapotai, Te Uri o Rata, Ngare Raumati және Ngātiwai сияқты тайпаларды өздеріне қосты. 1823 жылы пастор Генри Уильямс және оның әйелі Марианна Те Кокидің әйелі Ана Хамуға тиесілі жерде Пайхияда миссионерлік станция құрды. Руатара мен Хонги Хика миссионерлердің келуін құптады, бірақ олар дінін өзгертпеді. Хон Хеке Керикеридегі CMS миссионерлік мектебінде оқыды, ал Хеке мен оның әйелі Оно 1835 жылы суға батыру арқылы дінге кірді.

Жаңа Зеландияның Біріккен тайпалары және Тәуелсіздік декларациясы

1835 жылы 28 қазанда Солтүстік аймақтың түрлі басшылары, негізінен Нгапухи тайпасынан, Уайтангиде британдық резидент Джеймс Басбимен кездесіп, Жаңа Зеландияның Тәуелсіздік Декларациясына қол қойды, осы арқылы Жаңа Зеландияның Біріккен тайпаларын жариялады. 1836 жылы Король Уильям IV билігінде Біріккен тайпалардың тәуелсіздігі қабылданып, мойындалды. 1839 жылға қарай Солтүстік аймақ және Солтүстік аралдың орталық бөлігінен 52 басшы Декларацияға қол қойды, олардың ішінде көптеген Нгапухи басшылары және Вайкато (iwi) Тайнуи тайпаларының ariki – Pōtatau Te Wherowhero болды.

Флагстаф соғысы және флагстафтың қайта орнатылуы

1840 жылы Нгапухи басшыларының барлығы Уайтанги келісім-шартына қол қойды. Алайда, 1845 жылдан 1846 жылға дейін Нгапухи британдық тәжге қарсы соғысты. Маори күштерін Те Руки Каувити және Хоне Хеке басқарды, ол соғысты Корорарекадағы флагштокты кесіп тастап, кейде Флагшток соғысы деп аталатын соғысты бастады. Британдықтар жалғыз соғыспады, бірақ Нгапухи одақтастары болды; Тамати Вака Нене үкіметке Нгапухи-дің жақсы мінез-құлқы туралы кепілдік берді және ол Хоне Хеке-нің Флагшток соғысын бастау арқылы сенімін бұзғанын сезінді. Флагшток соғысының нәтижесі әлі де талқыланып жатыр. Соғыс британдықтардың жеңісі деп кеңінен жарияланғанмен, нәтижесі күрделі және тіпті даулы болды. Флагшток, осы уақытқа дейін қалпына келтірілмеді. Аралдар шығанағы мен Хокианга номиналды түрде британдық ықпалында болғанымен, үкіметтің туының қайта орнатылмауы символдық маңызға ие болды. Мұндай маңыз Генри Уильямсқа байқалды, ол 1846 жылғы 28 мамырда Е. Г. Маршқа жазған хатында: «Бейдегі флагшток әлі де жатыр, ал осындағы халық билік етеді. Бұл мақтанышпен толған ағылшыздардың көптерін ұятқа қалдыратын факт, олар тек атаумен ғана билей аламыз деп ойлаған» деді. Флагшток соғысы кезінде Каувитидің бүлігінің салдары ретінде, Грей және Томас Гор Браун губернаторларының кезінде отарлық әкімшілік Хокианга мен Аралдар шығанағында әрекет жасамас бұрын Нгапухи пікірін ескеруге міндетті болды. Уайтанги трибуналының 1992 жылғы Те Ророа есебінде (Wai 38) былай делінген: «Солтүстіктегі соғыстан кейін үкіметтік саясат Нгапухи мен Окленд арасында еуропалық қоныстардың буферлік аймағын құру болды. Бұл Нгати Ваттуаның көбірек қоныстанушылар мен қалашықтар, сауда тауарларының көп болуы және дәстүрлі жауы – Нгапухиден қорғаныш алу тілегімен сәйкес келді». Қазіргі Корорарекада тұрған флагшток 1858 жылдың қаңтар айында Каувитидің ұлы Майхи Параоне Каувитидің басшылығымен орнатылды, бұл губернатор Томас Гор Браунға Майхи әкесінің жолымен жүрмейтінін көрсету үшін жасалды. Символдық акті ретінде флагштокты дайындауға және орнатуға қатысқан 400 Нгапухи жауынгері Каувити мен Хеке күштерінен таңдалды, яғни Тамати Вака Нене хапуынан Нгапухи (Флагшток соғысы кезінде британдық күштердің одақтасы болған), олар байқады, бірақ бесінші флагштокты орнатуға қатыспады. Флагштокты қалпына келтіру 1845 жылдың 11 наурызында оны кесіп тастаған Нгапухи халқының ерікті әрекеті болды және олар басқаларға бұл жұмыста көмектесуге рұқсат бермеді. Корорарекадағы бесінші флагштоктың мәні – ол Нгапухи халқының игі ниетінің арқасында тұр. Те Руки Каувити мен Хоне Хеке Нгапухи жеріндегі отарлық үкіметтің бақылауын шектеуде жетістікке жеткеніне қарамастан, Флагшток соғысынан кейін 2000 км² астам Нгапухи жері Маоридің бақылауынан шығарылды. Майхи Параоне Каувитидің Корорарекадағы бесінші флагштокты орнатуының бір бөлігі ретінде ол губернаторға Ваиомиодан солтүстікке қарай Карету мен Моэрава арасындағы және Руапекапека Паға дейінгі барлық жерді ұсынды. Тавай Каувити бұл жер ұсынысын «варики» (немесе кілемше) деп сипаттады, флагштокқа тіреу үшін. Ұсыныс қабылданды, бірақ жер құнының жартысына ғана төленді.

20 және 21 ғасырлар

Мәдени және экономикалық құлдыраудың ортасында, ХХ ғасырда Солтүстік аралдың басқа аймақтарына, әсіресе Окленд, Вайкато және Баф-оф-Плентиге, Ngāpuhi маорилерінің Нордлендтен тұрақты көшіп-қонуы байқалды. Бұл, бір жағынан, Ngāpuhi ұйымының ірі географиялық және қалалық бөлімдерге бөлінуіне әкелді. Kia tū tika ai te whare tapu o Ngāpuhi. (Ngāpuhi қасиетті үйі мәңгі берік болсын.) | Ngāpuhi ұраны.

Ōkorihi marae-дегі whārenui 2003 жылы өртеніп кетті. Трибунал Te Paparahi o te Raki тергеуінде (Wai 1040) 1835 жылғы He Whakaputanga o te Rangatiratanga / Тәуелсіздік декларациясы және 1840 жылғы Te Tiriti o Waitangi / Уайтанги шарты бойынша маори және Корольдің түсініктерін қарастырды. Көптеген аргументтер Пол Мунның 2002 жылғы «Te Ara Ki Te Tiriti: The Path to the Treaty of Waitangi» кітабында баяндалған. Бұл кітапта маори қол қоюшыларының егемендікті беру ниеті болмағаны, сонымен қатар британ үкіметі мен Джеймс Басбидің сол кезде оны алуға ниеттенбегені, ал қазіргі жағдайға әкелген дамулар мен негіздемелер кейінірек пайда болғаны айтылды. Бірлескен тайпалар декларациясына қатысты Ngāpuhi-дің кең таралған түсіндірмесі бойынша, британ үкіметі маори тәуелсіздігін мойындап, әлемді сақтандырып, «заманнан бері келе жатқан» егемендікті қайта бекітті. Te Paparahi o Te Raki тергеуінің 1-кезеңі 1840 жылы Король және Те Раки маорилері үшін шарттың мағынасы мен салдарына қатысты қорытындылар жасауға бағытталған. Тыңдаулар 2010 жылдың мамырында басталды және 2014 жылдың 14 қарашасында Te Raki-дің 1-кезеңі бойынша есеп Те-Ти Мараеде, Уайтангиде тапсырылды. 1-кезеңдегі есептің негізгі қорытындысы – шартқа қол қойған тараптар 1840 жылдың ақпанында егемендікті өткізбеген. «Яғни, олар өз халқы мен территориялары үшін заң шығару және оны күшіне енгізу билігін өткізбеді». Алайда, rangatira-лар «Бирақ, Британиямен билік пен құқықтарды бөлісуге» келісті. 1-кезеңдегі есептің нәтижелері Te Raki-дің 2-кезеңіндегі тергеуде қарастырылды, Трибунал тыңдауларында Уайтанги шартының тікелей салдары, Флагстаф соғысы және Корольдің басым құқығы (шартта қарастырылған маори жерін сатып алуға Корольдің құқығы) сияқты мәселелер талқыланды.

Медиа

Таутоко FM радиосы Ngāpuhi nui tonu халқына хабар таратады және 1988 жылдың 28 қарашасында жұмысын бастады. Ол Мангамукада эфирге шығады. Таутоко FM ғимараты 2015 жылдың 18 мамырында толығымен өртеніп, Мангамуканың шағын қауымында электр қуатын тоқтатты.

Дін

2018 жылғы халық санағы деректеріне негізделген Те Вата иви бағалауларының деректеріне сәйкес, көпшілігі – 49,6% –ы Нгапухи өзін дінсіз деп жатқызады. Нгапухидің 42,2% -ы діни көзқарасын білдіреді, бұл жалпы маори халқының 38,1% -ынан артық. Дінге қатыстылығы (%) Дінсіз 49,6 Христиан 33,70 Католик 8,6 Англикан 6,9 Христиандық (толыққанды анықталмаған) 6,2 Соңғы күндер қасиеттілері 4,5 Пентикосталдық (толыққанды анықталмаған) 1,8 Пресвитериандық, Конгрегациялық және Реформаланған 1,5 Методистік (толыққанды анықталмаған) 1,4 Ехоба куәгерлері 0,9 Баптист (толыққанды анықталмаған) 0,4 Евангелист, қайта туған және фундаменталист 0,4 Жетінші күндік адвентист 0,4 Басқа христиандық 0,4 Маори діндері 8 Ратана 6,8 Рингату 0,5 Маори діндері, сенімдері және философиялары (толыққанды анықталмаған)/басқаша жіктемелмеген 0,7 Спиритуализм және Жаңа дәуір діндері 0,5 Джедай діні 0,4 Ислам 0,2 Буддизм 0,2 Индуизм <0,1 Басқа 0,6 Жауап беруден бас тарту 8,2