Түркияның экс-премьер-министрі Исмаил Нихат Эримнің өмірі мен қызметі
Nihat Erim
Түркияның экс-премьер-министрі Исмаил Нихат Эрим: өмірбаяны, саяси мансабы, 1971 жылғы әскери төңкеріс кезеңі және 1980 жылығы қанымен аяқталған өлімі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркия Республикасының 1971-1972 жылдар аралығында 13-ші премьер-министрі Исмаил Нихат Ерим (30 қараша 1912 – 19 шілде 1980) – түрік саясаткері және құқықтанушы. 1971 жылғы түрік әскери меморандумынан кейін ол шамамен 14 ай бойы Түркияның 13-ші премьер-министрі қызметін атқарды. 1980 жылы Стамбулда Революциялық халықтық азаттық партиясы/фронты тарапынан қаныпешене өлтірілді.
13th Prime Minister of the Republic of Turkey from 1971 to 1972
İsmail Nihat Erim (30 November 1912 – 19 July 1980) was a Turkish politician and jurist. He served as the 13th Prime Minister of Turkey for almost 14 months after the 1971 Turkish military memorandum. He was assassinated by the Revolutionary People's Liberation Party/Front in Istanbul in 1980.
Ерте өмір және білім
Нихат Ерім Кандерада Раиф Бей мен Макиде Ханым отбасында дүниеге келді. 1936 жылы Стамбул университетінің құқық факультетін бітіргеннен кейін, 1939 жылы Париждегі құқық мектебінде докторлық дәрежесін алу үшін оқуын жалғастырды. 1939 жылы Түркияға оралып, Анкара университетінің құқық факультетінде ассистент, ал 1942 жылы профессор болып жұмыс істеді. Стамбул университетінде оқыған кезінде ол Түркия Ұлттық студенттер одағының мүшесі болды.
Nihat Erim was born in Kandıra to Raif Bey and Macide Hanım. After graduating from Istanbul University Law School in 1936, he studied further to earn his doctorate degree in Paris Law School in 1939. He returned to Turkey to become an assistant professor in 1939 and professor in 1942 at the Ankara University School of Law. During his studies at the Istanbul University Erim was a member of the Turkish National Student Union.
Саяси мансап
1943 жылы университетте оқып жүрген кезінде Сыртқы істер министрлігінің заң кеңесшісі болып тағайындалды. Сондай-ақ, ол 1945 жылы Сан-Францискода Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуы жөніндегі конференцияда түрік комитетінің кеңесшісі болды. Сол жылы ол Түркия Парламентіне Коджаэли провинциясының өкілі болып сайланды және парламенттегі Республикалық халық партиясының (Cumhuriyet Halk Partisi, CHP) тобына қосылды. 1949 жылы ол қоғамдық жұмыстар министрі, кейін вице-премьер болып қызмет атқарды. 1950 жылы сайлаудан кейін ХХП парламентте көпшілігін жоғалтқан кезде ол өз орындығынан айырылып, "Улус" ("Ұлт") газетінің бас саяси редакторы және жетекші жазушысы болды. Газет үкімет тарапынан жабылғаннан кейін, ол 1953 жылы "Ени Улус–Халкчи" ("Жаңа Ұлт–Халықтық") атты жеке газетін шығара бастады. 1956 жылы ол Лондон қаласында Кипр мәселесі бойынша келіссөздерге қатысты. Сол жылы ол Еуропалық адам құқықтары жөніндегі комиссияның түрік мүшесі болып сайланды және бұл лауазымда 1962 жылға дейін қызмет етті. 1959 жылы Цюрих және Лондон келісімдерінен кейін Кипр конституциясын дайындау жөніндегі түрік комитетіне жетекшілік етті. Біріккен Ұлттар Ұйымында Кипр мәселесі бойынша одан әрі келіссөздер кезінде түрік комитеттеріне заңдық кеңес беруді жалғастырды. 1960 жылғы әскери төңкерістен кейін ол тағы да сайланып, парламентте Коджаэли өкілі болып қызмет етті, бұл жолы CHP тобының төрағасы болды. Ол ХХП-нің ішкі қайшылықтарының орталық тұлғаларының бірі болды және партия басшысы Исмет Инөнүге қарсы болды. Осы қайшылықтың нәтижесінде 1962 жылы ол партиядан шығарылды. Бірақ, партияның басқару комитетіне екінші ең көп дауыс жинап қайта сайланды, осылайша партияға қайта оралды. 1961-1970 жылдары Еуропа Кеңесінде Түркия өкілі болып қызмет етті және 1961 жылы бас хатшының орынбасары болып сайланды. 1969 жылы ол Гаагадағы БҰҰ Халықаралық құқық комиссиясының мүшесі болып тағайындалды. Түркияда саяси зорлық-зомбылықтың күшеюінен және меморандум арқылы жасалған төңкерістен кейін, армия 1971 жылдың 12 наурызында премьер-министр Сүлеймен Демирелдің отставкаға кетуіне мәжбүр етті. Нихат Эримге, ол әлі университетте оқып жүрген кезінде, Ұлттық қауіпсіздік кеңесі Республикалық халық партиясындағы (CHP) лауазымынан бас тартуға кеңес берді, ол кезде кеңеске әскерилердің ықпалы зор болды.
He was appointed as legal advisor to the Ministry of Foreign Affairs in 1943 while he was still in the university. He also served as an advisor in the Turkish committee at the conference on the foundation of the United Nations in San Francisco in 1945. That same year, he was elected and served as the Kocaeli Province representative at the Turkish Parliament to join the Republican People's Party (Cumhuriyet Halk Partisi, CHP) group at the parliament. In 1949, he served as the minister of public works and later as Deputy Prime Minister. In 1950, when CHP lost the majority in the parliament after the elections, he lost his seat and became the chief politics editor and leading writer of the newspaper "Ulus" ("Nation"). When it was closed down by the government, he went on to publish his own newspaper, "Yeni Ulus–Halkçı" ("New Nation–Populist") in 1953. In 1956, he participated at the negotiations on Cyprus in London, England. The same year, he was selected as the Turkish member of the European Commission on Human Rights to serve in this position until 1962. He led the Turkish committee on the preparation of the Cyprus constitution in 1959, following Zurich and London Agreements. He continued legally advising the Turkish committees at further negotiations on Cyprus at the United Nations. After the military coup of 1960, once again he was elected and served as Kocaeli representative in the parliament, and this time as head of the CHP group. He was one of the focal points of internal conflicts of CHP, opposing the leader İsmet İnönü. The conflict resulted in him being ousted from the party in 1962. He was re elected to the party's ruling committee taking second highest votes, thus joining the party again. He served as the Turkish representative at the Council of Europe between 1961 and 1970, and was elected as deputy secretary general in 1961. In 1969, he was appointed as a member of the UN International Law Commission in The Hague, Netherlands. In Turkey, after a spree of political violence, and the coup by memorandum, the army forced the resignation of prime minister Süleyman Demirel on 12 March 1971. Nihat Erim, while still at the university, was advised to withdraw from his post in the Republican People's Party (CHP) by the National Security Council, which was then heavily influenced by the military.
Премьер-министр
1971 жылғы 26 наурызда бейтарап және технократтық премьер-министр болып тағайындалды. Ол «ұлттық бірлік» коалициялық үкіметін (Түркияның 33-ші үкіметін қараңыз) құрды, бұл 1973 жылғы сайлауларға дейінгі әлсіз үкіметтер тізімінің біріншісі болды. Өкіметтік қызметі кезінде ол Түркияда басқа ұлттың болуы мүмкін емес екенін мәлімдеді, ал күрд халқы қысымға ұшырады. Эрімнің премьер-министрлік кезеңінде күрд мәселесіне қатысты жасалған әрекеттердің бірі – күрдтерді жеке этнос ретінде мойындағаны үшін Түрік жұмысшы партиясын (Түркия жұмысшы партиясы, ТІП) жабу болды. 1971 жылғы 3 желтоқсанда оның кабинетінің 11 технократ министрі бірлесіп отставкаға кеткендіктен Эрім отставкаға кетуге мәжбүр болды. Алайда, президент Севдет Сюнай оны қайтадан тағайындады және ол 1971 жылғы 11 желтоқсанда екінші кабинетін құрды. 1972 жылғы 17 сәуірде денсаулығына байланысты, оның жарлық заңдарды қабылдау туралы шешімін парламент қолдамағандықтан, ол қызметінен кетті. Оның отставкасы 1972 жылғы 22 мамырда бекітілді, ал Ван провинциясының өкілі және оның кабинетіндегі ұлттық қорғаныс министрі Ферит Мелен жаңа премьер-министр болып тағайындалды және өзінің кабинетін құрды. Премьер-министрлік қызметі кезінде ол түрік саясатына елеулі үлес қосты – ол мәдениет министрлігін (қазіргі Мәдениет және туризм министрлігі) құрды, ол осыған дейін білім министрлігінің бір бөлімі болған. Ол жаңадан құрылған лауазымға журналист-жазушы Талат Халманды тағайындады. 1971 жылғы маусымда АҚШ қысымымен оның үкіметі апиын мак өсіруге тыйым салғанда, дау туды. Конституцияға енгізілген өзгеріс солшылдарға қарсы қуғын-сүргінге алып келді, бұл 1971 жылғы мамыр айында Израиль елшісі Эфраим Элромның ұрлануы мен өлтірілуінен кейін өзінің шыңына жетті.
He was appointed a neutral and technocratic prime minister on 26 March 1971 to form a "national unity" coalition government (see 33rd government of Turkey), the first of a series of weak governments until the elections in 1973. During his tenure he ruled out the existence of another nationality living in Turkey and the Kurdish population in the country was oppressed. One of the actions in regards of the Kurdish question during Erim's prime ministry was the closing down of the Workers Party of Turkey (Türkiye İşçi Partisi, TİP) for its recognition of the Kurds as a distinct ethnicity. Erim was forced to resign when 11 technocratic ministers of his cabinet resigned as a body on 3 December 1971. However, he was appointed once more by the President Cevdet Sunay, and he formed his second cabinet on 11 December 1971. He resigned on 17 April 1972 on health grounds, when his decision to promulgate decree laws was not backed by the parliament. His resignation was approved on 22 May 1972, and Ferit Melen, representative of the Van Province and minister of national defense in his cabinet, was appointed as the new prime minister and formed his own cabinet. During his premiership, a significant contribution he made to Turkish politics was to form a ministry of culture (today in the form of the Ministry of Culture and Tourism), which was until then a mere department within the ministry of education. He appointed Talat Halman, journalist writer, as the minister to this newly formed post. His government's prohibition of opium poppy harvesting in June 1971 under US pressure fired controversy. A change in the constitution brought together a witch hunt for leftists, reaching its peak after the abduction and killing of the Israeli ambassador Efraim Elrom in May 1971.
Құрлық
1980 жылы 19 шілдеде Ерім Стамбулдың Картал ауданындағы үйінің жанында екі қарулы адамның қолынан қаза болды. «Революциялық солшыл» (Dev Sol) деп аталатын радикалды түркі солшыл жақтас тобы осы шабуылға жауапкершілікті мойнына алды. Бұл қастандық сол жылдың 12 қыркүйегінде Бас штаб бастығы Кенан Эврен басқарған әскери төңкерісті жеделдеткен болуы мүмкін. Қастандықтың себебі премьер-министр қызметін атқарган кезінде парламенттің үш солшыл жақтастың, оның ішінде Дениз Гезмистің өлім жазасына кесілуіне келісім бергенімен байланысты деп саналады. Ерімнің қазасы 1970 жылдардың соңында Түркиядағы марксистік және оңшыл ұлтшыл топтар арасындағы саяси зорлық-зомбылықтың бір бөлігі болды.
Erim was shot to death by two gunmen near his home in Kartal, Istanbul on 19 July 1980. Radical leftist Turkish militant group Dev Sol (Revolutionary Left) claimed responsibility for the attack. The assassination might have accelerated the military coup on September 12 of that year led by chief of staff Kenan Evren. The motive behind the assassination is thought to be related to the approval by the parliament of the execution of three leftist militants, one being Deniz Gezmiş, during his service as prime minister. Erim's assassination was part of the wave of political violence in Turkey in the late 1970s between left wing Marxist and right wing ultranationalist groups.
Жеке өмір
Эрим Камиль Окутманға үйленген, екі баласы болған: Иşık Эрим және Иşıl Оналп (туған аты Эрим), сондай-ақ бес немересі және он шөбересі болған.
Erim was married to Kamile Okutman, having two children: Işık Erim and Işıl Onalp (née Erim), as well as five grandchildren and ten great grandchildren.