Кіріспе

1945 жылы Карл Поппердің "Ашық қоғам және оның жаулары" атты кітабы – философ Карл Поппердің саяси философияға арналған еңбегі, онда автор "ашық қоғамды оның жауларына қарсы қорғауды" мақсат етеді және телеологиялық тарихишілдік теорияларын сынап көрсетеді. Бұл теориялар бойынша, тарих жалпы заңдарға сәйкес, сөзсіз дамиды. Поппер Платон, Гегель және Марксты саяси философияларын негіздеу үшін тарихишілдікке сүйенгені үшін айыптайды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жазылған "Ашық қоғам және оның жаулары" 1945 жылы Лондонның Рутледж баспасында екі томдық түрінде жарық көрді: "Платонның сиқыры" және "Пайымдаудың биік толқыны: Гегель, Маркс және оның салдары". Алан Райанның жаңа кіріспесі және Э.Г. Гомбрихтің мақаласы бар бір томдық басылым 2013 жылы Принстон университетінің баспасында жарық көрді. Бұл еңбек Modern Library Board-тың 20 ғасырдың 100 үздік ғылыми емес кітабының тізіміне енді. Кітап тарихишілдікке сын айтады және ашық қоғамды, либералды демократияны қорғайды. Поппер Платонның саяси философиясында тоталитаризмге қатысты қауіпті бейімділік бар екенін, көптеген зерттеушілер бейнелейтін идиллиялық көрініске қайшы екенін айтады. Ол Платонның әлеуметтік өзгерістерді талдауын жоғары бағалайды, бірақ оның шешімдерін қабылдамайды, себебі олар демократияның өркендеуінен туған өзгерістерден қорқуға және Сократтың, афиналық "Ұлы буынның" басқа ойшылдарының гуманистік және демократиялық көзқарастарына қайшы келеді. Поппер Гегельді де сынап, оның идеяларын Аристотельге дейін іздейді және олардың 20 ғасыр тоталитаризмінің тамырында жатқанын дәлелдейді. Ол Шопенгауэрдің Гегельді "жасанды, дәмсіз, жалықтыратын, сауатсыз шарлатан, ең ақымақ, түсініксіз нәрселерді жазып, батылдықтың шегіне жеткен" деген пікірімен келіседі. Поппер Марксты оның тарихишілдігі үшін ұзақ сынап, оның осыған байланысты өзінің жағдайын асыра бағалағанына және оның радикалды, революциялық көзқарасын қабылдамайтынына сендіреді. Поппер зорлық-зомбылықсыз және қантөгіссіз институционалдық жақсартуларға мүмкіндік беретін жалғыз үкімет түрі – тікелей либералды демократияны қолдайды.

Қорытынды

Поппердің кітабы екі томдық, бірақ соңғы басылымдарда бір том ретінде жарық көрген. Бірінші том, «Платонның сиқыры», Платонға, ал екінші том, «Пайғамбарлықтың биік толқыны», Карл Марксқа арналған. Поппер тарихи тұжырымдаманың нәтижесіз екенін айтады және жақсы нәтижелер беретін әдіс туралы ойын білдіреді. Ол сондай-ақ тарихилықтың қалай пайда болғанын және мәдениетімізде қалай орныққанын талқылайды. Поппер «таңылған халықтың ілімі» тарихилықтың мысалы ретінде келтіреді. Бұл ілімде Құдай Өзінің құдіретіне сай бір халықты таңдап, оларға жерді мұра еткізеді делінеді. 3-тарауда «Платонның пішіндер немесе идеялар теориясы» осы теорияны зерттейді. Бұл тарау алғашқы екі тараудан ұзақ, және Поппер оны алты бөлікке бөледі. Поппердің сөзіне сүйенсек, Платонның философиясына саяси жағдайдың тұрақсыздығы әсер еткен, және ол моральдық бұзылыстың саяси бұзылысқа алып келетініне сенген. Ол осы саяси өзгерісті тоқтату үшін, өзгермейтін, бұзылмайтын, алтын ғасырдың мемлекеті деп санайтын мемлекет құруға тырысқан. Платон тарихилықтың соңғы салдарынан шегініп, Гераклит сияқты, өзгермейтін идеал мемлекетке сенгенімен, тарихилықтың қағидаларынан да ауытқыған. Бұл тарауда Поппер әлеуметтік инженер мен тарихшы арасындағы айырмашылықты ұсынады, және ол біріншісін жақтайды. Әлеуметтік инженерлер адамдар тарихты өз мақсаттарына бағындыра алады деп санайды, саясатты әлеуметтік институттарды құру және өзгерту құралы ретінде қарастырады; олар институттарды олардың дизайны, тиімділігі және басқа да практикалық аспектілері бойынша бағалайды. (Поппер әлеуметтік инженерияның екі түрін атайды: кезеңдік және утопиялық, оларды тоғызыншы тарауда талқылайды.) Ал тарихшы институттардың өткен, қазіргі және болашақ маңыздылығын түсінуге қызығушылық танытады. Олар институттарды тарихи рөліне қарай бағалайды, мысалы, олардың құдайлық қалаумен жасалғанын немесе маңызды тарихи үрдістерге қызмет ететінін анықтайды. Поппер институттардың тек машина емес екенін, олардың практикалық мақсатынан асып түсетін ерекше қасиеттері болуы мүмкін екенін мойындайды. Бұл тарауда Поппер екі түрлі түсіну әдісін ажыратады: әдістемелік эссенциализм және әдістемелік номинализм, және ол соңғысын жақтайды. Әдістемелік эссенциализм ғылымның мақсаты – зиялылық сезім арқылы заттардың жасырын шындығын немесе мәнін ашу және оны анықтамалар арқылы сөзбен сипаттау екенін айтады. Ал әдістемелік номинализм, керісінше, заттардың әр түрлі жағдайларда қалай әрекет ететінін сипаттаудың маңыздылығын, әсіресе олардың мінез-құлқындағы заңдылықтарды анықтауды баса назарлайды. Поппердің пікірінше, табиғат ғылымдары көбінесе әдістемелік номинализмді қолданады, ал әлеуметтік ғылымдар әлі де эссенциалистік әдістерге сүйенеді, бұл олардың артта қалуының бір себебі. Поппер кейбір адамдардың табиғат және әлеуметтік ғылымдар арасындағы әдіс айырмашылығы екі саланың арасындағы маңызды айырмашылықты көрсетеді деп санайтынын атап өтеді, бірақ ол бұл пікірмен келіспейді.

Платонның сипаттамалық әлеуметтануы

4-тарау, «Өзгеріс және демалыс», Платонның әлеуметтануын формалар теориясы мен жалпы ағын мен бұзылуға негізделген деп сипаттайды. Ол ұзақ және бес бөлімге бөлінген. Поппердің сөзіне қарағанда, Платон өзгеріс тек кемшілік пен жамандыққа алып келеді деп сенген, бұл дегенерация процесі – ол тарихты ауру ретінде қарастырып, эволюция заңымен басқарылатын тарихи кезеңдер жүйесін құрды. Платонның идеалды мемлекеті болашақтың прогрессивті утопиялық көрінісі емес, керісінше, тарихи немесе тіпті тарихи алды кезеңдегі мемлекет болды, ол сыныптық соғыстың алдын алу үшін ежелгі тайпалық аристократияны қайта құруға тырысты. Платонның ең жақсы мемлекетіндегі билеуші класс талассыз басымдық пен білімге ие. Билеуші классты өсіру және тәрбиелеу тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қажет болды, ал Платон иттер, жылқылар немесе құстарды өсірудегідей қағидаларды қолдануды талап етті. Поппер Платонның жүйелі тарихи әлеуметтануын қорытындылады, ол өзгеріп жатқан әлеуметтік әлемді түсінуге және түсіндіруге жасалған әрекет болды. 5-тарау, «Табиғат және конвенция», Поппердің табиғи заңдар мен нормативтік заңдар арасындағы айырмашылығын ұсынады, содан кейін оны Платонды талдау үшін қолданады, бұл сиқырлы монолизм мен сыншыл дуализм элементтерін біріктіреді. Утопиялық инженерия идеалды қоғамның жобасын, кем дегенде, шамамен қажет етеді және соңғы саяси мақсатты іске асырудың ең жақсы құралдарын қарастыра отырып, практикалық әрекеттерді анықтайды. 2019 жылы кітап алғаш рет Лиам Джеррардтың оқылуымен аудиокітап форматында жарық көрді. Аудиокітап Клагенфурт университетінің / Карл Поппер кітапханасымен келісім бойынша Recorded Books бөлімшесі Tantor Media арқылы шығарылды.

Қабылдау және ықпал

Поппердің кітабы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі дәуірде Батыс либералдық құндылықтарын қорғаудың ең танымал жолдарының бірі болып қала береді. Гилберт Райл, Поппердің кітабын жарық көргеннен екі жыл өткен соң қарастырып, оған қосылған болатын, Платонды "Сократтың Яһудасы" деп атады. "Ашық қоғам және оның жаулары" кітабы философтар Бертран Расселл тарапынан "бірінші дәрежелі маңызды еңбек" және "демократияны күшпен қорғаған" деп мақталып, ал Сидни Хук оны "азаттықты сүйіп, ашық қоғамның болуына қауіп төндіретін тарихи идеяларды" "шеберлікпен дәлелдеген және құштарлықпен жазылған" сын деп атады. Хук, Поппердің тарихилықтың негізгі сенімдерін сынағанын "күмәндісіз дұрыс" деп бағалап, тарихилықтың "тарихтағы нақты баламалардың болуын, тарихи үлгідегі сан алуан себептік процестердің әрекетін және болашақты қайта анықтаудағы адам идеалдарының рөлін елемегенін" атап өтті. Дегенмен, Хук Поппердің "өз мақсаттарына сай келгенде Платонды тым әдеби оқығанын және мәтіндер екіұшты болғанда Платонның "нағыз" мағынасы туралы тым сенімді болғанын" айтады, сондай-ақ Поппердің Гегельге жасаған қатысын "ашықтан ашық қорлау" және "нақты жалған" деп сипаттайды, "Адольф Гитлердің "Менің күресімде" Гегель туралы бірде-бір сілтеме жоқ" екенін еске салады, бірақ Поппер де Гитлерге сілтеме жасамайды. Тағы да бірқатар философтар сынға алды. Уолтер Кауфман Поппердің еңбегінде тоталитаризмге қарсы күреске және көптеген ұсынысқа ие идеяларға орай бағалы тұстар бар екенін сендірді. Алайда, ол сонымен қатар Поппердің Платонды түсіндіруінің кемшіліктері бар екенін және Поппер Гегель туралы бұрынғы мифтердің "толық мәлімдемесін" бергенін жазды. Кауфман Поппердің тоталитаризмді жек көруіне қарамастан, Поппердің әдісі "өкінішке орай тоталитарлық "ғалымдардың" әдісіне ұқсас" екенін атап өтті. Марксистік автор Морис Корнфорт өзінің "Ашық философия және ашық қоғам: доктор Карл Поппердің марксизмді жоққа шығаруына жауап" (1968) еңбегінде марксизмді Поппердің сынағандарына қарсы қорғады. Поппермен келіспесе де, Корнфорт оны марксизмнің "әлдебір ең көрнекті" сыншысы деп атады. Философ Роберт С. Соломон Поппердің Гегельге қарсы "негізсіз шабуыл" жасағанын, оның нәтижесінде Гегельдің "әдеби және саяси реакционер" репутациясына ие болғанын айтады. Марксистік экономист Эрнест Мандель "Ашық қоғам және оның жаулары" кітабын неміс социал-демократы Эдуард Бернштейнмен басталатын, Маркс Гегельден алған диалектикалық әдісті "пайдасыз", "метафизикалық" немесе "шатастыратын" деп сынаған әдебиеттердің бір бөлігі ретінде қарастырады. Ол Попперді және басқа сыншыларды "позитивистік тарлығы" үшін кінәлайды. Саяси теоретик Раджив Бхаргава Поппердің "Гегель мен Марксты қате оқығанын" және Поппердің либералдық саяси құндылықтарды қорғау үшін қолданған тұжырымының "ең абстрактілі метафизикалық негіздемелерге ерекше байланысты партиялық идеологиялық ойлармен шақырылған" екенін айтады. Джон Стюарттың "Гегель мифтері мен аңыздары" (1996) антологиясында "Ашық қоғам және оның жаулары" Гегель туралы "мифтерді" таратуға себеп болған еңбек ретінде тізілген. Стивен Холгейт Поппердің Гегель диалектиканы қолдану арқылы басқаларды алдауға тырысқан деген айыптауы әйгілі болғанымен, Поппердің Философиялық ғылымдар энциклопедиясындағы Гегельдің дыбыс және жылу туралы есебін "мағынасыз" деп айыптауы да білімсіздік екенін жазады. Инвестор Джордж Сорос құрған "Ашық қоғам" қоры Поппердің кітабынан есім мен мақсатын алған. Философ Джозеф Агасси Поппердің тарихилықтың фашизм мен большевизмнің ортақ факторы екенін көрсеткенімен мақтанады.