Қыран бүркіт (Lanner Falcon) туралы мәліметтер

Кіріспе

Жыртқыш құс

Қызылқарлы соқыр (Falco biarmicus) – Африка, Оңтүстік-Шығыс Еуропа және Азияның бір бөлігінде көбейетін орташа өлшемді жыртқыш құс. Ол ашық кеңістікті ұнатады және көбінесе қоныс аудармайды, бірақ көбею маусымынан кейін кейбір құстар әлдеқайда кеңірек таралады. Ірі соқыр, ол құстар мен жаңарықтарды аулайды. Ежелгі египеттіктер үшін қызылқарлы немесе сарыарқа соқыры қасиетті құс болған болуы мүмкін, ал Ра және Гор сияқты ежелгі египеттік құдайлар көбінесе қызылқарлы соқырдың басы бар адам түрінде бейнеленген.

Таксономия және этимология

Ланнерлік соқырды голланд зоологы Коенрад Якоб Темминк 1825 жылы қазіргі биномдық атауы Falco biarmicus арқылы сипаттаған. Типтік орны – Кафрария және Жақсы Үміт мүйісі. Falco – «соқыр» деген латын сөзі, falx, falcis – «орақ» сөзінен шыққан. Швециялық натуралист Карл Линней сақалды қамыстық соқырға biarmicus деген эпитетті қолданған, ал Темминк бұл сөздің «сақалды» деген мағынаны білдіретініне сенген, бірақ Линнейдің Солтүстік Ресейдегі Бьярмаланд айманы үшін латыншаланған түрін қолданғаны мүмкін. «Ланнер» ағылшын сөзінің көне француз тіліндегі lanier сөзінен шыққандығы айтылады, ол «қорыққан» дегенді білдіреді. Ағылшын тілінде бұл сөздің алғашқы қолданылуы шамамен 1400 жылға дейін жетеді. Бұл, болжам бойынша, ең көне тірі гиерофалькон түрі. Бұл болжамға негізінен биогеографиялық деректер қолдау көрсетеді, бұл жағдайда ДНК тізбегінің шатастыратын үлгісі басқа жағдайларға қарағанда жақсы сәйкес келеді. Дегенмен, кең таралған гибридтеу (мысалы, периланнер) және толық емес ұрпақтардың сұрыпталуы деректерді айтарлықтай күрделендіреді; шағын үлгілермен жүргізілген молекулалық зерттеулер бүкіл гиерофалькон тобы үшін сенімді қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді. Дегенмен, гиерофалькондардың барлық тірі түрлерінің таралуы Еемдік мұз аралық кезеңде, яғни шамамен 130 000–115 000 жыл бұрын, Плейстоценнің соңында болған сияқты; сондықтан ланнерлік соқырлар Рисс мұздығы кезеңінде (200 000–130 000 жыл бұрын) Сахара Африкасының оңтүстігінде оқшауланған топқа жатқан болар. F. b. biarmicus Temminck, 1825 – Номинативті подвиді, Конго Демократиялық Республикасынан Оңтүстік Кенияға дейін, Оңтүстік Африкаға дейін таралған.
F. b. feldeggii Schlegel, 1843 – Италиядан Түркияға, Әзірбайжанға және Солтүстік-Батыс Иранға дейін.
F. b. tanypterus Schlegel, 1843 – Солтүстік-Шығыс Африкадан Арабияға, Израильге және Иракқа дейін.
F. b. erlangeri Kleinschmidt, O., 1901 – Солтүстік-Батыс Африка.
F. b. abyssinicus Neumann, 1904 – Оңтүстік Мавританиядан Эфиопияға, Сомалиден Оңтүстікке Камерунға және Солтүстік Кенияға дейін.

The lanner falcon was described by the Dutch zoologist Coenraad Jacob Temminck in 1825 under the current binomial name Falco biarmicus. The type locality is Caffraria and the Cape of Good Hope. Falco is Late Latin for a "falcon", from falx, falcis "sickle". The Swedish naturalist Carl Linnaeus had used the specific epithet biarmicus for the bearded reedling and Temminck clearly believed that the word meant "bearded" but it is likely that Linnaeus was using the Latinized form for Bjarmaland, a district in northern Russia. The English word "lanner" is believed to come from the Old French lanier meaning "cowardly". The first recorded use of the word in English is from around 1400. This is presumably the oldest living hierofalcon species. Support for this assumption comes mainly from biogeography agreeing better with the confusing pattern of DNA sequence data in this case than in others. Nonetheless, there is rampant hybridization (like the perilanner) and incomplete lineage sorting which confounds the data to a massive extent; molecular studies with small sample sizes cannot yield reliable conclusions in the entire hierofalcon group. In any case, the radiation of the entire living diversity of hierofalcons seems to have taken place in the Eemian interglacial at the start of the Late Pleistocene, a mere 130,000–115,000 years ago; the lanner falcons would thus represent the lineage that became isolated in sub Saharan Africa at some time during the Riss glaciation (200,000 to 130,000 years ago) already. F. b. biarmicus Temminck, 1825 – The nominate subspecies, ranges from the Democratic Republic of the Congo to southern Kenya south to South Africa
F. b. feldeggii Schlegel, 1843 – Italy to Turkey, Azerbaijan and northwestern Iran
F. b. tanypterus Schlegel, 1843 – northeastern Africa to Arabia, Israel and Iraq
F. b. erlangeri Kleinschmidt, O., 1901 – northwestern Africa
F. b. abyssinicus Neumann, 1904 – southern Mauritania to Ethiopia and Somalia south to Cameroon and northern Kenya

Сипаттама

Бұл ірі соқыр, еуразиялық соқырлардың (Falco biarmicus feldeggi, сондай-ақ Фельдегг соқыр деп те аталады) қанаттарының аралық кеңістігімен бірге ұзындығы бар; олардың жоғарғы жағы шағын сұр немесе қоңыр сұр түсті, ал Африканың көптеген түрлерінің жоғарғы жағы ашық көк сұр түсті болады. Солтүстік құстардың кеудесі сакер соқырға ұқсас жолақты, бірақ ланнердің басының артқы жағы қызғылт түсті. Еркек және ұрғашы құстар бір-біріне ұқсас, бірақ қоңыр жас құстар сакер соқырға одан да көп ұқсайды. Дегенмен, сакерлердің басының үстіңгі бөлігі ақшыл және басының бүйіріндегі өрнегі анық емес. Ланнердің дауысы қатаң "урей-э" деп естіледі.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ланнерлік сокольдер негізінен ашық жерлерде таралған, олар орман шетінен шөлге дейін кездесе алады. Дегенмен, олар көбінесе ашық саванналар мен қышқыл шалғындықтарда ұшырасады. Оңтүстік Африкада олар елдің шығыс бөлігіндегі жайлауларда қоныстанады және көбейтін емес кезде Финбос, Нама Кару және Оңтүстік Калахариге көшеді. Осындай көші-қонға қарамастан, олар толыққанды көшпенді құстар емес, көбінесе жергілікті қозғалыстармен шектеледі. Бұл қозғалыстар маусымдық жаңбырларға және биіктікке байланысты болуы мүмкін: көбейтін маусымда олар биік жерлерде, ал көбейтін емес кезде төменгі жерлерде қоныстанады.

Құйрық кесу

Әйелдер ұя салу кезеңі аяқталғаннан кейін, әдетте қыркүйектен қаңтарға дейін қауырсындайды. Ал еркектер балапандар өздері аң аулай бастағаннан кейін, қарашадан мамырға дейін қауырсындайды.

Диета

Ланнерлік соколар көбінесе басқа құстарды, оның ішінде көгершіндерді, қаскырларды және үй тауықтарын немесе құстарды жемдейді. Бұл соколар кішкентай сүтқоректілер, бауырымен жорғалаушылар мен жұмыртқалы жәндіктерді де жейді. Африка мен Израильде ланнерлік соколар жартастардағы қоректілерді аулағандарын байқаған.

Өсіру

Ланнерлік сойқылардың шілде айында жұмыртқа салу кезеңі болады, бұл жаздағы ыстық пен күшті жаңбырлардан бұрын, сондай-ақ желтоқсаннан ақпанға дейін көшіп келетін құстардың толқынынан бұрын балапандарды ұшырып жіберу стратегиясын көрсетеді. Мұндай уақыт жас құстардың азық табу жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді, бұл көбеюдің табыстылығын арттырады. Бұл сойқылардың көбеюдегі жетістігі негізінен қоршаған ортаның жағдайларына байланысты. Инкубация кезеңі 32 күнге соқтығып, ұядағы кезең 44 күнге дейін жалғасады деп есептеледі. Дегенмен, жас балапандар ұядан ұшқаннан кейін он аптаға дейін ұялар маңында қалуы мүмкін.