Кіріспе

Пайтан ['pəɪ.haɳ], тарихи атауы Пратиштхана [pɾə'tɪʂhana], Аурангабад ауданындағы муниципалитет кеңесі бар қала, Махараштра, Үндістан. Пайтан қазіргі Чатрапати Самбхаджинагардың оңтүстігінде, Годавари өзенінің жағалауында орналасқан. Бұл қала б.з.б. II ғасырдан б.з. II ғасырына дейін билік еткен Сатавахана әулетінің астанасы болды. Пайтан – бірінші ғасырдағы гректердің танымал "Эритрея теңізінің айналысы" кітабында еске алынған құрлықтағы сирек қалалардың бірі. Пайтан ғасырлар бойы барлық діндердің көптеген рухани көшбасшыларымен байланысты. Олардың арасында Чангдев Махарадж, Әулие Днянешвар, Әулие Сопадев, Әулие Нивриттинатх, Әулие Муктабай, Әулие Экнатх, Әулие Джаганаде Махарадж, Әулие Бханудас және т.б. бар. Пайтан – ұлы маратхи әулиесі Экнатхтың туған жері және самадхи орны; Пайтан ятрасы, сондай-ақ Нат Шашти деп белгілі, кезінде жыл сайын оның қабірлік кесенесіне көптеген адамдар келеді. Әпегаон ауылы – Әулие Днянешвар мен оның үш бауырының туған жері, ол Пайтаннан шығысқа қарай шамамен 12 километр қашықтықта, Годавари өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан. Діни қасиетті адамдар мен философтар қарапайым маратхи стилінде жазылған еңбектері арқылы халықты әсерге алды және исламның кеңеюінен кейін бхакти культін таратуға ықпал етті. Осы себепті Пайтан "Сантпура" аталымын лайықты түрде иеленеді. Пайтан – Маханубхава Сампрадаяның жақтастары үшін де маңызды орын. Сарваджня Чакрадхар Свами Пайтан қаласында ұзақ уақыт тұрды. Пайтан – ежелгі Дигамбар джайни (ғажайыптардың қасиетті орны) ретінде белгілі. Храмда 20-шы джайни Тиртханкар, Бхагаван Мунисувратанаттың қара құмнан жасалған сәнді мүсіні орналасқан. Пайтан – өзінің Пайтани сарыларымен де танымал, олар күміс немесе алтынмен өрнектелген әдемі жібек маталар. Пайтандағы Днянешвар Удян Майсурдың Бриндаван бақтары үлгісінде салынған. Қалада қазіргі заманның көрнекті тұлғалары – Шанкаррао Чаван, Йогирадж Махарадж Госави (Әулие Экнатхтың ұрпағы), Баласахеб Патил (тарихшы) өмір сүрген.

Тарих

Пратхиштана (санскрит: प्रतिष्ठान, мағынасы – нық тұру) алғашқы Сатавахана патшасы Симуканың астанасы болды, одан қазіргі Үндістанның жартысын қамтитын империяға айналды. Сатаваханалар "Трисамудратояпитвахана" деп аталды. Кейіннен Пиштапура (санскрит: पिष्टपुर, мағынасы – ұн қаласы) аталды, және Чалукья билеушісі Пулакесин II оқиғаны "Пиштапурамды ұнға айналдыру" деп жырлап жазуды тапсырды. Пратищанапура немесе қазіргі Пайтан – Мулака елінің астанасы болған. Аурангабад, Нашик, Жална, Вашим – Мулаканың бір бөлігі. Мулака немесе Мулака десха, сондай-ақ Ашмакамен бірге Мүлака немесе Мүлака десха деп те аталады. Пураналар бойынша, Пратиштананы Манудың ұлы Судьюмна патша салған. Бірде Манудың ұлдарының бірі болған Судьюмна, Манулайя маңында аң аулау кезінде Шиваның орманына түсіп, Шиваның қарғысымен Ила есімді әйелге айналды. Шиваның жұбайы Парватиге дұға ету арқылы Судьюмна әр ай сайын еркек және әйел болып қала алды. Ол бір жағдайдағы оқиғаларды екіншісінде есіне түсірмейтін. Әйел болғанда ол Чандраның ұлы Будхаға (Меркурий, тоғыз планетаның бірі – "Наваграхтар") үйленді, одан Пуруравас туды. Будха Илаға Шиваға "Ашвамедха Ягня" (Жылқы құрбаны) арқылы құлшылық ету арқылы бұрынғы бейнесіне оралуға көмектесті. Будхадан кеткеннен кейін, Васиштха ғалымының кеңесімен Ила Сахья тауларының аңғарында, Годавари өзенінің жағасында Сомавамсаны Пратищана қаласында құрды, және ол жерден ұзақ уақыт патшалық құрды. Одан кейін Пуруравас Пратиштананың патшасы болды. Ежелгі заманда ол Пратиштанпура деп аталды, және ұзақ тарихында көптеген өрлеу мен құлдырауларды бастан өткерді. Ұзақ және үздіксіз өмір сүргендіктен, ол көптеген династиялар мен династиялық биліктердің ортасы болды. Бұл қала Асмақа сияқты ежелгі Жанпадалардың астанасы болды. Осылайша Пайтан "Супратистана" (санскрит: सुप्रतिष्ठान, мағынасы – өте нық тұру) атағына ие болды, Сатаваханалардың ұзақ билігі кезінде елорда ретінде саяси маңызы зор болғандықтан, сондай-ақ Ядаваларға дейін үлкен маңызға ие болды, оның байлығы мен жоғары дамыған өркениеті үшін де. Оның маңыздылығы шетелдік саяхатшылар мен географтардың еңбектерінде де расталған. Үлкен сауда орталығы болғандықтан, ол ежелгі Үндістанның және батыс әлемінің басқа да маңызды қалаларымен жақсы байланыста болды. Оның экспорттық тауарлары батыс нарықтарында үлкен беделге ие болды және халықаралық деңгейде танымал болды. Оның паитани сияқты сапалы маталары замандас әлемінде теңдесі жоқ. Рим Парламенті ұлтты ысырапшылықтан сақтау үшін осындай сәнді импортқа тыйым салуға мәжбүр болды. Сондықтан сауда-саттық саласындағы оның үлесі де, саяси және діни салалардағы үлесімен бірдей маңызды. Археологиялық тұрғыдан алғанда, Пайтанның маңыздылығын артық бағалаудың қажеті жоқ. Пайтанның айналасында тарихи және прототарихи ескі заттардың бар екендігі дәлелденген. Тарихи кезеңде Сатаваханалардан Ядаваларға дейінгі археологиялық деректер жазылған. Тіпті қазірдің өзінде Пайтанның үйінділерінде әр түрлі дәуірлерге жататын көптеген ескі бұйымдар бар. Осылайша біз түрлі-түсті әсемдіктер, терракота бұйымдары, Сатавахана дәуірінің білезіктері мен монеталарын табамыз. Кейбір монеталар Сатаваханалардан бұрынғы кездерге жатады, ал шетелдік монеталар батыс әлемімен тығыз байланыста болғанын растайды. Пайтан өзінің әртүрлі саяси-экономикалық және діни-әлеуметтік іс-әрекеттерімен жоғары мәдени ортаның дамуына үлкен үлес қосты, және Махараштрадағы басқа ешбір қала Пайтанмен салыстыра алмайды. Сатаваханалардың астанасы болғаннан бері буддизм, джайнизм және ведизм сияқты үш негізгі діни ағымның өркендеуінен басқа, ортағасырлық кезеңдегі барлық діни қозғалыстар осы тарихи қалаға бағытталған. Пайтан – ежелгі Пратхистан қаласы, Годавари өзенінің сол жағалауында әдемі орналасқан. Б.з.д. екінші мыңжылдықтан бастап Года алқабы өркениетінің таңғы шағынан бастап бұл аймақтың мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды және индустар, буддистер мен джайндар үшін қасиетті орын болды. Ежелгі заманнан бастап Пайтан сауда-саттық пен сауда орындары үшін маңызды орын болды, ол Үндістан мен Еуропадағы сауда орындарымен байланысты болды. Ол өзінің діні мен білім беру мекемелерін дамытты, және өнер саласында мұсылман басқыншыларының назарын аударды, олар қаланы басып алды және олардың мәдениеті Пайтан халқының өмірі мен әдет-ғұрыптарына өз ізін қалдырды. XVII ғасырда Маратхалар Пайтанның құндылығын мойындап, оны діни және экономикалық маңызға ие орын ретінде бақылауда ұстауға тырысты. Олар осы ежелгі қалаға ерекше жақындық сезінді, және көптеген Маратха билеушілері басқа жерлерге бара жатқанда Пайтанда тоқтауға тырысты. Мысалы, 1679 жылы Чатрапати Шиваджи Жалнаға жол тартқанда Пайтанда тоқтады. Ол болғанда ол Пайтанның жетекші жұбасы Каваледы патшалық жұбасы етіп тағайындайтын жарлық шығарды. Шиваджидің Пайтанның жергілікті жұбасын отбасылық рәсімдерді орындау үшін тағайындауы, Пайтан "мокша тиртха" – жанды шектеулі өмірден мәңгі босататын қасиетті орын ретінде қарастырылғандықтан түсінікті. Шиваджидің ұлы мен ізбасарлары осы жарлықты ұзақ уақыт құрметтеді. Маратха билеушілерінің әкімшілері болған Пешвалар да Пайтан қаласымен тығыз байланыста болды. Пешва Балажи Баджирао 1761 жылы Пайтанның қарыз берушісі Вакхаре отбасына үйленді, ал оның ізбасарлары Пешва Мадхаврао мен Нараянрао осы байланысты сақтап қалды. Пешва Мадхаврао өзінің хаттарынан Пайтан маталарына әсерленгенін білдірді.

География

Пайтан қаласы орналасқан. Оның орташа биіктігі - 8 км.

Демография

2001 жылғы Индия халық санағы бойынша Пайтханның халқы 34 556 адамды құрады. Халықтың 51%-ын ерлер, ал 49%-ын әйелдер құрайды. Пайтханның орташа сауаттылық деңгейі 67%, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (59,5%) жоғары: ерлердің сауаттылығы 75%, әйелдердің сауаттылығы 60%. Пайтхан халқының 14%-ы 6 жасқа дейінгі балалар. Бидкин – Пайтхан талукасындағы ірі ауыл, 2001 жылғы халық санағы бойынша халқы 14 941 адамды құрайды.

Пайтан Джайн Тирт

Пайтан – ежелгі Дигамбар джайны, яғни кереметтер орыны, қасиетті саяхат мекесі. Бұл ғибадатхана 20-шы джайнистік тиртханкар Мунисувратаға арналған. Бұл ғибадатхананың мүсіні – қара түсті құмнан жасалған Мунисуврата Натхтың бейнесі. Мүсін тастан бейнелер жасалмаған дәуірде жасалған, осылайша оның көнелігін көрсетеді. Трета юга дәуірінде Рама, Лакшман және Сита осы бейнеге табынған деген сенім де бар. Бұл джайнистік тиртха және мүсін өте күшті деп есептеліп, қасиетті орынға лайық деп танылады.

Жағанада Махарадж ғибадатханасы

Шри Сантаджи Джагнаде (1624–1688) – Шри Тукарам Махараджаның қызметінде болған он төрт шалмашының бірі. Джагнаде Тукарамның көптеген Абхангтарын жазған. Ол мұнай өндіруші Тели кастасынан шыққан[3] және осы кастадан шыққан жалғыз әулие. Джагнаде Пуне ауданындағы Мавал аймағындағы Садумбареде дүниеге келді және өсті. Ол Варкари, Виттал құдайына адал Вайшнав жолының ізбасары, ол – Дуарака патшасы кейпінде көрінген ең жоғарғы құдай Кришна. Оның Пайтан қаласындағы ғибадатханасының мекенжайы – Шри Сантаджи Махарадж Тильвен Тели Самадж Дхармашала, ол Дашкрия Видхи Пайтан қақпасына жақын, Екнат Махарадж Мандирінен шалғайдағы жерде орналасқан. Бұл ғибадатхананы Пралхадсет Сидламбе және Кедарнатх Дадарао Сарже құрған.

Жаяқуади бөгеті

Пайтан қаласына жақын жерде "Джаякуади бөгеті" деп аталатын үлкен бөгет орналасқан. Ол тұрақты және көшпенді құстардың көптеген түрлерін тартуымен белгілі. Бұл – топырақтан салынған әлемдегі алғашқы бөгет. Онда 27 қақпа бар. 2006 жылдың 9 тамызында аймақтағы ауыр жаңбыр салдарынан бөгеттің шлюздері ашылғанда Пайтан тарихындағы ең қатты су тасқынына тап болды. Бөгеттің маңында суретке түсіруге және көлікпен бөгетке дейін баруға тыйым салынған.