Кіріспе

Көз қабағы (/'ai//.//l//ɪ//d/ EYElid) – көзді жауып, қорғайтын жұқа тері қатпары. Көзді көтеруші жоғарғы бұлшық еті (levator palpebrae superioris) көз қабағын жоғары көтеріп, мүйіз қабығын ашыққа шығарып, көруге мүмкіндік береді. Бұл әрекет ерікті немесе еріксіз болуы мүмкін. "Көзқапшықтық" (және "көзқапшалық") – көз қабақтарына қатысты терминдер. Оның басты қызметі – көздің бетін ылғалды ұстау үшін көз жасын және басқа да секрецияларды үнемі тарату, себебі мүйіз қабығының ылғалды болуы қажет. Олар көздің ұйықтағанда құрғап кетуіне жол бермейді. Сонымен қатар, қабақ жыпылықтау рефлексі көзді сыртқы заттардан қорғайды. Көздің жоғарғы және төменгі қабақтарының жиегінен кірпіктер деп аталатын арнайы шаштар өседі, олар көзді шаң мен қоқыстан қосымша қорғайды. Адамның жоғарғы көз қабағының сыртқы түрі әртүрлі халықтарда әртүрлі болуы мүмкін. Көздің ішкі бұрышын жабатын эпикант бүктемесі Шығыс Азия және Оңтүстік-Шығыс Азия халықтарының көпшілігінде кездеседі, сондай-ақ басқа халықтарда да түрлі дәрежеде таралған. Аyrıқ, бірақ халықтар арасында да ұқсас өзгерістер байқалады, көз қабағының қалған бөлігінің бүктелуі "бір қабақ", "екі қабақ" немесе аралық формада болуы мүмкін. Көз қабақтары басқа жануарларда да кездеседі, олардың кейбіреулерінде үшінші көз қабағы немесе жыпылықтаушы жарғақ (nictitating membrane) болады. Адамда оның қалдығы plica semilunaris түрінде сақталған.

Қабаттар

Көз қабағы бірнеше қабаттан тұрады; беткейден тереңге қарай: тері, тері асты ұлпасы, көзді айналдыратын бұлшық (orbicularis oculi), орбитальді септум және кірпік қаптамасы, сондай-ақ қабақ конъюнктивасы. Мейбомиялық бездер көз қабағының ішінде орналасқан және жас қабығының липидтік бөлігін шығарады.

Тері

Тері денедегі басқа аймақтарға ұқсас, бірақ салыстырмалы түрде жұқа. Көз қабағының терісінде барлық денедегі ең көп май бездері шоғырланған.

Жүйке жүйесі

Адамда жоғарғы қабақтардың сенсорлық жүйкелік жабдықталуы үштік жүйкенің (CN V) офтальмологиялық тармағының (V1) инфратроклеарлық, супратрохлеарлық, суперорбитальдық және жас жүйкелері арқылы жүзеге асырылады. Төменгі қабақтың терісі медиалдық бұрышта инфратроклеардың тармақтарымен қамтамасыз етіледі. Қалған бөлігі үштік жүйкенің (V2) маңдай сүйек тармағының инфраорбитальдық жүйкесінің тармақтарымен қамтамасыз етіледі.

Қанмен қамтамасыз ету

Адамдарда, көз қабақтары жоғары және төменгі қабақтағы әрқайсысы екі арка арқылы қанмен жабдықталады. Бұл аркалар бүйірлік қабақ артериялары мен медиальді қабақ артерияларының анастомоздарынан құралады, олар тиісінше жас артериясы мен көз артериясынан тармақталады.

Көз жапырақтары

Көздің кірпіктері – жоғарғы және төменгі қабақтың жиектерінде өсетін шаштар. Кірпіктер қысқа (жоғарғы кірпіктер әдетте 7-8 мм ұзындықта) шаштар, бірақ кейбір адамдарда трихомегалиясы бар болса, ерекше ұзын (кейде 15 мм-ге дейін) және айқын болуы мүмкін. Кірпіктер шаң мен қоқыстан көзді қорғайды, себебі қоқыс кірпіктерге тиген кезде шапшыған қабақ қозғалысы арқылы оларды ұстап алады. Ұзын кірпіктер де бет әдемілігіне маңызды үлес қосады.

Функция

Көздің қабақтары көзді сыртқы заттардан қорғау және мүйіздің бетін ылғалды ұстау үшін ерікті түрде де, еріксіз түрде де жабылады немесе жыпылықтайды. Адамның жоғарғы және төменгі қабақтарында әр қабақ шетінен 6 қатарға дейін өсетін кірпіктер жиынтығы болады, олар көзді шаң мен сыртқы бөлшектерден, сондай-ақ терден қосымша қорғайды.

Клиникалық маңызы

Көз қабағына әсер ететін кез келген жағдай көз қабағының ауруы деп аталады. Ең көп таралған көз қабағы аурулары, олардың себептері, белгілері және емдеуі төмендегідей:

Hordeolum (арпа) – Zeis май бездерінің инфекциясы, көбінесе Staphylococcus aureus бактериясынан туындайды, бұл Acne vulgaris сияқты жиі кездесетін жағдайға ұқсас. Бұл аурудың белгілері жедел пайда болады және көз қабағының астындағы қызыл дөңгелек сияқты көрінеді. Арпаның негізгі белгілері – ауырсыну, көз қабағының қызаруы және кейде көз қабағының ісінуі. Емсіз қалғанда арпа әдетте бір апта ішінде өзінен кетеді. Әйтпесе, антибиотиктер тағайындалуы мүмкін, ал емді жеделдету үшін жылы су компрессі сияқты халықтық емдер қолданылуы мүмкін. Арпа әдетте зиянсыз және ұзақ мерзімді зақым келтірмейді.

Халазион (көпше түрі: халазиондар) май бездерінің бітелуінен туындайды және жоғарғы және төменгі қабақта пайда болуы мүмкін. Халазиондар ұқсас белгілері болғандықтан арпамен шатастырылуы мүмкін. Дегенмен, бұл жағдай аз ауыртпалық тудырады және созылмалы болып келеді. Халазиондар емделген жағдайда бірнеше ай ішінде жазылады, ал емсіз қалғанда екі жыл ішінде өздігінен сіңіп кетуі мүмкін. Жергілікті дәрі-дәрмектерге көмектеспеген халазиондар соңғы шара ретінде хирургиялық жолмен емделеді.

Блефарит – қабақ шетінің қабынуы, онда кірпіктер көз қабағына қосылады. Бұл жиі кездесетін жағдай, ол көз қабағының қабынуына әкеледі және рецидивтеуге бейім болғандықтан емдеуі қиын. Бұл жағдайды көбінесе стафилококк инфекциясы және бас терісінің қабынуы тудырады. Блефарит белгілері: күйдіру сезімі, көзде бірдеңе бар сияқты сезіну, шамадан тыс жас шығу, көрудің нашарлауы, көздің қызаруы, жарыққа сезімталдық, қызыл және ісінген көз қабақтары, көздің құрғауы және кейде оянғанда кірпіктердің қабыршақтануы. Емдеу көбінесе көздің жақсы гигиенасын сақтаудан және зақымдалған көз қабағына қабыршақтарды жою үшін жылы компрес қоюдан тұрады. Көз қабағын жылы компреспен жұмсақ сүртіп тазалау ұсынылады, себебі ол жазылу процесін жеңілдетеді. Ауыр жағдайларда антибиотиктер тағайындалуы мүмкін.

Demodex мителері – адамдар, мысықтар және иттер сияқты көптеген сүтқоректілердің шаш фолликулаларында және олардың айналасында тіршілік ететін ұсақ мителер туысы. Адам Demodex мителері көбінесе қабау және кірпіктердің фолликулаларында тіршілік етеді. Әдетте зиянсыз болғанымен, адам Demodex мителері әлсіреген иммундық жүйесі бар адамдарда терінің қабынуын (демодикоз) тудыруы мүмкін.

Энтропион көбінесе қартаюдың салдарынан пайда болады, бірақ кейде туа біткен ақау, көз қабағы бұлшықетінің спазмы немесе хирургиялық операциядан, жарақаттан немесе аурудан көз қабағының ішкі жағындағы тыртық болуынан туындауы мүмкін. Бұл көбінесе симптомсыз жағдай, бірақ сирек жағдайларда трихиазға әкелуі мүмкін, оған хирургиялық араласу қажет. Ол көбінесе төменгі қабақты зақымдайды және қабақтың ішкі жағына, көз шарына қарай бұрылуымен сипатталады.

Эктропион – қартаюмен байланысты басқа көз қабағының жағдайы, ол созылмалы көздің қабынуына және тыртыққа әкелуі мүмкін. Ол сондай-ақ аллергияның салдары болуы мүмкін және оның негізгі белгілері – ауырсыну, шамадан тыс жас шығу және конъюнктиваның қатаюы.

Қабақтың әлсіздігі – қартаюмен байланысты басқа көз қабағының жағдайы, ол құрғақшылыққа және тітіркенуге әкелуі мүмкін. Көз қабағын табиғи күйіне келтіру үшін операция жасау қажет болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда төменгі қабақтың тым әлсіздігі Рейс қуысын – төменгі қабақ пен көз шары арасындағы қалтаны – құрайды, бұл жергілікті көзге дәрі-дәрмектерді енгізу үшін қолайлы орын.

Көз қабағының ісінуі – көз қабақтарының ісінуі және тіндерде артық сұйықтық жиналуы. Ол көздің ішкі қысымын арттыра отырып, көздің қызметіне әсер етуі мүмкін. Көз қабағының ісінуіне аллергия, трихиаз немесе инфекция себеп болуы мүмкін. Негізгі белгілері – қызыл көз қабақтарының ісінуі, ауырсыну және қышу. Көз қабағының созылмалы ісінуі блефарохалазға әкелуі мүмкін.

Көз қабағының ісігі де пайда болуы мүмкін. Базальді жасушалы карциномалар – көз қабағын зақымдайтын ең көп кездесетін қатерлі ісік, барлық қатерлі көз қабағы ісіктерінің 85-95% құрайды. Ісіктер қатерлі немесе қатерсіз болуы мүмкін. Әдетте қатерсіз ісіктер оқшауланып, көру қабілетін нашарлатуға жетпей тұрып, қатерлі ісікке айналу қаупін болдырмау үшін және алып тасталады. Ал қатерлі ісіктер айналадағы жерлерге және тіндерге таралады.

Блефароспазм (көз қабағының дірілдеуі) – көз қабағы бұлшықеттерінің қасақана емес спазмы. Көз қабағы бұлшықеттерін дірілдетуге себеп болатын ең көп таралған факторлар – шаршау, стресс және кофеин. Көз қабағының дірілдеуі зиянды жағдай емес деп есептеледі, сондықтан емдеу қажет емес. Дегенмен, пациенттерге көбірек ұйықтау және аз кофеин ішу ұсынылады.

Көз қабағы дерматиті – көз қабағы терісінің қабынуы. Көбінесе аллергия немесе көз қабағының контактты дерматиті нәтижесінде туындайды. Белгілері: көз қабақтарында құрғақ және қабыршақтанған тері, ісінген көз қабақтары. Зақымдалған көз қабағы қышынуы мүмкін. Емдеу көздің дұрыс гигиенасын сақтаудан және жағдайды тудыратын аллергендерден аулақ болудан тұрады. Сирек жағдайларда, дәрігердің қадағалауымен жергілікті кремдер қолданылуы мүмкін.

Птоз (көз қабағының түсуі) – көз қабағының көтерілуіне жауапты болатын көз қабағын көтеруші бұлшықеттің (levator muscle) әлсіздігі немесе сал болуынан немесе бұлшықетті бақылайтын нервтер зақымдануынан жоғарғы көз қабағының түсуі немесе сал болуы. Бұл қалыпты қартаю процесінің көрінісі, туа біткен жағдай немесе жарақат немесе аурудың салдары болуы мүмкін. Птозға байланысты тәуекел факторлары: диабет, инсульт, Горнер синдромы, Белл парезы (беттік нервтің қысылуы/зақымдануы), миастения гравис, ми ісігі немесе нерв немесе бұлшықет функциясына әсер ететін басқа да қатерлі ісіктер.

Аблефария (ablepharon) – көз қабақтарының туа біткен жоқтығы немесе көлемінің кіші болуы.

Хирургиялық операция

Блефаропластика деп аталатын бұл операция медициналық себептермен немесе бет-әлпетін өзгерту үшін жасалады. Көбінесе әсемдік үшін жасалатын көз қабағы операцияларының мақсаты – жастың көрінісін қайта қалпына келтіру арқылы бет әлпетін жақсарту және өзіне сенімділікті арттыру. Олар белгілі бір жасқа жеткеннен кейін көз қабақтарында пайда болатын май және артық теріні жоюға бағытталған. Көз қабағы операциялары шеткерші көруді жақсарту, халазионды, көз қабағы ісіктерін, птозды, экстропионды, трихиазды және басқа да көз қабағымен байланысты жағдайларды емдеу үшін де қолданылады. Көз қабағы операциялары жалпы алғанда қауіпсіз процедуралар болып табылады, бірақ операция жасалатын аймақ көзге тым жақын болғандықтан, белгілі бір тәуекелдер бар.

Анатомиялық өзгерісі

Адам анатомиясының ерекшеліктері жоғарғы қабақтың бүктелулерінде және жиырылуларында көрінеді. Эпикант бүктелуі – көздің ішкі бұрышын (медиал кантус) жабатын жоғарғы қабақтың терісінің бүктелуі, оның болуы тұқым қуалау, жас және кейбір медициналық жағдайлар сияқты түрлі факторларға байланысты. Бұл белгі кейбір халықтарда кең таралған, әсіресе Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда, онда ересектердің көпшілігі, кейбір есептер бойынша 90%-ға дейін, осы ерекшелікке ие. Жоғарғы қабақтың бүктелуі еуропалық және шығыс азиялық этностар арасында жиі кездесетін айырмашылық. Дегенмен, Шығыс Азия қабақтары қабақ бүктелуінің болуына немесе орналасуына қарай үш түрге бөлінеді: бір, төмен және екі бүктелулі. Чоннам университетінің (Корея, Кванджу қаласы) профессоры Жонг Санг Ки және авторлар тобы азиялық және еуропалық мәйіттерді, сондай-ақ төрт сау корей жігітін зерттеу барысында "азиялық қабақтарда" еуропалықтарға қарағанда май қабатының қалыңдығы жоғары екенін анықтады.

Ауру таралуы

+ Азия халқы арасында қос қабақ кездесу жиілігіЖылЭтникалық топЖынысҚос қабақтың кездесу жиілігі1896жапондық әйел82–83%2000қытайлық сингапурлық әйел66,7%2007корейлік еркек24,1%әйел45,5%2008азиялық еркек30,3%әйел41,3%2009азиялықN/A50,0%2013тайвандық қытайлық әйел83,1%

Косметикалық хирургия

Блефаропластика – қақпақтың деформацияларын түзету және оның сыртқы түрін жақсарту немесе өзгерту үшін жасалатын косметикалық хирургиялық процедура. 2014 жылы 1,43 миллион адам бұл процедурадан өтті, бұл әлемдегі екінші ең танымал косметикалық процедура (бірінші – ботулинтoксинін инъекциясы) және әлемдегі ең көп жасалатын косметикалық хирургиялық операция. Шығыс Азия блефаропластикасы, немесе «қос қақпақ операциясы» Тайвань мен Оңтүстік Кореяда ең көп таралған эстетикалық процедура болып есептеледі. Бұл процедура көздің айналасындағы бұлшықеттер мен шеміршек тіндерін нығайту үшін де қолданылса, Шығыс Азия блефаропластикасының басты мақсаты – жоғарғы қақпақты бүктеу үшін оның астындағы және айналасындағы майлы және сызықтық тіндерді алып тастау. Шығыс Азия блефаропластикасымен бірге эпикантальді бүгілдірді (яғни эпикантопластика) алып тастау процедурасы жиі жасалады. Қос жақты таспа немесе қақпаққа жабылатын желімді пайдаланып, қақпақты бүгілген немесе «қос» етіп көрсету Қытайда және басқа Азия елдерінде кең таралған практикаға айналды. Әйелдерге осындай операция жасауға, сондай-ақ балама (таспа қолдану) тәсілдерін пайдалануға қоғамдық қысым бар. Блефаропластика – қазіргі таңда кең таралған хирургиялық операция, ал қытай мәдениетінде басқа пластикалық операцияларға белсенді түрде тыйым салынады.

Өлім

Көптеген мәдениеттерде адам өлген соң, көздерін жабу үшін қабақтарын төмен тартылады. Бұл соңғы рәсімдердің қалыпты бір бөлігі.