Кіріспе

АҚШ-тың Үндістер істері бюросының басқаруындағы Американың түпкілікті халықтары басқаратын жерлер – Америка Құрама Штаттарының түпкілікті американдық резервациялары. Барлық резервациялардың жалпы ауданы шамамен АҚШ-тың жалпы ауданының 2,3%-ын құрайды және Айдахо штатының көлемімен шамалас. Көптеген резервациялар АҚШ-тың орташа штатынан кішкентай болғанымен, он екі үнді резервациясы Род-Айленд штатынан үлкен. Ең үлкен резервация – Навахо ұлтының резервациясы, ол Батыс Вирджиния штатына ұқсас. Резервациялар ел бойынша біркелкі орналаспаған, олардың көпшілігі Миссисипи өзенінің батысында орналасқан және алғашқыда келісім-шарттар (үнді жерлеріне берілген гранттар) бойынша мемлекеттік жерлерден бөлінген. Американың түпкілікті халықтары өздерінің жерлеріне иелік ету құқығын сақтап, оларды өздеріне "резервациялаған", себебі олар егемендікке ие. Мысалы, бұл заңдар құмар ойындарға рұқсат бермейтін штаттарда орналасқан резервацияларда казинолар ашуға мүмкіндік береді, соның арқасында туризм тартады. Әдетте, тайпалық кеңес резервациядағы басқару құқығына ие, ол АҚШ штатының емес, федералды заңнамаға бағынады. Үнді жеріндегі сот юрисдикциясы тайпалар мен федералды үкімет арасында бөліседі, бұл іске қатысты тараптардың тайпалық еңбектеріне және нақты қылмысқа немесе азаматтық мәселеге байланысты. Әр түрлі резервацияларда әр түрлі басқару жүйелері бар, олар резервациядан тыс жерлердегі басқару нысандарына ұқсауы немесе ұқсамауы мүмкін. Көптеген түпкілікті американдық резервациялар федералды үкімет тарапынан құрылған, бірақ аз ғана саны, негізінен шығыста, штаттың мойындауына байланысты құрылған. "Резервация" термині – заңдық мазмұндамаға ие. Ол АҚШ Конституциясы қабылданған кезде түпкілікті американдық ұлттардың тәуелсіз егемендікке ие екендігі туралы түсініктен туындаған. Сондықтан, ертедегі бейбіт келісімдер (көбінесе мәжбүрлеу немесе алдау жағдайында жасалған), онда түпкілікті американдық ұлттар өздерінің жерлерінің үлкен бөлігін АҚШ-қа берді, ұлттар егемендік ретінде өздеріне "резервациялаған" жерлерді белгіледі, және осы жерлер "резервациялар" деп аталды. Бұл термин федералды үкімет халықтарды тарихи немесе мәдени байланысы жоқ жерлерге күштеп көшіргеннен кейін де қолданылып келеді. АҚШ-тағы басқа халық орталықтарымен салыстырғанда, резервациялар ядролық сынақ алаңдары мен ластанған кендерді қоса алғанда, денсаулыққа зиян келтіретін улы қалдықтарға жақын орналасқан. Американдық үндістер мен Алясканың жергілікті тұрғындарының көпшілігі резервациялардың сыртында, негізінен Финикс және Лос-Анджелес сияқты батыс қалаларында тұрады. 2012 жылы 2,5 миллионнан астам американдық үнді болды, олардың 1 миллионы резервацияларда тұрды. Алғашқы резервация 1758 жылдың 29 тамызында Нью-Джерсидің оңтүстігінде құрылды. Ол Бродхертон үнді резервациясы, сондай-ақ Эджпилок немесе Эджпелик деп аталды. Бұл аймақта бұрын түрлі жеке тұлғалар мен топтарға – шаруалардан қалаларға дейін – үнді жерлерін сатуды сипаттаған жеке келісімшарттар егемендік арасындағы келісімшарттармен алмастырылды.

Америка Құрама Штаттарының президенттерінің жергілікті резервациялар туралы хаттары (18251837)

Үндістандық келісімдер және Үндістер ісіне қатысты заңдар мен ережелер (1825) – президент Эндрю Джексон қол қойған құжат, онда ол 1850 жылға дейін жергілікті резервацияларды бекіту кезінде «жер қорын қоғамның игілігі үшін жақсы жағдайға келтірдік» деп мәлімдейді. Хатқа Исаак Шелби мен Джексон қол қойған. Онда Американың жергілікті халқына қатысты бірнеше ережелер, сондай-ақ жергілікті халықты бөліп-жару және резервация жүйесін бекіту туралы сөз болады. Президент Мартин Ван Бюрен 1837 жылы Чиппева тайпасының Сагиноу бөлімімен келісім жасасып, маяк салуға келісім білдірді. Америка Құрама Штаттарының президенті 1850 жылға дейін Үнді резервацияларына қатысты жаңа келісімдер жасауға тікелей қатысты. Ван Бюрен жергілікті резервациялардың «Мичиган штатындағы барлық жер қоры, аталған резервтер олардың пайдасына мемлекеттік жер кеңселерiнде сатылады және түскен нақты ақшалар оларға төленеді» екенін мәлімдеді. Келісім бойынша, жергілікті тайпа өз жерін сатуға және маяк салуға міндетті болды. Американың түпкі тұрғындары үшін резервация құру 1850 жылға дейін бес жылдық мақұлдау ретінде қарастырылуы мүмкін еді. Келісімнің екінші бабында «Анграис және Рифл өзендеріндегі резервациялар, оларға үндістер бес жыл бойы пайдалану және иелену құқығына ие болады» делінген. Жергілікті халық бес жылдық рұқсат арқылы шектеулерге тап болды.

Вирджиниядағы ерте жер сату (17051713)

Ғылыми автор Бак Вудард өзінің "Индиандық жерді сату және Антебелл Вирджиниядағы үлестіру" атты мақаласында Вирджиния губернаторы Уильям Х. Кэбеллдің атқарушы құжаттарын пайдаланып, 1705 жылға дейін Америкадағы, әсіресе Вирджиниядағы, жергілікті халықтардың резервацияларын талқылады. Ол "колониалды үкімет 1713 жылы Тоскаро соғысының аяқталуымен келісім арқылы Нотуэй тайпасының жер құқығын қайта мойындады" деп мәлімдейді. АҚШ тағы бір заң қабылдады, ол "Конгресс 1830 жылы Индиандарды көшіру туралы заңды қабылдады". Үшінші заң "федералды үкімет 1834 жылғы "Өзара қатынаспау заңы" арқылы оңтүстік-шығыс штаттарынан "Бес өркениетті тайпаның" бір бөлігін көшірді". Осы үш заңның барлығы Америка Құрама Штаттарында Жергілікті халықтардың резервациялық жүйесін іске қосты, нәтижесінде Жергілікті халықтар белгілі бір жерлерге күштеп көшірілді. "Дюк Крикке қатысты шешім: Грин-Бэйдің екі резервациясы және олардың шекаралары, 1816–1996" атты мақаласында 1850 жылға дейінгі Жергілікті халықтардың резервацияларына қатысты тағы бір келісім көрсетілген. Меноми ұлты мен Висконсин штаты арасында дау бар, және "1831 жылғы Меноми келісімі "Нью-Йорк үндістері" деп белгілі Онида тайпасының жерлері арасындағы шекараны белгіледі". Сонымен қатар, "Унрау үшін Жергілікті халықтар елі – бұл Жергілікті халықтардың отаны емес, АҚШ-тың Миссисипи өзенінің шығысынан Индиандарды көшіріп, ерекше заңдар қолданған жері". Американың федералды үкіметі Жергілікті халықтардың жерлерін резервациялауға қатысты өз қажеттіліктері мен тілектерін білдірді. Ол "барлаушылар мен басқа американдық шенеуніктердің сапарында Жергілікті халықтардың жері жақсы, аңға толы және пайдалы кендерге ие екені анықталды" дейді. Техас 1850 жылға дейін өзінің жеке резервациялық жүйесін құруды таңдаған штаттардың бірі болды, бұл Хармонның "АҚШ-тың Техастағы Индиан саясаты, 1845–1860" мақаласында көрсетілген. "Техас штаты 1840 жылы отарлау мақсатында небары бірнеше жүз акр жер берген". Америка Құрама Штаттары штаттарына Техастағы сияқты отарлау мақсатында өз келісімдерін жасауға рұқсат берді.

Үндістанның көшіру саясатының өрлеуі (1830-1868)

1830 жылғы үндістерді көшіру туралы заңның қабылдануы АҚШ федералдық үкіметінің үнді тайпаларын еуропалықтар қоныстанған аймақтардан, күштеп немесе ерікті түрде, көшіру саясатын жүйелеуіне әкеп соқты. Мысалы, "Бес өркениетті тайпа" өздерінің Оңтүстік АҚШ-тағы туған жерлерінен алынып, қазіргі Оклахома штатына жаппай көшірілді, бұл көші-қон "Көз жасы жолы" деп аталды. Осы тайпаларға көшіруден кейін берілген жерлердің кейбірі кейіннен үндістердің резервацияларына айналды. 1851 жылы АҚШ Конгресі қазіргі Оклахома штатында үндістер резервацияларын құруға рұқсат беретін Үнділерге қаржы жұмсау туралы заңды қабылдады. Батыстағы аумақтар мен табиғи ресурстарға қоныс аударушылардың енуі салдарынан қоныс аударушылар мен үндістер арасындағы қарым-қатынас нашарлай түсті.

Мәжбүрлеп ассимиляциялау (18681887)

1868 жылы президент Улисс С. Грант зорлық-зомбылықтан аулақ болу мақсатымен «Бейбітшілік саясатын» жүргізді. Бұл саясатқа Үндістер ісін қайта ұйымдастыру кірді, мақсаты – түрлі тайпаларды атамекендерінен олардың тұруы үшін арнайы белгіленген жерлерге көшіру болды. Саясатта үкіметтік қызметкерлердің орнына шіркеулер ұсынған дін қызметкерлерін тағайындау көзделді, олар резервациялардағы үнді агенттіктерін басқарып, жергілікті тайпаларға христиан дінін үйретуге тиіс болды. Квакерлер осы саясатта ерекше көзге түсті. Саясат бастапқыда-ақ даулы болды. Резервациялар көбінесе президенттік жарлықтармен құрылды. Көп жағдайда ақтар қоныс аударушылар жер учаскелерінің мөлшеріне наразылық білдіріп, олар кейіннен кішірейтілді. 1868 жылы Конгреске ұсынылған есепте федералдық үнді агенттіктерінде кең таралған жемқорлық және көшірілген тайпалардың жалпы алғанда нашар жағдайы анықталды. Көптеген тайпалар көшіру туралы бұйрықтарды бастапқыда елемеді және олар шектеулі жер учаскелеріне күштеп орналастырылды. Саясатты іске асыру үшін АҚШ армиясы түрлі тайпалардың қозғалысын шектеуге мәжбүр болды. Тайпаларды резервацияларға қайтаруға тырысу нәтижесінде туған соғыстар, оның ішінде қырғындар да болды. Ең танымал қақтығыс – 1876 және 1881 жылдар аралығындағы Ұлы жазықтардың солтүстігіндегі Сиу соғысы, оның ішінде Кіші Бигхорн шайқасы да болды. Осыған байланысты басқа да белгілі соғыстар – Нез Персе соғысы және Модок соғысы, соңғысы ресми түрде соғыс деп жарияланған соңғы қақтығыс еді. 1870-ші жылдардың соңына қарай президент Грант құрған саясат сәтсіздікке ұшырады, себебі ол тума тайпалар мен АҚШ арасындағы ең қанды соғыстарға әкеп соқты. 1877 жылы президент Рутерфорд Б. Хейз бұл саясатты бірте-бірте тоқтатуды бастады, ал 1882 жылы барлық діни ұйымдар өздерінің билігін федералдық үнді агенттігіне қайтарды.

Жекеленген резервтер (18871934)

1887 жылы Конгресс Дауес заңын немесе Жалпы бөлу (Жеке меншік) заңын қабылдап, резервация саясатында маңызды өзгеріс жасады. Бұл заң тайпаларға жалпы жер участаларын беру саясатын тоқтатты және жеке тайпа мүшелеріне шағын жер участаларын берді. Кейбір жағдайларда, мысалы, Уматилла үнді резервациясында, жеке учаскелер резервация жерінен берілгеннен кейін, резервация аумағы "қалдық жерді" ақтарға беру арқылы кішірейтілді. Жеке бөлу саясаты 1934 жылға дейін сақталды, содан кейін Үнділерді қайта ұйымдастыру заңымен тоқтатылды.

Үндістанның жаңа мәмілесі (1934 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1934 жылғы Үндістерді қайта ұйымдастыру туралы заң, сондай-ақ Говард Уилер заңы деп те аталады, кейде «Үндістердің жаңа саясаты» деп аталды және оны Джон Коллиер бастады. Ол Американың жергілікті халықтарына жаңа құқықтар берді, олардың ортақ иеліктерінің бұрынғы жекешелендіруін кері қайтарды және тайпалардың тәуелсіздігін және жерді басқаруын қолдады. Заң тайпа мүшелеріне жерді бөлуді баяулатты және тайпаға мүше емес адамдарға «қосымша» жерлерді бөлуді азайтты. Келесі 20 жыл бойы АҚШ үкіметі резервациялардағы инфрақұрылымға, денсаулық сақтауға және білім беруге инвестиция жасады. Сонымен қатар, әртүрлі тайпаларға 8000 км²-ден астам (екі миллион акр) жер қайтарылды. Коллиер зейнетке шыққаннан кейін он жыл ішінде үкіметтің позициясы қарсы бағытқа қарай өзгере бастады. Жаңа Үндістер комиссарлары Майерс және Эммонс «кері тартылу бағдарламасы» немесе «жою» идеясын енгізді, ол үкіметтің Үндістермен байланыстағы жауапкершілігі мен қатысуын тоқтатуға және оларды ассимиляциялауға мәжбүрлеуге бағытталған. Үндістер жерлерін жоғалтты, бірақ оларға өтемақы төленуі керек еді, бірақ көптеген адамдар өтемақы алмады. Көңілі толмаушылық пен қоғамдық наразылық идеяны толық іске асырудан бұрын жойды, бірақ бес тайпа – Кушатта, Ют, Пайют, Меномини және Кламат тайпалары таратылды, ал Калифорниядағы 114 топ тайпа ретінде федералдық мойындылығынан айырылды. Көптеген адамдар қалаларға қоныс аударды, бірақ үштен бірі кейінгі онжылдықтарда өздерінің тайпалық резервацияларына оралды.

Басқару

Федералды түрде мойындалған Түпкілікті американдық тайпалар шектеулі тайпалық егемендікке ие және өздерін-өздері басқару құқығын жүзеге асыра алады, оның ішінде заңдар қабылдау, қуат пен энергияны реттеу, келісімдер жасау және тайпалық сот отырыстарын өткізу мүмкіндігі бар, бірақ бұл тізіммен шектелмейді. Тайпалық жерлердегі заңдар айналасындағы аумақтың заңдарынан өзгеше болуы мүмкін.

Құмар ойындар

1979 жылы Флоридадағы Семиноль тайпасы Флоридадағы өз резервациясында жоғары ставкалы бинго операциясын ашты. Штат бұл операцияны жабуға тырысты, бірақ сот шешімімен тоқтатылды. 1980 жылдары Калифорния штаты Миссиялық үндістердің Кабазон тобына қарсы қозғалған іс резервацияларда құмар ойындарының басқа түрлерін жүргізу құқығын бекітті. 1988 жылы Конгресс Үндістердің құмар ойындарын реттеу туралы заңды қабылдады, ол Американың түпкілікті тайпаларына өздерінің резервацияларында құмар ойындар мен ойын орындарын құру құқығын мойындады, егер олар орналасқан штаттарда құмар ойындардың қандай да бір түрі заңдастырылған болса. Бүгінде көптеген американдық казинолар туристік орталықтар ретінде пайдаланылады, оның ішінде қонақ үйлер мен конференц-залдар құруға негіз болып табылады, бұл қонақтарды тартуға және резервацияларға кіріс әкелуге мүмкіндік береді. Кейбір резервациялардағы табысты құмар ойындары операциялары кейбір тайпалардың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырып, оларға инфрақұрылымды, білім беруді және өз халқының денсаулығын жақсартуға инвестиция жасауға мүмкіндік берді.

Құқық қорғау және қылмыс

Үнді резервацияларындағы ауыр қылмыстар тарихи түрде (1885 жылғы Major Crimes Act, 18 U.S.C. §§1153, 3242 және сот шешімдері бойынша) федералды үкімет, әдетте Федералды тергеу бюросымен тергеуді және резервация орналасқан АҚШ федералды сот округінің АҚШ прокурорларымен қудалауды талап етті. Тайпалық соттардың жазалау мерзімі бір жылға дейін шектеліп келді, бірақ 2010 жылдың 29 шілдесінде қабылданған «Тайпалық құқық және тәртіп туралы» заң, кейбір шараларда жүйені реформалап, сот процесі тіркелген және айыпталушыларға қосымша құқықтар берілген жағдайда тайпалық соттарға үш жылға дейінгі жаза тағайындауға мүмкіндік берді. Әділет департаменті 2010 жылдың 11 қаңтарында «Үнді елінің құқық қорғау бастамасын» іске қосты, ол үнді резервацияларындағы құқық қорғау саласындағы мәселелерді мойындайды және қолданыстағы проблемаларды шешуге басымдық береді. Әділет департаменті АҚШ-тың федералды түрде мойындалған тайпалармен ерекше құқықтық қатынасын мойындайды. Осы қатынастың бір бөлігі ретінде, Үнді елінің көп бөлігінде ауыр қылмыс жасалған кезде тиісті жазаны көздейтін айыптау іздеу құқығы Әділет департаментіне ғана тиесілі. Ауыр қылмыстар бойынша басты прокурор ретіндегі рөліміз Үнді елінің азаматтары алдындағы жауапкершілігімізді ерекше және міндетті етеді. Сәйкесінше, тайпалық қауымдастықтардың қауіпсіздігі Әділет департаменті үшін басты басымдық болып табылады. Үй ішіндегі зорлық-зомбылық және жыныстық шабуылға қатысты қылмыстарды қудалауды жақсартуға ерекше мән берілді. 1953 жылы қабылданған 280-ші заң (PL 280) Үнді еліндегі үндістерге қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша билікті белгілі бір штаттарға берді және басқа штаттарға осы билікті өздеріне алуға мүмкіндік берді. Кейінгі заңнама штаттарға юрисдикцияны кері қайтаруға мүмкіндік берді, бұл кейбір аймақтарда орын алды. PL 280 резервацияларының кейбірінде юрисдикциялық шатасу, тайпалық наразылық және сот процестері, сондай-ақ қылмыс деңгейі мен құқық қорғау органдарының реакциясы туралы деректердің жетіспеушілігі байқалды. 2012 жылдың мәліметтері бойынша, зорлау көрсеткіші әлі де американдық үнді қыздарына әсер етіп келді.

Зорлық-зомбылық және есірткі қолдану

Төрт жылдық өлім куәліктерін зерттеу көрсеткендей, алкогольге байланысты үндістер арасындағы өлім-жітім көрсеткіші АҚШ халқының жалпы санына қарағанда шамамен төрт есе жоғары, көбінесе жол-көлік оқиғалары мен бауыр ауруларынан туындайды, ал адам өлтіру, өзін-өзі өлтіру және құлау да осыған себеп болады. Алкогольге байланысты өлім американдық үндістер арасында ерлер арасында және Солтүстік жазықтардағы үндістер арасында жиірек кездеседі. Алясканың жергілікті тұрғындары ең төмен өлім-жітім көрсеткішін көрсетті. Федералды заң бойынша, тайпалық кеңестер рұқсат бермесе, үнді резервацияларында алкоголь сатуға тыйым салынған. Бандалық зорлық-зомбылық маңызды әлеуметтік проблемаға айналды. 2009 жылдың 13 желтоқсанындағы «Нью-Йорк Таймс» газетінде Пайн-Ридж үнді резервациясындағы бандиттік зорлық-зомбылықтың өсуі туралы мақала жарияланды, онда осы резервацияда ғана 39 банданың 5000 мүшесі бар екені айтылды. Қалыпты «Ең іздестірілгендер» тізімінен өзгеше, жергілікті американдықтар көбінесе олардың тұрған жері үшін сыйақы ұсынылатын аймақтық «Қылмысты тоқтату» тізімдеріне енгізіледі.

Жер үстемдігі туралы даулар

Еуропалықтар Жаңа әлеммен кездескен кезде, Американың отаршылдық үкіметі елдер арасындағы шарттар арқылы Солтүстік Америка жерінің мемлекеттік егемендігін орнату үлгісін қалыптастырды. Бұл үлгі АҚШ үкіметімен сақталды. Осының нәтижесінде, Американың жергілікті халықтарының жерінің көп бөлігі АҚШ үкіметімен сатып алынды, оның бір бөлігі жергілікті халықтардың егемендігінде қалды. АҚШ үкіметі мен жергілікті халықтар жерді қалай басқару керек деген мәселеде әрдайым келіспейді, бұл егемендік туралы көптеген дау-жанжалға себеп болды.

Блэк Хиллз жері туралы дау

Федералды үкімет пен Лакота Сиу тайпасының мүшелері 1868 жылғы Форт-Ларами келісімін жасасқаннан бері Блэк-Хиллзге заңды талап қою мәселесін реттеумен айналысып келеді. Бұл келісім бүгін Блэк-Хиллзді және Оңтүстік Дакотаның батысының жартысын қамтитын Ұлы Сиу ұлты ретінде танымал. 1784 жылғы келісім нәтижесінде үндістер Огайо өзені аңғарындағы жерлерінен бас тарды, ал АҚШ Гауденосауне тайпасына қазіргі Нью-Йорк штатының жартысына жуық 6 миллион акр жерді тұрақты мекен ретінде кепілдік берді. Навахо тайпасы да Гранд-Каньонға жақын жерге қоныстанғанға дейін рухани нұсқауларды орындап, Солтүстік Американың батысын аралап көшіп-қонып жүрді. Екі тайпа да бір-бірімен бейбіт қатар өмір сүрді, тіпті сауда жасасып, идея алмасты. Алайда, Эндрю Джексонның Үндістерді қоныстандыру заңына сәйкес, «жаңа адамдар» деп аталатын ақ қоныс салушылар құрлықтағы жергілікті халықты өлтіре бастап, олардың жерлерін басып алғанда олардың өмір салтына қауіп төнді. Өздерін Дине деп атаған Навахо тайпасы мен жаңа американдықтар арасында соғыс басталды. Нәтижесінде 1860-шы жылдардың басында тайпаның барлық мүшелері Форт-Кенбиден (қазіргі Window Rock, Аризона штаты) Нью-Мексикодағы Боске Редондоға дейін шамамен 400 миль қашықтықты жүріп өтуге мәжбүр болды. Бұл шеру танымал Чероки тайпасының «Көз жасының жолына» ұқсас, және осы сапардан көптеген тайпа мүшелері аман қалмады. 11000-ға жуық тайпа мүшесі АҚШ үкіметі эксперименттік деп санаған жерде тұтқынға алынды. Бұл эксперимент өте қымбатқа түсіп, жеткілікті тамақпен қамтамасыз етуге болмағандықтан сәтсіз аяқталды. Нәтижесінде 1868 жылы Боске Редондо келісіміне қол қойылып, Навахо тайпасына өз отанына оралуға рұқсат берілді. Келісім бойынша Солтүстік Аризонада «Навахо үнді резервациясы» ресми түрде құрылды. Резервация термині – бұл аумақтарға немесе жерлерге құқықтарды белгілеу. Бұл келісім оларға жерді иеленуге және жартылай дербес басқаруға құқық берді. Хопи резервациясы 1882 жылы президент Артурдың жарлығымен құрылды. Екі резервация құрылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Доуес үлестіру заңы қабылданды, оның негізінде тайпалық жерлер бөлініп, әр үйге үлестірілді. Бұл еуропалық-американдық шаруашылық стилін енгізу үшін жасалды, онда әр отбасы өз жер телімін иеленеді және оны өңдейді. Бұл АҚШ үкіметінің тағы бір қамап алу әрекеті болды. Әр отбасы 640 акр немесе одан аз жер алды, ал қалған жерлер «артық» деп саналды, өйткені олар тайпаларға қажеттіден көп болды. Бұл «артық» жер американдықтарға сатып алуға ұсынылды. Навахо және Хопи резервациясына бөлінген жерді ақ қоныс салушылар 1921 жылға дейін, мұнай іздеушілер жерді зерттегенге дейін құнарсыз және өнімсіз деп санады. Кен өндіруші компаниялар АҚШ үкіметін резервациялардағы үндістер кеңестерін құруға қысым жасады, осылайша олар тайпа атынан келісімшарттарға, әсіресе жалға алуға келісе алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дине және Хопи резервацияларында уран қазылып алынды. Радиациялық әсердің қауіптілігі жергілікті халыққа жеткілікті түрде түсіндірілмеді, олар осы кен орындарындағы барлық жұмыс күшін құрады және олардың тікелей маңында өмір сүрді. Нәтижесінде, уран жобаларына жақын жерде тұратын кейбір тұрғындар шахталардан алынған тасты үйлерін салу үшін қолданды. Бұл материалдар радиоактивті болды және тұрғындардың денсаулығына зиян тигізді, соның ішінде бүйрек жетіспеушілігі мен қатерлі ісіктің өсуі. Кен өндіру кезінде кейбір жергілікті балалар кен жұмыстарының нәтижесінде пайда болған уранмен қатты ластанған үлкен су тоғандарында ойнайтын. Компаниялар радиоактивті қалдықтарды дұрыс тастамады, ол қоршаған ортаны ластады, соның ішінде жергілікті тұрғындардың су көздерін. Көп жылдар өткен соң, кен орнында жұмыс істеген сол адамдар өкпе қатерлі ісігінен қайтыс болды, ал олардың отбасыларына ешқандай ақшалай өтемақы төленбеді. 1979 жылы Черч Рок уран зауытының төгілуі АҚШ тарихындағы радиоактивті қалдықтардың ең үлкен шығарылымы болды. Бұл апат Пуэрко өзенін 1000 тонна қатты радиоактивті қалдықтармен және 93 миллион галлон қышқыл, радиоактивті қалдықтармен ластады, олар Навахо ұлтына ағып түсті. Навахо тайпасы өзен суын суару және мал шаруашылығы үшін пайдаланды, бірақ залалданған және қауіптілігі туралы бірден хабардар болған жоқ. Соғыс аяқталғаннан кейін американдық халқының саны көбейіп, энергияға деген сұраныс артты. Коммуналдық компаниялар жаңа энергия көзін қажет еткендіктен, көмірмен жұмыс істейтін электр стансаларын салуға кірісті. Олар бұл электр стансаларын төрт бұрышты аймақта орналастырды. 1960-шы жылдары Пибоди Көмір және Хопи тайпасы үшін жұмыс істейтін Джон Бойден адвокаты Хопи жеріне, соның ішінде екі тайпаның ортақ пайдалану аймағының бір бөлігінде орналасқан қарауылдық қарамесқа құқықтарды алуға қол жеткізді. Бұл жағдай қоршаған ортаға қатысты нәсілшілдік пен әділетсіздіктің мысалы болып табылады, өйткені Навахо және Хопи тайпалары, афроамерикандықтар, төмен кірісті және саяси оқшауланған қауымдастықтар, осы электр стансаларының жанында болуынан және олардың салдарынан туындаған ластанудан пропорционалды түрде зардап шекті. Олардың таза ауаға құқығы бұзылды, жерлері бұзылды және қатысты мемлекеттік саясат барлық адамдарға өзара құрметпен қарамайды. Кен өндіруші компаниялар одан да көп жерді қалаған, бірақ жердің ортақ меншігі келіссөздерді қиын етіп берді. Сонымен қатар, Хопи және Навахо тайпалары жер құқықтары үшін талас-тартыс жасады, ал Навахо малдары Хопи жерінде жайылып жүрді. Бойден осы жағдайды пайдаланып, Үндістер істері жөніндегі Төменгі палата комиссиясына үкімет араласпаса, тайпалар арасында қанды соғыс басталатынын мәлімдеді. Конгрессмендер 1974 жылғы Навахо-Хопи жерлерін шешу туралы заңды қабылдауға келісті, ол басқа тайпаның жерінде тұратын Хопи және Навахо тайпасының мүшелерін көшіруге мәжбүр етті. Бұл 6000 Навахо тайпасының мүшелеріне әсер етті және ең көп пайданы көмір компанияларына әкелді, олар енді даулы жерге оңай қол жеткізе алды. Көшпеуге ниет білдіргендермен күш қолданудың орнына, үкімет адамдарды кетіп қалуға ынталандыру үшін «Беннеттің тоқтауы» деп белгіленген шараны қабылдады. «Беннеттің тоқтауы» 1,5 миллион акр Навахо жерінде кез келген дамуға, соның ішінде жолдарды салуға және тіпті шатырды жөндеуге тыйым салды. Бұл тайпалық келіссөздерді жеделдету үшін уақытша шара ретінде қарастырылды, бірақ 2009 жылға дейін, президент Обама мораторийді алып тастағанға дейін 40 жылдан астам уақытқа созылды. Дегенмен, «Беннеттің тоқтауының» мұрасы аймақта әлі де сезіледі, резервациядағы үшінші дүние елдерінің жағдайына ұқсас жағдайлар байқалады – халықтың үштен бірі электр қуатына қол жеткізе алмайды және тұрғын үй жағдайлары нашар.

Шығыс Оклахома

Қазіргі Оклахома жерінің көп бөлігі 1830-шы жылдардан бастап Үндістан аумағы деп есептелді. Осы аймақтағы тайпалар өз жерлерін сақтап қалу мақсатында 1905 жылы Секуоя штаты ретінде одаққа қосылуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды және 1906 жылғы Қолдайтын заң арқылы жерлер Оклахомамен біріктірілді. Бұл заң штат құру үшін резервацияны тарату мақсатымен қабылданған. 2020 жылдың шілдесінде Жоғарғы Сот «МакГиртке қарсы Оклахома» ісі бойынша қазіргі штаттың шамамен жартысының түпкілікті резервация мәртебесін ешқашан жоғалтпағанын мәлімдеді. Бұл Тулса қаласын да қамтиды. Аталған аймаққа Чикасо, Чоктау, Чероки, Маскоги және Семинол тайпаларының жерлері кіреді. Сот шешімі 1832 жылғы шартқа негізделген, ол әлі де күшінде деп танылды, сондай-ақ «Конгресс басқаша бұйрық бермегендіктен, біз үкіметті берген уәдесіне адал болуға міндеттейміз» делінді.

Өмір және мәдениет

Көптеген американдықтар, резервацияларда тұратындар, екі агенттік арқылы федералды үкіметпен байланыс жасайды: Үнді істері бюросы және Үнді денсаулық сақтау қызметі. Кейбір резервациялардағы тұрмыс деңгейі дамып келе жатқан елдердегідей, нәрестелердің өлімі, өмір сүру ұзақтығының төмендігі, нашар тамақтану, кедейлік және алкоголь мен есірткіге тәуелділік сияқты мәселелермен салыстыруға болады. 2000 жылғы санақ деректеріне сәйкес, АҚШ-тағы ең кедей екі округ – Крау Крик үнді резервациясы орналасқан Оңтүстік Дакота штатының Буффало округі және Пайн Ридж үнді резервациясы орналасқан Оглала Лакота округі. Мұндай тұрмыс деңгейінің өзгешелігін, ішінара, жергілікті халықтың жермен қарым-қатынасына жүйелі түрде зиян келтірген және олардың мәдени өмір салтын жоюға тырысқан ғасырлар бойғы отаршылдықпен түсіндіруге болады. Потаватоми ғалымы Кайл Поуис Уайт былай деді: «Жергілікті халықтар, кез келген қоғам сияқты, өзгеріске бейімделудің ұзақ тарихына ие болғанымен, отаршылдық өзгерістерді тым жылдам қарқынмен жүзеге асырды, осының салдарынан көптеген жергілікті халықтар зиянға ұшырады – жаңа диеталарға байланысты денсаулық проблемаларынан бастап, мәдениеттерінің жойылуына, отарлауға дейін олардың дипломатиялық қабілеттерінің құлдырауына дейін, бұрын олар отарлауға осылай осал болған емес». Бұл АҚШ-тың қалған бөлігімен жергілікті халықтар арасындағы теңсіздікті одан әрі арттыруда. Көптеген адамдар экология мен табиғатқа байланыс Американың жергілікті мәдениетіне сіңірілген деп санайды. Дегенмен, бұл жалпылама пікір. Соңғы жылдары мәдени тарихшылар осы ұғымды қайта құруға және күрделендіруге кірісті, олар мұны мәдени тұрғыдан дұрыс емес романтизм деп санайды. Басқалары Батыс Еуропа философиясы мен жергілікті халықтардың дәстүрлі экологиялық білімі (ДЭБ) арасындағы көзқарастар мен ұстанымдардың айырмашылықтарын мойындайды, әсіресе табиғи ресурстарға қатысты жанжалдар мен көп тараптарды қамтитын басқару стратегияларын қарастырғанда.

Қоршаған орта мәселелері

Резервациялар орналасқан жерлер табиғи ресурстар мен сапалы топырақтарының жетіспеушілігімен ерекшеленеді, бұл экономикалық өркендеуге кедеріл келтіреді. ХХ ғасырдың ортасынан бастап резервациялар жиі қазіргі немесе тарихи өнеркәсіптік қызмет нәтижесінде пайда болған улы қалдықтармен ластанған аумақтарда орналастырылды, мұндай қызметті жеке корпорациялар мен федералды үкімет, соның ішінде басқа да сыртқы ұйымдар жүргізді. Оларды "қолайсыз" деп есептегендіктен, АҚШ үкіметі мен жеке компаниялар резервацияларға жақын жерлерді қоршаған ортаға зиян келтіретін қызметтер үшін пайдаланады. Мұндай қызметтердің қатарында уран өндіру, ядролық қалдықтарды сақтау және әскери сынақтар бар. Көптеген жергілікті қауымдастықтар ресурстарды игеру мақсатында қасиетті жерлердің бұзылуына ұшырады. АҚШ аумағындағы литий кен орындарының 79 пайызы индей резервацияларынан 35 миль қашықтықта орналасқан. Тэкер асуы – әлемдегі ең ірі литий кен орындарының бірі. Бұған мысал ретінде, ластануға әкелетін ірі құрылыс жобаларына, мысалы, полигон немесе Дакота қолжетімділік құбырына жақын орналасқан резервациялардың көптігін келтіруге болады. Сонымен қатар, федералды үкіметтің жергілікті халықтарға иелік етуге берген жерлері әдетте алдын ала қиындықтарға толы болады. Ғалымдар Грегори Хукс пен Чад Смит өздерінің академиялық зертмелерінде өндіріске басымдық беруді қоршаған орта мәселелерімен байланыстыра келіп, былай деді: "Федералдық және жергілікті американдық жерлер көбінесе жақын орналасқан, олардың ортақ ерекшеліктері бар: олар Миссисипи өзенінен батысқа қарайғы штаттарда шоғырланған, және олар қоныстанғандар мен корпорациялардың назарын аудару үшін тым құрғақ, шалғай немесе шөлді болған жерлер еді". Резервациялар көбінесе "суперфондтық алаптар" деп аталатын немесе жақын орналасқан аумақтар болып табылады, АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) оларды ластанған және тұруға қауіпті деп танып, тазалау жұмыстарын жүргізуді қажет етеді. Габриэлла Мелцердің Ұлттық медицина кітапханасында жарияланған мақаласында былай делінген: "Шамамен бес онжылдықтан бері Рамапу Лунапе тартан тайпасы Нью-Джерси штатының Рингвуд қаласындағы қатты ластанған полигоннан 0,5-тен 2 миль қашықтықта тұрып келеді. 1980-ші жылдары EPA жер асты және жер үсті суларын тексеріп, жергілікті, штаттық және федералды стандарттардан әлдеқайда жоғары концентрациядағы қорғасын, мырыш және гексавалентті хромды қоса алғанда, уытты және канцерогенді ауыр металдарды анықтады. Бұл улы металдардың көпшілігі денсаулыққа зиян келтіретін әртүрлі салдарлармен байланысты, соның ішінде қатерлі ісіктер де бар. EPA жүргізген сынақтардың нәтижесінде, осы 500 акрлық ластанған Рингвуд алабы 1983 жылы Ұлттық басымдық тізіміне (NPL) енгізілді, бұл қауіпті қалдықтарды ұзақ мерзімді жоюға қабілетті және федералды Суперфонд бағдарламасымен қаржыландырылатын алаптардың тізімі".