Кіріспе

Жетіспеушілік сезімі. Альбом.

Психологияда, кемсінушілік кешені – бұл үнемі кемшілік сезімі, көбінесе адамның өзінің бір жағынан кемшілікке ұшырағанына немесе басқалардан төмен екеніне сенуіне алып келеді. Альфред Адлердің пікірінше, кемсіну сезімі балалық шақтағы тәрбие (мысалы, бауырмен үнемі жағымсыз салыстыру), физикалық және психикалық шектеулер немесе төмен әлеуметтік статусының болуы (мысалы, теңдестерінен жағымсыз қарым-қатынас көру) салдарынан туындауы мүмкін. Кемсіну кешені адамды өзін әртүрлі жолмен жасыруға итермелеуі мүмкін. Мысалы, қазіргі замандағы бойдың ұзындығына қатысты дискриминация салдарынан орташа бойдан қысқа болғандықтан (бұл «Наполеон кешені» деп те аталады) өзін кемсінетін адам, басқаларға қалай көрінетіні туралы артық алаңдауы мүмкін. Ол өзін биіктеп көрсету үшін арнайы табандар киюі немесе өзінен де аласа адамдармен араласуы мүмкін. Егер бұл шектен шықса, неврозға айналады. Сондай-ақ, бұл адамның көзге түсетін сыртқы мінез-құлыққа бейімделуіне әкелуі мүмкін, өзінің нақты немесе ойдағы кемшіліктерін жасыру үшін назар аударудан бастап, шамадан тыс бәсекелестікке және агрессияға дейін әрекет етуі мүмкін.

Тарих

Кішіпейілділік кешені туралы ұғымды психологияның психоаналитикалық саласына классикалық Адлер психологиясының негізін қалаушы Альфред Адлер енгізді, бұл Пьер Жанет толық еместік сезімі деп атаған нәрсеге ұқсас еді. Бұл идея Зигмунд Фрейдтің көптеген еңбектерінде кездеседі, бірақ кейінгі теориялық жетістіктерге байланысты маңыздылығын жойды. Оны Фрейдтің кейде әріптесі Карл Юнг та қолданды (алғаш рет ол күрделі терминін белгілі бір үлгіге сәйкес келетін байланысты идеялар жиынының атау ретінде пайдаланды). Адлер көптеген невроздық симптомдардың себебі осы кемсіну сезімін жоюға тырысу, сондай-ақ, кекештейтін Демосфеннің шешендігі сияқты, артық өтемақы беруге байланысты деп есептеді.

Себептер

Өзін-өзі кемсіту кешені адамда кемсіну сезімі көңіл көтерудің жетіспеуі немесе сәтсіздік арқылы күшейген кезде пайда болады. Мұндай кешенге шалдығу қаупі бар адамдар: өзіне сенімсіздік таныстыратын немесе өзін бағалауы төмен, немесе әріптестері арасында беделі төмен адамдар. Олар депрессияға ұқсас белгілерді де көрсетуі мүмкін. Әке-шешесінің тым жоғары талаптары бар отбасында тәрбиеленген балаларда да өзін-өзі кемсіту кешені дамуы мүмкін. Адлердің сөзіне сүйенсек, "әркімде ( ) кемсіну сезімі болады. Бірақ кемсіну сезімі – ауру емес, ол салауатты, қалыпты күш-жігерге және дамуға ынталандыратын күш. Егер адамның өзін жеткіліксіз сезінуі оны басып алса, пайдалы қызметке жетелемей, керісінше, күйзеліске түсіріп, дамуына кедергі келтірсе ғана ол патологиялық жағдайға айналады".

Жіктеу

Классикалық Адлерий психологиясы төмендік сезімінің біріншілік және екіншілік түрлерін ажыратады. Біріншілік төмендік сезімі бала кезіндегі әлсіздік, күшсіздік және тәуелділік сезіміне, сондай-ақ ата-ананың қабылдамауы мен мейірімсіздігіне немесе физиологиялық әлсіздікке байланысты туындайды. Екіншілік төмендік сезімі ересек адамның өзіне субъективті қауіпсіздік пен табысқа жетемін деген ойдан шығарылған мақсатына жеткізе алмауынан туындайды, бұл төмендік сезімін өтеуге арналған. Осы мақсаттан алыстау сезімі негативтік/депрессиялық сезімге алып келуі мүмкін, содан кейін бастапқы төмендік сезімі еске түсіріледі; төмендік сезімінің бұл жиынтығы, яғни екіншілік сезімге байланысты еске түсірілген бастапқы сезім, басылмайтын сезім ретінде қабылдануы мүмкін. Бастапқы төмендік сезімін (шынында екіншілік төмендік сезімін тудыратын) жеңілдету үшін ойлап табылған сенімді мақсат – осы дилемманың шешілмейтін тұйыққа тірелуі.

Әсерлер

Кішіпейілділік комплексі толыққанды күшке енген кезде, ол адамның өнімділігіне, сондай-ақ оның өзін-өзі бағалауына әсер етуі мүмкін. Адамның санасыз психологиялық және эмоционалдық процестері студенттің жаңа ақпаратды қабылдау және түсіну қабілетін тежеуі мүмкін, сондай-ақ өзінің санасыз төмендік сезімдерін қабылдау немесе түсіну мүмкін болмауынан туындайтын артық сақтықты күшейтеді. Гай Хатттың докторлық диссертациясында математика сабақтарында қиындықтарды бастан өткерген студенттерде психологиялық кішіпейілділік комплексі, төмен мотивация және өзін-өзі тиімділік, нашар өзін-өзі басқару оқу стратегиялары және қауіпсіздік сезімі немесе алаңдаушылық пайда болатыны анықталды. Психикалық денсаулық саласында ем қабылдап жүргендердің арасында бұл комплекс кейде шизофренияның белгілі бір түрлері, көңіл-күйдің бұзылуы және жеке тұлғаның бұзылулары сияқты басқа да аурулармен бірге кездеседі. Альфред Адлер кішіпейілділік комплексін кейбір дені сау емес балалық мінез-құлықтарға себеп болатын факторлардың бірі деп атады. Өзін-өзі төмен бағалайтын адамдар өздерін жасыруға бейім, бұл өз кезегінде жалғыздыққа әкеліп, бақыттылықты азайтады. Кішіпейілділік комплексі невротизммен күшті байланысты, бұл Үлкен Бестік тұлғалық моделіндегі қасиет. Сонымен қатар, кішіпейілділік комплексі саналылық, жағымдылық және экстраверсиямен аз, теріс байланысқа ие, бірақ макиавеллизм және нарциссизммен оң байланысқа ие.

Жоғарылық комплексі

Кішіпейілділік комплексімен байланысты "өтелік комплексі" болады, бұл адамның сыртқы түрде жоғары мінез көрсетуі арқылы өзінің кемсіну сезімін жасыратын немесе ығыстыратын психологиялық қорғаныс механизмі. Адлер бұл комплексті әлеуметтік мойындауға деген қалыпты құштарлықтан ажыратады. Өтелік комплексі өзін-өзі бағалаудың немесе мәртебенің жоғарылауын көрсетуге, түбінде кемсіну сезімінен туындаған жалтақ мінезге әкеледі – кейде мұндай мінезді сырттан қарағандар жалғандық деп бағалайды.