Кіріспе
2001 жылғы АҚШ-тың Ауғанстанға басып кіргенінен кейін Ауғанстанның болашақ үкіметі туралы жоспар 2001 жылғы 5 желтоқсанда Бонн қаласында өткен Ауғанстан жөніндегі халықаралық конференцияда қабылданған Бонн келісімі (ресми түрде Ауғанстандағы тұрақты үкіметтік институттар қайта құрылғанға дейін қолданылатын уақытша шаралар туралы келісім) – келісімдердің бастапқы жиынтығы болды. Ол 2001 жылғы 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан кейін АҚШ-тың Ауғанстанға басып кіргенінен кейін Ауғанстан Ислам мемлекетін қайта құруға арналған. 1979 жылдан бері Ауғанстанда жалпыұлттық келісіммен құрылған үкімет болмағандықтан, тұрақты үкімет құрылғанша белгілі бір кезеңге көшу қажет деп есептелді. Жалпыұлттық келісіммен құрылған үкіметке кем дегенде бір лоя жирга шақыру қажет еді; алайда, американдық және Ауғанстанның Солтүстік Одағы күштерінің жедел жеңісінен кейін құқықтық тәртіп орнамағандықтан, дереу шаралар қабылдау қажет болды.
The Bonn Agreement (officially the Agreement on Provisional Arrangements in Afghanistan Pending the Re Establishment of Permanent Government Institutions) was the initial series of agreements passed on December 5, 2001 during an international conference on Afghanistan held in Bonn. It was intended to re create the Islamic State of Afghanistan following the U. S. invasion of Afghanistan that followed the September 11, 2001, terrorist attacks. Since no nationally agreed upon government had existed in Afghanistan since 1979, it was felt necessary to have a transition period before a permanent government was established. A nationally agreed upon government would require at least one loya jirga to be convened; however, in the absence of law and order in the wake of the rapid victory of American and Afghan Northern Alliance forces, immediate steps were felt to be required.
Шолу
2001 жылдың желтоқсан айында 25 белгілі ауғанстандықтар БҰҰ қолдауымен Германияның Бонн қаласында елді басқару жоспарын анықтау үшін кездесті (Ауғанстан жөніндегі халықаралық конференцияның қатысушыларының тізімін қараңыз, Бонн (2001)). Мемлекет құру процесіне нұқсан келтіре алатын соғыс аяқталғаннан кейінгі әміршілерді шақыру арқылы, Ауғанстан мемлекетін орталықтандыруда осы мемлекеттік емес актерлерді жатқызу емес, оларды қабылдау мақсатында "үлкен шатыр" стратегиясы қолданылды. Нәтижесінде, 2001 жылдың 22 желтоқсанында 30 мүшеден тұратын және төрағасы бар Ауғанстан Уақытша Әкімшілігі (АҰӘ) құрылды. Оның міндеттеме мерзімі алты айды құрады, одан кейін екі жылдық Көшкінші Әкімшілік (КӘ) жұмыс істеді, содан соң сайлаулар өткізілуі тиіс болды. Бонн келісімінің бір бөлігі Халықаралық қауіпсіздікке көмектесу күштерін (ISAF) құруды көздеді. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1386 қаулысымен ISAF құрылды.
Ауғанстанда мемлекет құру
2001 жылы Талибан режимі құлағаннан кейін Бонн келісімі АҚШ және НАТО қолдауымен Ауғанстанда мемлекет құрудың негізін қалады. Келісім жаңа конституцияны, тәуелсіз сот жүйесін, еркін және әділ сайлауларды, орталықтандырылған қауіпсіздік секторын, сондай-ақ әйелдер мен діни және этникалық топтар сияқты азшылықтардың құқықтарын қорғауды көздеді. Ауғанстанда мемлекет құрудың бұл моделі 1990-шы жылдарда Балқанда, Сахара астындағы Африкада және Шығыс Тимордағы халықаралық араласулардан кейін пайда болған «соғыстан кейінгі жаңғыртудың максималды үлгісіне» негізделген. Бонн келісімі 2004 жылы қабылданған конституцияға және одан кейінгі президенттік және парламенттік сайлауларға құрылымдық негіз болды. Ол күшті, орталықтандырылған мемлекеттік институттардың қажеттігін баса көрсетті, бірақ ел бұрын қауіпсіздік пен қызметтерді ұсыну үшін бейресми, аймақтық билік құрылымдарына сүйенгенін ескермей, мемлекеттің мәдени және саяси тарихын ескере алмады. Бонн келісімімен жасалған мемлекет құру жол картасы Ауғанстан жағдайына сай келмейтін модель болды және кейіннен үкіметтік жемқорлық және тиімсіздік сияқты көптеген мәселелерге әкелді. Бонн келісімі Ауғанстан үкіметі ішінде өкілеттіктерді бөлісе алмағандықтан, елдің «элиталық желілері» – Солтүстік Одағы мен Паштун фракциясы арасындағы ішкі соғысқа ықпал етті. Нәтижесінде Солтүстік Одағы Ауғанстан үкіметіндегі көптеген министрлік лауазымдарды иеленді және маңызды шешімдерді қабылдауға басымдық танытты. Саяси биліктегі бұл теңсіздік және министрлер кабинетіндегі қарсыластықтар Дүниежүзілік банктің алғашқы есебінде аталып өтті: «Орталық үкіметте де қазіргі саяси бөліністер мен қарсыластықтар кешенді әкімшілік реформа бағдарламасының негізгі саяси элементтері бойынша мағыналы келісімге келуді мүмкінсіз етеді». Ауғанстан мемлекетінің кейінгі сәтсіздіктері, соның ішінде негізгі қауіпсіздік пен әлеуметтік қызметтерді қамтамасыз ете алмауы, Бонн келісімімен құрылған «әлдеқайда амбициялы жаңғырту үлгісінен» және жердегі практикалық қиындықтардан туындады. Осы оқиғадан кейін Ауғанстан үкіметі келісімдер жасау және делдалдық жүргізудің бейресми стилін қабылдады. Осыған байланысты Бонн келісімін Ауғанстанның мемлекет ретінде дамуындағы және оның саяси ахуалындағы үлкен кері қадам деп қарастыруға болады.
Ауғанстан Конституциясы
Бонн келісімі бойынша Ауғанстан Конституциялық комиссиясы жаңа конституцияны халықпен кеңесе отырып әзірлеу үшін құрылды. Бонн келісімі ауыспалы үкімет құрылғаннан кейін 18 ай ішінде лоя жирға шақырылуын және 1964 жылғы конституцияның жаңа конституцияның негізі ретінде қолданылуын көздеді. Конституция 2004 жылғы 4 қаңтарда лоя жирғамен қабылданды.
Құқықтық жүйе
Бонн келісімі Әфғанстанның заңдық дәстүрлеріне, ислам принциптеріне, халықаралық стандарттарға және заң үстемдігіне сәйкес әділет жүйесін қайта құру үшін сот комиссиясын құруды талап етеді.
Сот тармағы
Бонн келісімі Ауғанстанның Жоғарғы сотын құруды көздеді.