Кіріспе
«Смит Вашингтонға барады» — 1939 жылғы Франк Капраның америкалық саяси комедиялық драмалық фильмі. Басты рөлдерді Жан Артур мен Джеймс Стюарт, ал екінші рөлдерді Клод Рейнс пен Эдвард Арнольд сомдады. Фильм үкіметтік жемқорлыққа қарсы күресіп жатқан, жаңадан тағайындалған АҚШ сенаторы туралы. Сценарий авторы – Сидни Бухман, ал сюжеті Льюис Р. Фостердің жарияланбаған «Монтаналық джентльмен» әңгімесіне негізделген. Фильм алғашқы көрсетілімінде дау тудырды, бірақ кассада табысқа ие болды және Стюартты танымал актерге айналдырды. Бұл фильм Монтана штатының АҚШ сенаторы Бертон Уилердің өмірінен шабыттанды, ол Уоррен Хардинг әкімшілігін терген кезде ұқсас жағдайға тап болған. «Смит Вашингтонға барады» фильмі «Үздік фильм», «Үздік режиссер» және «Үздік актер» номинацияларында барлығы 11 «Оскар» сыйлығына ұсынылып, «Үздік түпнұсқа әңгіме» номинациясында жеңіске жетті. Барлық уақыттардың ең ұлы фильмдерінің бірі саналатын бұл фильм 1989 жылы АҚШ Ұлттық кино реестрінде сақтау үшін таңдалған алғашқы 25 фильмнің қатарына енді, өйткені ол «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп танылды.
Mr. Smith Goes to Washington is a 1939 American political comedy drama film directed by Frank Capra, starring Jean Arthur and James Stewart, and featuring Claude Rains and Edward Arnold. The film is about a naive, newly appointed United States senator who fights against government corruption, and was written by Sidney Buchman, based on Lewis R. Foster's unpublished story "The Gentleman from Montana". The film was controversial when it was first released, but successful at the box office, and it made Stewart a major star. It was also loosely based on the life of Montana U. S. Senator Burton Wheeler, who underwent a similar experience when he was investigating the Warren Harding administration. Mr. Smith Goes to Washington was nominated for eleven Academy Awards, including Best Picture, Best Director and Best Actor, winning Best Original Story. Considered to be one of the greatest films of all time, the film was selected by the Library of Congress as one of the first 25 films for preservation in the United States National Film Registry in 1989, for being "culturally, historically, or aesthetically significant".
Сюжет
1930 жылдардың соңында аты-жөні айтылмаған батыс штатының губернаторы Хьюберт "Хэппи" Хоппер Джефферсон Смитты қайтыс болған АҚШ сенаторы Сэм Фоулидің орнына тағайындайды. Смит – "Жас сарбаздар" ұйымының жетекшісі, оның тағайындалуын губернатордың балалары да қолдайды. Сыбайлас жемқор саяси басшы Джим Тейлор өзінің сүйікті адамын тағайындауға тырысады, ал халық комитеттері басқа кандидатты қалайды. Бірақ Смит саясаттан бейхабар болғандықтан, оны басқару оңай болады деп күтілген. Смитті жұртшылыққа беделді, бірақ жасырын түрде жемқор сенатор Джозеф Пэйн қанатына алады, ол Смиттың қайтыс болған әкесінің досы еді. Смит сенатордың қызы Сюзанға бірден ғашық болады. Сенатор Пэйннің үйінде Смит Сюзанмен сөйлеседі, жас әлеуметтік беделді қызға қызығып, маңғазып, ұялады. Смиттың қарапайымдылығы мен адалдығы Вашингтон баспасөзіне оны пайдаланып, оның беделін күлкілі суреттер мен "ауылдық" деп айыптаған тақырыптар арқылы тез түсіруге мүмкіндік береді. Смитпен айналысу үшін Пэйн оған заң жобасын ұсынуды ұсынады. Өзінің бұрынғы көмекшісі Кларисса Сондерстің көмегімен, ол Вашингтонда және саясатта көп жылдар бойы болған, Смит өз штатындағы ұлттық балалар лагері үшін жер сатып алуға федералды үкіметтен несие алу туралы заң жобасын жасайды, оны Америка жастары төлейді. Қаржы бірден түсе бастайды. Бірақ ұсынылған лагерь Тейлордың саяси машинасы құрастырған және сенатор Пэйн қолдаған қаржылық схемаға енген бөгет салу жобасының бір бөлігі болып шығады. Смитті қиын жағдайға түсірмей, олардың пара жоспары орындалсын деп Пэйн Тейлорға кеткісі келетінін айтады, бірақ Тейлор Пэйн билікте Тейлордың ықпалы арқасында екенін еске салады. Содан кейін Пэйн Смиттен бұл мәселе туралы үнсіздік сақтауын өтінеді. Келесі күні Смит Сенатта заң жобасы туралы сөйлегенде, оның штатындағы саяси күш – Пэйн арқылы – Смитті заң жобасынан пайда табуға тырысқаны үшін айыптайды, оның сұрақтағы жерге ие екенін дәлелдейтін жалған құжаттарды ұсынғанын айтады. Пэйннің сатқындығына қатты ошарап, ашуланып, Смит өзін қорғауға тырыспай, қашып кетеді. Басында Смитке деген сенімсіздігімен қараған, бірақ енді оған сенетін Сондерс оны қаржы бөлуді кейінге қалдыру үшін филибюстерді бастауға және Сенатта оның кінәсіздігін дәлелдеуге көндіреді. Өзінің кінәсіздігін дәлелдеудің соңғы мүмкіндігі ретінде ол 25 сағатқа жуық үнсіздіксіз сөйлейді, америкалық еркіндік идеалдарын қайталайды және бөгет салу жобасының нағыз мақсатын ашады. Бірақ сенаторлардың ешқайсысы оған сенбейді. Сайлаушылар оны қолдауға тырысады, бірақ қарсыластардың ықпалы күшті, барлық әрекеттері сәтсіз аяқталады. Тейлордың машинасының ықпалымен Смиттың штатындағы газеттер мен радиостанциялар Тейлордың бұйрығымен Смиттың айтқандарын жариялаудан бас тартады және тіпті сенаторға қарсы фактілерді бұрмалайды. "Жас сарбаздар" ұйымының Смитты қолдау үшін ақпарат тарату әрекеті Тейлордың бандиттерінің балаларға жасаған қатыгездік шабуылдарына әкеледі. Барлық үміт жоқ сияқты көрінсе де, Смит толыққанды шаршағанда сенаторлар оған назар аудара бастайды. Пэйннің қолында соңғы картасы бар: ол Смиттың штатынан, оның қуғындалуын талап ететін қарапайым адамдардан келген хаттар мен телеграммалар әкеледі. Бұл жаңалықтан қатты күйзелген Смит Сенаттың төрағасының жылы күлімсіреуінен үміт сәулесін көреді. Смит адамдар оған сенгенше алға жылжуға уәде береді, бірақ дереу әлсіреп құлайды. Өкініштен ауыр халде Пэйн Сенат палатасынан шығып, өзін-өзі атуға тырысады, бірақ оны қарап тұрған сенаторлар тоқтатады. Содан кейін ол Сенат палатасына қайта кіріп, барлық схеманы мойындап, жариялайды; реформаланған Пэйн өзін Сенаттан қуғынға салу керектігін талап етеді және Смиттың кінәсіздігін Клариссаның қуанышына бекітеді. Сенаттың төрағасы осыған байланысты туған хаосты қызығушылықпен бақылайды.
Өндіріс
Колумбия Пикчерс бастапқыда Льюис Р. Фостердің жарық көрмеген әңгімесін, түрліше «Монтана мырзасы» және «Вайоминг мырзасы» деп аталған, Ральф Беллами үшін түсірілімге арналған материал ретінде сатып алды. Бірақ Франк Капра режиссер болып келгеннен кейін – Рубен Мамулиан қызығушылық танытқаннан соң – фильм оның «Мырза Дидс қалаға келеді» фильмінің жалғасы, «Мырза Дидс Вашингтонға келеді» болып, Гари Купер Лонгфелло Дидс рөлін қайта ойнауы тиіс болды. #tag:ref| Кейін Льюис Фостер сотта Гари Куперді есінде ұстап, оған арнап жазғанын куәландырды. Ал Стюарт MGM-нен қарызға алынды. Фильмде жастар тобы көрсетілгенімен, Американың ізшілдері олардың атын фильмде пайдалануға рұқсат бермеді, оның орнына «Жас күзетшілер» деген есім қолданылды. Вашингтон қаласында, Юнион Станциясында және АҚШ Капитолийінде, сондай-ақ фондық түсірілімдер үшін басқа да жерлерде түсірілімдер жүргізілді. Студияда шынайылықты қамтамасыз ету үшін Сенаттың комиссиялар залдары, киім бөлмелері, қонақ үйлер және Вашингтон қаласының ескерткіштерінен тұратын әсем декорациялар жасалды, бәрі Капра мен оның командасы астанаға жасаған саяхаты негізінде құрылды. Тіпті Вашингтон Пресс-клубы да ең ұсақ бөлшектеріне дейін көшірілді, бірақ ең көп күш Колумбия студиясында Сенат палатасын дәл қайта жасауға жұмсалды. Сенат галереясының бұрынғы бастығы Джеймс Д. Престон Сенат декорациясының техникалық директоры болды және саяси тәртіп бойынша кеңес берді. Сондай-ақ, «Warner Bros» студиясының «Нью-Йорк көшесі» декорациясы қолданылып, осы көрініс түсірілген кезде 1000-ға жуық актерлер тартылды.
Әсері
Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 1939 жылдың 17 қазанында Вашингтон қаласындағы Конституция залында өтті. Шараны Ұлттық баспасөз клубы ұйымдастырды, алға 45 сенаторды қоса алғанда 4000 қонақ шақырылды. Фредерик Уильям Уайл «Вашингтон Стар» газетінде фильмде «Гитлер, Муссолини және Сталин қалай суреттегеніндей, демократиялық жүйе мен біздің мақтанатын еркін баспасөзді дәл сол түспен көрсеткенін» жазды. Капра өзінің автобиографиясында кейбір сенаторлар премьерадан шығып кеткенін айтса да, заманауи баспасөз есептері бұл оқиғаның болған-болмағаны және сенаторлар фильм кезінде экранға қарсы айқайлағандары туралы нақты мәлімет бермейді. Дегенмен, демократ және Сенаттағы көпшілік көшбасшысы Альбен В. Баркли фильмді «ақылсыз және еңкіш» деп атап, «Сенатты алаяқтардың тобына айналдырады» деді. «Харрисонның есептері» киножурналының құрметті журналисі және баспагері Пит Харрисон Сенаттың кинотеатр иелеріне «елдің мүддесіне қайшы келетін» фильмдерді көрсетуден бас тартуға рұқсат беретін заң жобасын қабылдауын ұсынды. Бұл орындалмады, бірақ кейбір сенаторлар фильм өздерінің институтының беделіне келтірген зиян үшін кек алуға тырысқан жолдардың бірі – Нейлидің блокты брондауға қарсы заң жобасын қабылдауға ықпал ету болды, бұл 1940 жылдардың соңында студияларға тиесілі кинотеатрлар тізбегінің тарауына әкелді. «Колумбия» фильмнің патриотизмін және демократияны қолдауын көрсетіп, фильм туралы көптеген жағымды пікірлерді жариялап жауап берді. Басқа да наразылықтар айтылды. Ұлыбританиядағы АҚШ елшісі Джозеф П. Кеннеди Капра мен «Колумбия» компаниясының басшысы Гарри Кохнға фильмнің «Еуропадағы Американың беделін» жоятынынан қорқатынын және осы себепті оны еуропалық көрсетімнен алып тастауды сұрады. Капра мен Кохн фильм туралы пікірлерді келтіріп жауап берді, бұл Кеннедиді одан әрі қадағаламауға жеткізді, бірақ ол жеке өзі фильмге күмәндана берді. Фильм Гитлер Германиясында, Муссолини Италиясында және Франко Испаниясында тыйым салынды. Кеңес Одағында фильм 1950 жылдың желтоқсан айында «Сенатор» деген атпен кинотеатрларда көрсетілді. Капраның айтуынша, фильмнің мағынасын ресми идеологияға сәйкес ету үшін фильм кейбір еуропалық елдерде дубляждалған. 1942 жылы неміс оккупациясы астындағы Францияда американдық фильмдерге тыйым салынғанда, кейбір кинотеатрлар тыйым күшіне енгенге дейін «Мистер Смит Вашингтонға барады» фильмін соңғы фильм ретінде көрсетуді жөн көрді. Париждегі бір кинотеатр иесі тыйым салынғаннан кейін 30 күн бойы фильмді үздіксіз көрсеткен. Фильмге сыншылардың реакциясы саясаткерлердің реакциясынан гөрі салмақты болды. Мысалы, «The New York Times» газетінің сыншысы Фрэнк С. Нюгент радио Сити Музыка залындағы тұсаукесерде: «[Капра] әрбір дауыс беретін азаматқа Сенатқа кем дегенде бір рет еркін шабуыл жасауға құқық беретін Конституциядағы жазылмаған баптың қорғауында жұмыс істейді. М. Капраның шабуылы еденнен және ең жақсы көңіл-күйде; егер ол тақтаға дейін тербелмесе, күлімсіреп, қадір-қасиеті жараланғандай, ол оның кінәсі емес, Сенаттың кінәсі, және біз шынымен жоғарғы палата туралы уайымдауымыз керек» деп жазды. «Мистер Смит Вашингтонға барады» американдық тарихтағы ең маңызды сыбыс таратушы фильмдердің бірі деп есептеледі. Доктор Джеймс Муртаг және доктор Джеффри Виганд 2007 жылдың 13-19 мамырында өткен «Вашингтондағы сыбыс таратушылар аптасының» бірінші шарасында осы фильмді АҚШ тарихындағы маңызды оқиға деп атады. Басқалары фильмдегі сөз бостандығына берілген күшті қолдауды тирандықтың тежегіші деп атап, фильмде бейнеленген Тейлор машинасының күшті тактикасы мен мэр Франк Хейгтың Нью-Джерси штатының Джерси Ситидегі наразылық білдірушілерге қарсы жақында қолданған тактикасы арасындағы параллельдіктерге назар аударды. «Мистер Смит Вашингтонға барады» көбінесе Капраның ең жақсы фильмдерінің қатарына жатқызылады, бірақ ол «Капраның әлемге деген көзқарасындағы өзгеріске, шаршаған оптимизмнен қараңғы, пессимистік тонға ауысуына себеп болды. «Америкалық ақымақтықтан» (1932) бастап, Капраның «Бір күндік әйел» (1933), «Бір түнде болды» (1934), «Мырза Дидс қалаға барады» (1936) және «Сіз оны өзіңізбен бірге ала алмайсыз» (1938) фильмдері қарапайым адамның адалдығына сенім білдірді. Алайда «Мистер Смит Вашингтонға барады» фильмінде адал қарапайым адам алаяқтық, еңкіш және қарақшылық топпен қоршалған. Фильмдегі барлық адамдар – Джефферсон Смит пен оның шағын жақтастарынан басқа – Эдвард Арнольдтың Джеймс Тейлор басқарған саяси машинасының қызметінде немесе Тейлордың жемқорлығына оның үнсіздігі арқылы қатысқан, және олар барлығы бейкүнә адамдардың, балалардың қиналуын және қорқытуын, құқықтардың бұзылуын және үкіметтің тоқтатылуын тыныш күйінде қадағалайды». Дегенмен, Смиттың сөздік шабуылы және Сенат президентінің жасырын ынтасы режиссердің бір адамның қандай өзгеріс жасай алатынына сенімділігін көрсетеді. Бұл тақырып Капраның «Аруақтардың керемет өмірі» (1946) және басқа фильмдерінде одан әрі дамытылды.
Кассалық жинақ
"Мистер Смит Вашингтонға барады" фильмі шыққан кезде кассалық табысқа ие болды, тек АҚШ-та 3,5 миллион долларлық киножарналар тапты. Ол 1939 жылғы ең көп табыс әкелген екінші фильм болды және 1930-шы жылдардағы үшінші фильм болды, "Желмен бірге кеткен" және "Аққу ханшайым мен жеті кәрізші" фильмдерінен кейін ғана.
Академиялық сыйлықтар
"Мистер Смит Вашингтонға барады" 11 «Оскар» сыйлығына ұсынылып, бір ғана сыйлықты жеңіп алды.
| Сыйлық | Нәтиже | Жеңімпаз |
|---|---|---|
| Үздік фильм | Columbia Pictures (Фрэнк Капра) | Дэвид О. Селзник – «Желмен кеткендер» |
| Үздік режиссер | Фрэнк Капра | Виктор Флеминг – «Желмен кеткендер» |
| Үздік актер | Джеймс Стюарт | Роберт Донат – «Қош бол, Мистер Чипс» |
| Үздік сценарий | Сидни Букман | Сидни Говард – «Желмен кеткендер» |
| Үздік түпнұсқа сценарий | Луис Р. Фостер | |
| Үздік қосалқы актер | Клод Рейнс, Гарри Кэри | Томас Митчелл – «Почтовая карета» |
| Үздік суретші-қоюшы | Лионель Бэнкс | Лайл Р. Уилер – «Желмен кеткендер» |
| Үздік монтаж | Гин Хэвлик, Ал Кларк | Хэл К. Керн, Джеймс Э. Ньюком – «Желмен кеткендер» |
| Үздік музыка | Дмитрий Тьомкин | Герберт Стоухарт – «Оздың сиқыры» |
| Үздік дыбыс жазу | Джон П. Ливадари | Бернард Б. Браун – «Ертеңгі күн келгенде» |
Басқа марапаттар
"Мистер Смит Вашингтонға барады" фильмі 1939 жылғы ең үздік фильмдердің бірі деп «Нью-Йорк Таймс» және «Film Daily» басылымдары атады, сондай-ақ Ұлттық сын кеңесінің «Үздік фильм» номинациясына ұсынылды. Джеймс Стюарт 1939 жылғы Нью-Йорк киносыншылары шеңберінің «Үздік актер» сыйлығын жеңіп алды. 1989 жылы «Мистер Смит Вашингтонға барады» фильмі «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп танылып, АҚШ Ұлттық кино тізіліміне енгізілді.
Қайта жасау
1949 жылы «Колумбия» компаниясы «Мистер Смит Вашингтонға барады» фильмінің жалғасын жоспарлады, бірақ оны ешқашан шығармады, оған «Мистер Смит бүлік шығарады» деген ат қойылды. 1952 жылы олар басты рөлді Джейн Уайманның ойнауымен гендерлік ролдері ауыстырылған қайта түсірілімді де қарастырды. Бұл фильм сондай-ақ Эдди Мерфидің қатысуымен «Танымал мырза» (1992) деген атпен қайта түсірілді. 2019 жылғы австралиялық саяси драмалық телесериал «Тоталь бақылау» өте ұқсас сюжетке ие, онда жаңа сенатор – Дебора Мейлман ойнаған Австралия Сенатына шақырылған абориген әйел.
Радионы бейімдеу
Фильм 1941 жылы Австралияда радиоға бейімделді, бас рөлді Грант Тейлор ойнады.
Танымал мәдениетте
1940 жылғы 10 наурызда Джек Беннидің NBC радио шоуында «Мырза Бенни Вашингтонға барады» атты пародиалық қойылым болды. «Ernest Rides Again» VHS нұсқасында «Saturday Night Live» бағдарламасының «Мырза Билл Вашингтонға барады» атты қысқаметражды фильмі көрсетілді. «Симпсондар» оны бірнеше рет пародиалады, соның ішінде үшінші маусымдағы «Мырза Лиза Вашингтонға барады» атты эпизод, онда Лиза Симпсон эссе байқауында жеңіс алып, сыйлық ретінде Вашингтонға сапар барып, Вашингтон үкіметіне көңілі толады; он бірінші маусымның премьералық эпизоды «Блинддомнан тыс», онда Мел Гибсонның (өз дауысымен) ойнаған Джефферсон Смит рөліндегі «Мырза Смит Вашингтонға барады» фильмінің қайта түсірілімі бар; және он төртінші маусымның «Мырза Сприц Вашингтонға барады» атты эпизоды. 2002 жылғы маусымда Сан-Франциско мим труппасы «Мырза Смит Обскуристанға барады» атты музыкалық қойылымды ұсынды, ол «Жорж Буш президенттігінің ел ішінде және шетелде демократиялық принциптерді қолдаймын деп мәлімдегенінің мәнін бірінші рет сезінетін, адал және тәжірибесіз адам» туралы айтады. NBC-нің қысқа мерзімді саяси драмасы «Мырза Стерлинг» (2003) «21-шы ғасыр үшін Мырза Смит Вашингтонға барады» деп сипатталды, шоу Калифорниядан келген, Вашингтонмен күресіп, астыртын жоспарлармен губернатор тағайындаған, идеалистік жас сенатор туралы баяндайды. «Scandal» телесериалының үшінші маусымының үшінші эпизоды «Ханшайым Смит Вашингтонға барады» (2013) деп аталады. «Мырза Смит Вашингтонға жете ала ма?» атты деректі фильм Миссури саясаткері Джефф Смиттың 2004 жылғы АҚШ Өкілдер палатасына Демократиялық партиясының алғашқы сайлау кампаниясын көрсетеді.