Кіріспе

Норвегия эсперантистік лигасы (Norvega Esperantista Ligo) 1911 жылы құрылған. Эсперанто қозғалысының Норвегиядағы ұйымы ретінде, оның мақсаты – халықаралық эсперанто тілін тарату және қолдануды кеңейту. Лиганың мүшелерінің саны бірнеше жүзге жетеді, ал NEL-дегі жұмыс көбінесе ерікті негізде жүзеге асырылады. NEL-дің жастар бөлімі – Norvega Junularo Esperantista. Эсперантоның ең ірі халықаралық ұйымы – Универсала Эсперанто Ассоциациясымен (UEA) байланысты, ұйымның Ослода тұрақты кеңсесі бар (Осло эсперанто клубы да пайдаланады), сондай-ақ елдің әр жерінде жергілікті топтар жұмыс істейді. Мысалы, Grupo Esperantista de Trondheim (норвег. Trondheim Esperantoklubb) 2007 жылдың 16 маусымында 100 жылдығын тойлады. 1985 жылдан бері NEL Norvega Esperantisto журналын шығарып келеді (жылына алты нөмір).

1911 жылға дейінгі ерте тарихы

Норвегиялық Эсперанто лигасы 1911 жылдың 27 қаңтарында, Норвегияның алғашқы эсперантисі Халдор Мидтус (1841-1906) бірнеше жыл бұрын негіз салғаннан кейін құрылды. 1886 жылы Хордаландтың Ос қаласынан келген мұғалім Мидтус тағы бір жасалма тіл – волапюк тілін үйренді. Он жыл бойы волапюк қозғалысында белсенді болған ол эсперантоны артық көріп, эсперантоның идеалды халықаралық тіл ретінде жақтаушысы болды. Мидтус 1905 жылы, өлімінен бірнеше ай бұрын өткен бірінші Дүниежүзілік эсперанто конгресіне қатысты. 1906 жылы Кристианияда (қазіргі Осло) алғашқы эсперанто клубы құрылды. Алғашқы мүшелері студенттер мен тыйымшылдар болды. Алкогольді ішімдіктерді тұтынуды тоқтатуға арналған «Халықаралық жақсы тамплиерлер» ордені 1877 жылдан бастап Скандинавияда ложалар құрды. Швеция парламентарийі, IOGT халықаралық президенті Эдвард Ваврински IOGT басылымы Goodtemplarbladet үшін эсперанто туралы мақалалар сериясын жазды, сондай-ақ алкогольге қарсы қозғалыстың бірнеше жетекші мүшелері қызығушылық танытты. 1907 жылы неміс химигі Вильгельм Оствульд (кейін Нобель сыйлығын жеңіп алатын) Корольдік Фредерик университетіне (қазіргі Осло университеті) келді. Ол эсперанто туралы лекция оқыды, бұл Кристианияның эсперанто клубына көптеген жаңа мүшелерді әкелді. Келесі жылдары Тронхеймде (1907), Нарвикте (1907), Бергенде (1909) және Ставангерде (1910) бірнеше жаңа клубтар құрылды. 1909 жылы клуб «Эсперанто блэдеті» журналын шығара бастады, ал кейбір мүшелері эсперантистердің ұлттық ұйымын құру туралы ойлана бастады.

Соғыс аралығы

NEL-дің құрылуынан кейін норвегиялық эсперантистер тілді насихаттау және оқыту жөніндегі кең ауқымды бағдарламаны бастады. Алғашқы нәтижелердің бірі (1912 жылы) – Бергендегі коммерциялық мектепте (handelsskole) эсперантоның сайыпқылау пәні ретінде енгізілуі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде эсперанто қозғалысы тоқтап, 1920 жылдардың ортасында қайта жанданды. 1930 жылдары Норвегиялық Эсперанто лигасының қатары бірнеше мың мүшеге дейін жетті, бүкіл Норвегия бойынша іс-шаралар ұйымдастырылды және эсперанто курстарына көптеген адам қатысты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1936 жылы нацистік Германияда эсперантоға тыйым салынды. 1940 жылы 9 сәуірде Норвегияны нацистер басып алғаннан кейін Норвегия парламенті Эльверумда төтенше сессияда жиналып, барлық заң шығару билігін VII Хакон патшаға және сайланған кабинетке бірауыздан берді. Англияда құрылған осы заңды үкіметпен, басып алушы нацистер рейхскомиссар Йозеф Тербовенге және Видкун Квислингтің марионеттік үкіметіне де-факто билікті жүктеді. Қуғынға ұшыраған эсперантистер қозғалысын жасырынға көшіруге мәжбүр болды, бірақ жеке кездесулер мен оқу үйірмелерін жалғастырды. Шындығында, 1942 жылы Норвегия Эсперанто лигасы 70 делегатты жасырын түрде жинады. Эсперанто білетін кейбір неміс әскерлері жасырын топпен байланыс орнатуға тырысты, бірақ соғыс жағдайы мен эсперантистердің жанында болғандағы қауіпті ескере отырып, оларға әдепті түрде бас тартты. Алайда, 1942 жылы эсперанто тілінде сөйлейтін Германияның Кригсмарині әскерінен дезертир болған теңізші Бергендегі эсперанто клубының есігін қағып, Швецияға қашуға көмек сұрады. Берген клубы оған көмектесті, және ол кейіннен Швеция Эсперанто федерациясының мүшесі атанды.

Норвегиядағы соғыстан кейінгі оқиғалар

Соғыстан кейін Норвегияда эсперанто қайта гүлденді, ал NEL салыстырмалы түрде күшті ұйымға айналды. Эсперанто жоғары оқу орнында оқу пәні ретінде қабылданды. 1952 жылы Ослоның жаңадан салынған қалалық үйінде өткен 37-ші Дүниежүзілік эсперанто конгресіне 1600 делегат қатысты. Норвегиялық емес делегаттарды король Хакон VII Эстбайн теміржол станциясында күтіп алды. Патша әзілдеп, эсперантистермен тіл табысу оңай, бірақ олардың не айтқанын түсіну мүмкін емес деді. 1991 жылы Бергенде өткен 76-шы конгресске 2400 делегат жиналды. 2006 жылдың қараша айында норвегиялық эсперантистер Осло, Берген, Ставангер, Тронхейм және Корген (Хемнес) қалаларындағы делегаттар арасында телефон арқылы конференц-байланыс ұйымдастырды; телеконференцияға қатысушылар Эльна Матландтың Норвегиядағы эсперанто тарихы туралы лекциясын тыңдады. Бүгінде NEL-дің Берген, Брайне, Хамар, Кристиансанд, Осло, Сарпсборг, Ставангер, Тромсё және Тронхеймде белсенді бөлімшелері бар. NEL-дің қазіргі президенті – Жардар Эггбес Абрахамсен. Ұйым Norvega Esperantisto журналын шығаруды жалғастыра отырып, NEL және басқа эсперантистік ұйымдар интернетте көбірек ақпарат жариялауда.

Эсперанто сөздіктері

1930 жылдары Рагнвальд Риан алғашқы норвегтік эсперанто сөздігін шығарды. Эрлинг Анкер Хаугеннің қатысуымен 1963 жылы екінші басылымы жарық көрді. Норвегиядағы көптеген эсперантистер бұл кітаптың ескіргенін, көптеген қалыпты сөздердің жоқтығын және эсперанто тілін жағымсыз жағдайға түсіретін ескі стильде екенін айтады. Сондықтан Норвегиялық эсперанто лигасы жаңа сөздік шығаруды ең маңызды міндеті деп белгіледі. Олар бұл жұмысты Тронхейм эсперантист тобының (GET) редакциялық комиссиясына тапсырды, оның құрамында Герман Ранес, Жардар Эгггсбо Абрахамсен және Кьелл Хеггвольд Ульлестад бар.

Эрлинг Анкер Хоугеннің жазбалары

1963 жылы жарық көрген кітаптың екі данасы кітап парақтарының арасына тігілген қосымша бос беттермен байланды. Мақсаты – кітапты басылған беттерде табылмайтын жаңа сөздер мен тіркестермен толықтыру болатын. Осы жазбалар айналып келгенде болашақ, қайта қарастырылған басылымда қолданылуы тиіс еді. 1963 жылғы басылым авторларының ең жасы Эрлинг Хауген сөздік жарық көрмей тұрып-ақ эсперанто журналдары мен басқа әдебиеттерден сөздер мен тіркестерді жинауға кірісті. Сөздікте жоқтары арнайы байланған көшірмелердің бос беттеріне мұқият жазылды. Хауген өмірінің соңына дейін осы еңбегін жалғастырды. Хауген осы жазбаларды эсперанто сөздігін қайта қараудың негізі ретінде қарастырды. Ол өзі қайта қарауды жоспарлағандықтан, тек қана қолданыста көрген сөздер мен идиомаларды ғана жазды. Оларды баспа сөздігіне енгізуге бағаламады, бұл жұмысты жаңа басылымға дейін кейінге шегерді. Бірақ, кейін ол жаңа басылымға көзі жетпейтінін түсінді. Өмірінің соңында ол жас адамдардың ГЭТ-тің, Тронхейм эсперанто клубының, қарттарына қосылуын көріп қуанды. Ол шаттықпен: «Эсперанто ілімінде сіздерге әлі көп үйрену керек», – деді. Барлық жазбаларын ГЭТ-ке сыйға берді, материалдарды сақтап, мұқият қарауды өтінді, өйткені ол жинаған коллекцияның сапасын бағалай алмады, бұл міндетті жаңа буынға қалдырды. 1989 жылы қайтыс болған шаршамас сөздік жазушы Эрлинг Хауген ГЭТ-ке 1963 жылғы сөздікте кездеспеген 20 000-нан астам сөзді қамтитын материалдарын қалдырды.

Компьютерлік деректер қоры

Ерлинг Анкер Хаугеннің тұсында Ульф Лунде сөздік корпусты деректер базасына ұйымдастыруды жоспарлаған болатын. Тронхейм эсперанто клубы (GET) Ролф Уленнің мұрасынан қаржы іздеді және компьютер сатып алуға, сондай-ақ бұрын басылған кітаптан бастап деректерді енгізуге арналған компьютерлік бағдарлама жасауға көмектесу үшін 35 000 крондық грант алды. Хаугеннің қолмен жазған жазбалары кейін нақтыланып, көшіріледі, бірақ бұл іс көңілдегідей оңай болмады. Жұмыс баяу жүрді және редакциялық комиссия өздерінің міндеттерін аяқтаудың соңы көрінбейтіндей болды. Тронхеймдегі эсперанто студенттерінің бірі, Агнар Торе Вааже, ескі жазбаларға қызығушылық танытып, техникалық тұрғыдан тиімді шешім табуға ниет білдірді. Ол Нильс Утне мен Ульф Лундемен бірге жұмыс істеді. Вааже Хаугеннің қолжазбасын оқып, деректерді енгізіп, компьютердің жұмыс істеуін қамтамасыз ете отырып, эсперанто тілін үйренді. Эсперанто тілін жетік меңгергеніне қарамастан, материалдарды одан әрі өңдеу үшін оған жеткілікті білім жетпеді. Осы кезде тәжірибелі Нильс Утне іске кірісті. Ол материалдарды жүйеледі және үлкен деректер корпусынан сөздік жасау үшін қолдануға болатын техникалық шешімдерді ойлап тапты. Бұл оның өміріне арналған, бірақ 1999 жылы қайтыс болғанға дейін аяқтай алмаған маңызды жоба болды. Утне қайтыс болғаннан кейін GET сөздік жобасын жандандыруға әртүрлі әрекеттер жасады. Жұмыстың орындалуы үшін жұмыс әдістері мен лексикография саласындағы білімі бар маман қажет болғандықтан, тиімді ілгерілеу қиынға соқты. Мұндай білікті мамандардың уақыты мен еңбек ресурстары басқа да маңызды міндеттерге жұмсалды. Дегенмен, клуб жобаны ілгерілетуге белсенді комиссия құрды. Жұмыстың тоқтап қалмауы үшін олар клуб отырыстарында және жұмыстан бос күндері түзету жұмыстарын жүргізе бастады. Бұл бірнеше жыл бойы көптеген қатысушыларды қызықтырды, бірақ деректердің көлемі өте үлкен болды және Кьелл Хеггвольд Ульстад жұмысқа тартылған кезде, жеткіліксіздік сезімі жұмысты баяулатты.