Кіріспе

Келісім-шарт құқығындағы әділ шара. Арнайы орындау – келісім-шарт құқығындағы әділ шара, онда сот тарапқа келісім-шартты орындауды аяқтау сияқты нақты бір әрекетті орындауды талап ететін бұйрық шығарады. Бұл көбінесе жерді сату заңнамасында қолданылады, бірақ зиянды өтеу тиімді балама болған жағдайда, әдетте қол жетімді емес. Жеке қызметтерге қатысты келісім-шарттар үшін арнайы орындау көбінесе мүмкін емес, бірақ орындау сотқа наразылық білдіру арқылы да қамтамасыз етілуі мүмкін. Әдетте құпия ақпаратқа немесе жылжымайтын мүлікке қатысты бұйрық – арнайы орындаудың бір түрі немесе кіші жиынтығы және оның ең көп қолданылатын нысандарының бірі. Арнайы орындау кез келген мәжбүрлеу шарасы түрінде болуы мүмкін, бірақ көбінесе ол бұрын жасалған мәмілені аяқтау үшін қолданылады, осылайша келісім-шарттағы кінәсіз тараптың мүддесін қорғаудың ең тиімді құралы болып табылады. Бұл көбінесе тыйым салуға қарсы болады, бірақ арнайы орындауға ұқсас әсер ететін міндетті тыйым салулар да бар, және мұндай айырмашылықтарды іс жүзінде қолдану қиын немесе тіпті көрінеу болып көрінеді. Ортақ құқық бойынша талапкердің құқықтары зиянды өтеумен шектелген. Кейіннен, сот әділеттілік принципі бойынша, зиянды өтеу жеткіліксіз болған жағдайда, арнайы орындау шарасын енгізді. Арнайы орындау көбінесе иелік ету құқығы арқылы кепілдендіріледі, бұл талапкерге даулы мүлікті иеленуге құқық береді. Барлық әділ шаралар сияқты, арнайы орындау туралы бұйрықтар да дискрециялық болып табылады, сондықтан олардың қолданылуы жағдайдың сәйкестігіне байланысты. Мұндай бұйрықтар зиянды өтеудің жеткілікті шара болмаған кезде және жер сияқты ерекше жағдайларда беріледі (ол бірегей деп есептеледі).

Мысалдар

Іс жүзінде, нақты орындау көбінесе жерге қатысты мәмілелерде, мысалы, жерді сату кезінде сатушы меншік құқығын беруден бас тартқан жағдайда, өтемақы ретінде қолданылады. Бұл жағдайдың дәстүрлі негіздемесі – жердің бірегейлігі және келісімшарт орындалғанда заң бұзған тарапты бірдей жағдайға келтіру үшін басқа құқықтық құралдың болмауы. Алайда, кем дегенде бір жалпы құқық юрисдикциясында (Онтарио) қазіргі заманғы шешімдер «бірегейлік» нақты орындаудың нақты себебін көрсетеді, ол – әділдік принципі және талапкер көрсетілген жердің, зиянды өтемақыдан гөрі, барлық жағдайларда тараптар арасындағы әділдікке жақсы қызмет ететінін дәлелдеген жағдайда ғана беріледі. Дегенмен, басқа жағдайларда нақты орындаудың шектері тар. Сонымен қатар, талап етілген тараптың жеке қабілетіне немесе ерекше дағдыларына негізделген орындауды сот сирек бұйырады. Себебі, мәжбүрленген тарап, мүмкіндігі болса да, әдеттегі деңгейінен төмен жұмыс істеуі мүмкін. Мұндай жағдайда ақшалай өтемақы көбінесе беріледі. Дәстүрлі түрде, капитал тек жылжымалы мүлікке қатысты келісімшарттарға қатысты нақты орындауға кепілдік береді, егер мүлік бірегей сипатқа ие болса, мысалы, өнер туындылары, мұра және т.б. Бұған себеп – мүліктердің алмастырылатындығы, сондықтан зардап шеккен тарап екінші тараптың міндеттемелерін орындамауы үшін зиянды өтемақы алуға құқылы. АҚШ-та Бірыңғай коммерциялық кодекстің 2-бабы тауар сату заңын қазіргі коммерциялық нарықтың шындығына бейімдеу үшін дәстүрлі ережелерді алмастырады. Егер тауарлар сату шартына сәйкес келіп, сатушының қолында болса, сот тауарды сатып алушыға баға төленгеннен кейін тапсыруды бұйыруға құқылы. Бұл реплевин деп аталады. Сонымен қатар, Кодекс сотқа «тауарлар бірегей болса немесе басқа да орынды жағдайларда» нақты орындауды бұйыруға мүмкіндік береді, ал қандай жағдайлар орынды екенін сот практикасы анықтайды. Нақты орындау – бұл әділеттік шешімі, көбінесе түзету немесе қорғау мақсатын қозғайды. Азаматтық құқықта (континенттік Еуропа және көптеген ағылшын тілінде сөйлейтін елдердің құқығы) нақты орындау – негізгі құқық саналады. Ақшалай өтемақы – «нақты орындаудың орнына төленетін сома». Шындығында, нақты орындаудың орнына төленетін сома келісімшарт құқығының жалпы ережелерін де жақсы түсіндіреді деп саналады (Стивен Смит, Келісімшарт құқығы, Clarenden Law). Англия заңдарында, принцип бойынша, басқа шешім «тиімдірек» болмаса, іс жүзінде өтемақы төленуі керек.

Құқықтық талқылау

Заң әдебиетінде нақты орындаудың (міндеттемені орындаудың) мақұлдығы туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Экономистер, көбінесе, нақты орындауды ерекше жағдайлар үшін ғана қалдыру керек деп есептейді, себебі оны жүзеге асыру қымбатқа түседі және міндеттенушілерді тиімді бұзуға (келісімді бұзуға) ұялтады. Мысалы, профессор Стивен Шавелл нақты орындаудың тек мүлікті беру шартына ғана қатысты болуы керек екенін және басқа жағдайларда ақшалай өтемақы артық екенін атап көрсетті. Керісінше, басқа философиялық бағыттардың көптеген заңгерлері нақты орындауға басымдық беру керек деп санайды, өйткені ол келісімшартта уәделенген нәрсеге ең жақын. Сонымен қатар, тәжірибелік зерттеулер нақты орындаудың міндеттенушіге ақшалай өтемақыдан гөрі үлкен пайда әкеліп, оны қамтамасыз ететініне қатысты белгісіздік тудырады, оның іске асырылуы қиындықтармен байланысты болғандықтан.

Заң және экономика

Келісім-шарт теориясында экономистер нақты орындалуын еркін келісім-шарттармен салыстырды. Егер сатушы мен сатып алушы болашақта белгілі бір тауарды сату-сатып алуға келіссе, онда нақты орындалу жағдайында сот тауарды жеткізуді міндеттей алады, ал еркін келісім-шартта сатушы әрқашан келісім-шарттан бас тарту құқығына ие. Харт пен Мур (1988) тек еркін келісім-шарттар ғана орындалатын болса, тараптардың қарым-қатынасқа байланысты инвестициялар жасауға жеткіліксіз ынтасы болатынын көрсетті. Кейіннен Агион және тағы басқалар (1994) инвестициялардың жетіспеушілігі (кейде «құрықтау» мәселесі деп те аталады) нақты орындалатын келісім-шарттар мүмкін болса шешіле алатынын көрсетті. Дегенмен, бұл қорытындылар ақпараттың теңсіздігі болмайды деген тұжырымға негізделген. Шмитц (2022) сатушы келісім-шартқа қол қойғаннан кейін сатып алушыдан ақпараттық артықшылыққа ие бола алса, экономикалық тиімділік тұрғысынан еркін келісім-шарттар кейде артық болуы мүмкін екенін көрсетті.