Кіріспе

Музыкада кантус фирмус ("бекітілген әуен") – полифониялық композицияның негізін құрайтын алдын ала бар әуен. Бұл латын терминінің көпше түрі кантус фирми, бірақ бұрмаланған түрі canti firmi (кантустың грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес қарастырылуынан екінші емес, төртінші жіктеудегі есімдік ретінде) де кездеседі. Көбінесе итальянша нұсқасы қолданылады: canto fermo (итальян тіліндегі көпше түрі canti fermi).

Тарих

Термин алғаш рет 13-шы ғасырдың басындағы теориялық жазбаларда кездеседі (мысалы, Бонкампаньо да Сигна, Rhetorica novissima, 1235). Ең алғашқы полифониялық шығармалардың көпшілігінде әдетте кантус фирмус, көбінесе Грегориан әні қолданылған, алайда бұл термин 14-шы ғасырға дейін жазылған музыкаға қатысты қолданылмайды. Ең ерте сақталған полифониялық шығармаларда, «Музика энхириадис» (шамамен 900 ж.) ән жоғарғы дауыста, ал жаңадан құрастырылған бөлік төменде орналасқан; бірақ бұл қолданыс 1100 жылға қарай өзгерді, содан кейін кантус фирмус көбінесе ең төменгі дауыста пайда бола бастады. Кейін кантус фирмус тенор дауысында пайда болды (латын тіліндегі 'tenere' – ұстау сөзінен), ұзаққа созылған ноталарды орындады, олардың айналасында аспаптық және/немесе вокалды әсем әуендер құрастырылды немесе импровизацияланды. Кантус фирмусты қолдану 13-шы ғасырда да кең таралды: Сен-Мартиаль және Нотр-Дам мектептерінің музыкасының көп бөлігінде, сондай-ақ 13-шы ғасырдың көптеген мотеттерінде кантус фирмус қолданылды. Бұл мотеттердің көпшілігі бірнеше тілде жазылған, кантус фирмус ең төменгі дауыста болды; махаббат өлеңдерінің мәтіндері қасиетті латын мәтіндерінің үстінде халық тілінде троп түрінде орындалуы мүмкін, немесе қасиетті мәтін таныс халық әуеніне орындалуы мүмкін. 14-шы ғасырда бұл техника көптеген қасиетті вокалды музыкада кеңінен қолданыла берді, бірақ айтарлықтай даму байқалды: континенттік композиторлар изоритмиялық әдістерді қолданғанда, Англияда басқа композиторлар «көшпелі» кантус фирмусымен тәжірибе жасады, онда әуен дауыстан дауысқа көшіп отыратын, бірақ өзі айтарлықтай өзгермейтін. Кейіннен бұл парафраза техникасы деп аталды; бұл композициялық әдіс 15-шы ғасырдың соңында массалар құрастыруда маңызды рөл атқарды. (Қараңыз: парафразалық масса.) 15-шы ғасырдың ортасында массалық композицияның стандартты түріне айналған циклдік масса, кантус фирмус техникасын өзінің ең көп таралған ұйымдастыру принципі ретінде пайдаланды. Бастапқыда кантус фирмус көбінесе әндерден алынған, бірақ олардың ауқымы біртіндеп кеңейіп, басқа да қасиетті және кейде халық әндерін қамтыды. Кантус фирмус бастапқыда тенормен шектелген, бірақ ғасырдың соңында көптеген композиторлар оны пайдаланудың басқа тәсілдерімен тәжірибе жасады, мысалы, оны әр дауысқа контрапункттік тақырып ретінде енгізу немесе оны әртүрлі ырғақтармен пайдалану. 16-шы ғасырда кантус фирмус техникасы қолданудан тоқтатылды, оның орнына пародия (немесе имитация) техникасы қолданылды, онда бұрыннан бар көздің бірнеше дауыстары қасиетті шығармаға, мысалы, массаға қосылды. Алайда Италия, Франция және Нидерланд композиторлары пародия және парафразалау әдістерін қолданған кезде, Испания, Португалия және Германия композиторлары кантус фирмус әдісін ұлттық ерекшеліктерімен пайдалануды жалғастырды. Әлемдік кантус фирмус әуендерінің ішіндегі ең кең таралған ән – «L'homme armé». 40-тан астам нұсқасы белгілі, оның ішінде екеуі Жоскен де Предің, ал алтауы Неапольдегі белгісіз композитордың немесе композиторлардың, олар оны цикл ретінде қарастырған. Орта және кейінгі Ренессанстың көптеген композиторлары осы әуенге негізделген кем дегенде бір масса жазды, ал бұл практика 17-шы ғасырға дейін жалғасты, Кариссимидің соңғы нұсқасымен. Атаудың мағынасына қатысты бірнеше теориялар бар: біреуі «құралданған адам» Архангел Михаилды бейнелейді, ал екіншісі оның Камбрейдегі Дюфайдың бөлмелеріне жақын орналасқан танымал мейрамхананың (Maison L'Homme Armé) атын білдіретінін айтады. Бұл музыка 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін пайда болғандықтан, «Қораллы адамнан қорқу керек» мәтіні Орталық Еуропаға қарай әскери түрде кеңейіп жатқан Османлы түріктерінің қорқынышынан туындауы мүмкін. Көптеген массаларды құрастыру үшін пайдаланылатын көптеген басқа кантус фирмустар бар; ең танымалдарының бірі: «Se la face ay pale» (Дюфай), «Fortuna desperata» (Антуан Буснуаға жатқызылады), «Fors seulement» (Жоанн Оккем), «Mille Regretz» және «Westron Wynde» (авторы белгісіз). Барокко дәуіріндегі неміс композиторлары, әсіресе Бах, хорал әуендерін кантус фирмустар ретінде қолданды. Бахтың «Матайдың азап шегуі» атты шығармасының алғашқы бөлімінде «O Lamm Gottes, unschuldig» хоралы ұзақ ноталарда, жеке ер балалар хорымен «in ripieno» орындалады.

Оқыту құралы ретінде

Кантус фирманы түрлік контрапунктті оқыту құралы ретінде пайдалану Иоганн Жозеф Фукс еңбегінің – Gradus ad Parnassum негізін құрады, бірақ бұл әдісті алғаш рет 1610 жылы Гироламо Дирута жариялаған. Контрапунктті оқытуда Фукс әдісіне негізделген және кантус фирманы қолданатын тәсіл әлі де жиі қолданылады. Контрапунктті оқыту үшін қолданылатын кантус фирмалары музыка теориясының белгілі бір ережелеріне бағынады, олардың ішінде тоникалық нотадан басталып, тоникалық нотамен аяқталуы және тек қана үйлесімді интервалдарды қамтуы шарт.

Метафора ретінде

Бірнеше жазушы "cantus firmus" терминін метафора ретінде пайдаланған. Кейт Гросс оны бала кезінде қуаныш сыйлаған және оның өмірін анықтайтын, "тұрақты әуен" деп атаған әрекеттері үшін қолданды. Дитрих Бонхоффер де "Түрмеден хаттар мен жазбалар" атты еңбегінде Құдайға деген махаббатын метафора ретінде қолданады.