Кіріспе

XVI ғасырдағы колониялық Мексикадағы испандық католик епискобы Диего де Ланда Кальдерон, О. Ф. М. (12 қараша 1524 – 29 сәуір 1579) – Юкатан Рим католик архиепископиясының испандық францискандық епискобы. Ол сенімсіздік пен адамдық құрбандықты жою науқанына жетекшілік етті.

Майялардың дінін өзгертуі

Испанияның Гвадалахара провинциясындағы Сифуэнтес қаласында туған ол 1541 жылы францискан монахы болып, 1549 жылы Юкатанға алғашқы францискандардың бірі ретінде жіберілді. Ланда испандықтардың Юкатанды басып алуынан кейін, майя халқына Рим-католик дінін таратуды міндет етті. Ол Испания тажының католик францискан орденіне берген рухани монополиясын басқарды, орденнің билігін нығайту және жергілікті майяларды дінге көндіру үшін тырысты. Оның алғашқы тағайындалуы Изамалдағы Сан-Антонио миссиясына болды, ол Юкатандықта болған кезде оның негізгі тұрағы болды. Ол "Юкатан нәрселері туралы есеп" (Relación de las cosas de Yucatán) еңбегінің авторы, онда майя діні, майя тілі, мәдениеті және жазу жүйесін сипаттайды. Бұл қолжазба 1566 жылы Испанияға оралғанда жазылған, бірақ түпнұсқа көшірмелері ұзақ уақыттан бері жоғалып кеткен. Бұл еңбек тек қысқартылған нұсқасы арқылы белгілі, және оны әртүрлі көшірушілер бірнеше рет өңдеген. Қазіргі нұсқасы шамамен 1660 жылы жасалған, екі ғасырдан астам уақыт бойы ғылым үшін жоғалып, 19 ғасырға дейін қайта табылмайды. 1862 жылы француз дін қызметкері Шарль Этьен Брассер де Бурбург қолжазбаны француз-испан тіліндегі екі тілді басылымда – "Relation des choses de Yucatán de Diego de Landa" деген атпен жариялады.

Майя тілінің басылып шығуы және майя мәтіндерінің жойылуы

Рим-католик майялардың бұтқа табынуды жалғастырғанын естіген Ланда Маниде инквизиция ұйымдастырды, ол «авто де фей» деп аталатын рәсіммен аяқталды. 1562 жылдың 12 шілдесінде өткен рәсімде майя кодекстерінің белгісіз саны (Ланданың сөзіне сенсек, 27 кітап) және шамамен 5000 майя культ мүсіні өртеліп жойылды. Колумбтан бұрынғы майя иероглифтері жазылған үш кітап (кодекс деп те аталады) және төртінші кітаптың фрагменттері ғана сақталған. Бұл туындылар жиынтығы «Майя кодекстері» деп белгілі. Ланданың инквизициясы кейбір майя халқына физикалық зорлық көрсетуді қамтыды. Майя ақсүйектерінің көптеген өкілдері тергеу күтіп түрмеге қамалды, ал көптеген майя ақсүйектері мен қара халық «көтеру» әдісі арқылы тергеуге алынды. «Көтеру» кезінде адамның қолы байланып, созылған арқанға ілгізіліп, денесі ауаға көтерілгенше жоғары көтерілді. Көбінесе тергеу кезінде аяқтарына тас салмақ қосылып немесе арқасына қамшы салынды. Кейінірек, жасаған ісі үшін сотта Ланда осы әдістердің нәтижесінде өлім мен жарақаттар болғанын жоққа шығарды.

Дәлелдеулері

Ғалымдар мексикалық инквизицияның сиқырды жоюға немесе басқа сенімдер үшін адамдарды соттауға көп көңіл бөлмегенін, сиқыршылықты діни мәселе ретінде қарастырып, мойындау және кешірім арқылы шешуге болатындығын айтқан. Бірақ Ланда, сол Толедодағы монастырьден шыққан францискан кардиналы Циснеросқа ұқсап, оған қарсы "мономандық ынтамен" болды. Ланда, жергілікті дін қызметкерлері бастаған, шіркеудің билігіне қызғанып, оны қайтарып алуды көздеген құпия желі бар деп сенді. Ланда, олар шіркеуге қарсы шабуылға шыққан, адасқандар екенін болжады және халықты ескі жолдарға қайтарудан бұрын, жамандықты әшкерелеу – оның міндеті деп ойлады. Ланда, жергілікті пұтқа табынушылықты жою кезінде адам құрбандығы мен басқа да жалған тәңірлерге табынудың дәлелдерін тапқанын мәлімдеді. Бірақ, аталған құрбандықтардың бірі – Мани Энкомендеро Дасбатес тірі екені анықталды, және Ланданың жаулары оның инквизиция жүргізу құқығына қарсы шықты. Ланда, Папаның Exponi nobis бұйрығы оның іс-әрекетін ақтады деп таластады. Купулес қаласынан өтіп бара жатып, ол 300 адамнан тұратын топтың жас бала құрбан етуге дайындалып жатқанын көрді. Ашуланып, Ланда халықтың арасына кіріп, баланы босатып, мүсіндерді қиратты және оларға шын ниетпен уағыз айтты. Сөйтіп, олар оны жерде қалсын деп өтініш жасады, одан әрі үйретсін деп сұрады. Ланданың ерекшелігі – басқалар бармайтын жерлерге баруға дайын болды. Ол жақында ғана бағындырылған жерлерге барды, онда жергілікті халықтың испандарға деген наразылығы әлі де күшті болды. Оның жұмысына көмектесу үшін жергілікті мәдениетті мүмкіндігінше жақсы білуге ұмтылысымен қаруланған Ланда, жергілікті тұрғындармен жақын байланыс орнатты. Жергілікті халық оған соншалықты сенім артты, олар оған бұғы терісіне жазылған қасиетті жазбаларын көрсетуге дайын болды. Ланда мен басқа францискан монахтары үшін бұл майя кодекстерінің өзі шайтандық амалдың дәлелі болды. Ланда кітаптар туралы былай деді: Біз осы әріптермен жазылған көптеген кітаптарды таптық және оларда ырым-жым мен шайтанның өтірігінен басқа ештеңе жоқ болғандықтан, олардың барлығын өртеп жібердік, бұл майя халқына қатты өкініш келтірді және оларға үлкен қайғы әкелді. Түпнұсқасы Ланданың "Юкатан нәрселері туралы есеп" кітабының XLI бөлімінде кездеседі. Ланданың Юкатан аймағында кең таралған культтар туралы айтқан пікірін көптеген дәлелдер растайды. Испан жаулап алушылары түсінбеген рәсімдер жалған тәңірлерге табыну, ырым-жым немесе тіпті шайтанға табыну деп аталатын. Мұндай рәсімдердің бірі – католик діні мен жергілікті діннің араласқан түрінде қолданылатын саз балшықтан жасалған мүсіндерді пайдалану болды. Ланда, көптеген францискандар сияқты, ғасыр соңына дейін мүмкіндігінше көп адамды дінге көшіруді талап ететін мыңжылдық идеяларын қабылдады. Ланда, зұлымдық пен пұтқа табынушылықты жою арқылы Мәсіхтің екінші келуін жақындатады деп сенді. Көптеген тарихшылар бұл ескі дәстүрлер испан билігі кезінде де жалғаса беретініне күмән келтірмейді, себебі "ескі әлеуметтік тәртіптің беріктігі және оның сақтаушыларының ескі жолдарды сақтауға деген шешімі" салдарынан жаулап алудан кейінгі кезеңде де адам өлтіру деректері тіркелді. Ланда мойындауды мәжбүрлеп алғанымен, айналасында адам құрбандықтары жасалғанын білгендіктен, ол жалпы қоғамды құтқару үшін бірнеше күнәкарларды құрбан етуге дайын болды. Ланданың "Юкатан нәрселері туралы есеп" кітабы – майя дінін толыққанды қарастыратын ең толық еңбек. Оның дінге көшіру процесінде күш қолданғанына қарамастан, көптеген ғалымдар оның жазбаларының жалпы дәлдігін мойындайды. Аллен Уэллс оның еңбегін "этнографиялық шедевр" деп атайды, ал Уильям Дж. Фолан, Ларайн А. Флетчер және Эллен Р. Кинц майялардың жаулап алудан бұрынғы әлеуметтік ұйымы мен қалалары туралы есебін "бағалы қазына" деп сипаттады. Бұл жазбалар – майя тарихының қазіргі заманғы негізгі көзі. Егер Ланда 27-ден бастап майя тарихшысы Джордж Стюарт болжаған "мыңдаған [майя] кітаптарына" дейін өртемеген болса, майя тарихы мен мәдениеті туралы қазір көбірек білуге болар еді. Біз ешқашан білмейміз".

Епископ болып тағайындалды

Ланданы епископ Торал Испанияға заңсыз инквизиция өткізгені үшін сотталуға жіберді. Оның іс-әрекеттері Үндістан Кеңесі алдында қатты сынға ілікті. Соның нәтижесінде Ланданың айыпталуларына қатысты тергеу жүргізу үшін "дәрігерлер комитеті" құрылды. 1569 жылы комитет Ланданы қылмыстарынан босатты. 1571 жылы епископ Торал Мексикада қайтыс болды, соның арқасында Испания королі Филипп II Ланданы Юкатанның екінші епископы етіп тағайындады.

Ланда және қазіргі маялық зерттеулер

Ланданың «Юкатанның оқиғалары» атты еңбегі майя жазу жүйесінің құнды жазбасын жасады, ол өзінің қателіктеріне қарамастан, кейіннен жазу жүйесін түсіндіруде маңызды рөл атқарды. Ланда өз дереккөздерінен (оның негізгі дереккөздері - жазуды білетін, биліктегі майя әулетінің ұрпақтары болған екі адам) испан әліпбиінің әр әріпіне сәйкес глифтік символдарды жазуды сұрады, олардың арасында бірден-бір сәйкес келуге тиіс деп ойлады. Ланда нәтижелерді кейінгі еңбегінде адал түрде қайта жазды, бірақ жиынтықта түсініксіз қайшылықтар мен қайталаулар бар екенін мойындады, оларды түсіндіре алмады. Кейінгі зерттеушілер де осы материалды қарап, «де Ланда әліпбиі» дұрыс емес немесе қиял тудырған деген пікірге келді, содан кейін жасалған транскрипцияға жасалған көптеген әрекеттер сенімді болмады. Бұл тек 20 ғасырдың ортасында ғана анықталды және расталды, яғни Ланда мен басқалар ойлағандай, бұл әліпбидің транскрипциясы емес, сөз тіркесі екені белгілі болды. Бұл 1950 жылдары кеңес тілшісі Юрий Кнорозовтың жұмысымен және майя танушылардың келесі буынымен расталды.