Кіріспе

Диодот II Тео (грекше: Διόδοτος Θεός, Diódotos Theós; шамамен б.з.д. 225 жылы қайтыс болған) – Селевкид империясына қарсы көтеріліп, Греко-Бактрия патшалығын құрған Диодот I Сотердің ұлы және мұрагері. Диодот II, б.з.д. 235 жылы жалғыз патша болардан бұрын, әкесімен бірге билік жүргізген болуы мүмкін. Ол Селевкидтердің Бактрияны империя құрамына қайта енгізу әрекеттеріне қарсы тұрып, парфтармен одақтасты. Ол шамамен б.з.д. 225 жылы Евтидем I тарапынан өлтірілді, ол одан кейін патша болды. Диодоттың өмірі мен мансабы Парфия тарихында Аполлодор Артемитаның еңбегінде баяндалған, бірақ бұл мәтін жоғалып кетті, ал қолда бар әдеби деректерде ол туралы тек қысқаша айтылған. Сондықтан Диодоттың өмірі мен мансабының көптеген егжей-тегжейлері нумизматикалық зерттеулер арқылы қайта жаңғыртуға тиіс.

Негізгі мәліметтер және теңгерім

Селевкидтер империясы б.з.б. 308 және 305 жылдар аралығында Бактрияны және оның төңірегіндегі аймақтарды бағындырып, оны империясының сатрапиясына (провинциясына) айналдырды. Диодоттың әкесі, Диодот I б.з.б. 260-шы жылдары Бактрия аймағын сатрап (губернатор) ретінде басқарды және Селевкид патшасы Антиох II Теостың (б.з.б. 261-246 жж.) билігі тұсында тәуелсіздікке қарай біртіндеп ие болды. Бұл процеске Диодот I-нің б.з.б. 255-245 жылдар аралығында өзін патша деп жариялауы нүкте болды. Диодот I тұсында соғылған монеталар екі түрлі монетаханадан шыққан. Бір монетаның беткі жағында ересек ер адам бейнеленген, ол көбінесе Диодот I деп танылады, ал екінші монетаханадағы монетаның беткі жағында оған ұқсас, бірақ жас адамның суреті бейнеленген. Франк Л. Холт бұл жас адамның Диодот II болғанын ұсынады. Ол Диодотқа екінші монетахананы қамтитын империяның бір бөлігін басқаруға сеніп тапсырлғанын айтады. Бұл тәсіл Селевкидтердің салған дәстүріне сәйкес келеді, олар мұрагер принцті бірлескен регент етіп тағайындап, оған империяның шығыс бөлігін (Бактрияны қоса) басқаруды тапсыратын. Диодот II-нің басқаруындағы аймақтың орналасқан жері белгісіз; Холт ол Парфия шабуылдарына ұшыраған батыс аймақты басқарғанын және Бактрада бекінгенін болжайды. Селевк II мен Арсак арасындағы шайқас шамамен б.з.б. 228 жылы болды. Диодоттың шайқасқа белсенді қатысқаны ма, әлде бейтараптық саясатын ұстанды, осылайша Арсакқа күштерін Селевкид әскеріне қарсы жұмылдыруға мүмкіндік берді ме, әлі анық емес. В. В. Тарн Диодот I-нің Селевкид ханшайымына екінші әйелі ретінде үйленгенін және одан Евтидемге үйленген қызының туғанын айтты, осылайша Евтидем Диодот II-нің жекжаттысы болды. Алайда, екі әйелдің де болғандығына ешқандай дәлел жоқ және бұл теория қазіргі ғалымдар арасында қолдау таппады. Археологиялық зерттеулер Ай Ханом қаласының шамамен б.з.б. 225 жылы қоршауға алынғанын көрсетіп, Холт бұл оқиғаны Евтидемнің билікті басып алуымен байланыстырады. Осылайша, азаматтық соғыс кезеңі Евтидемнің жеңісімен аяқталды деп болжауға болады – бұл тұжырым нумизматикалық деректермен расталады. Көптеген ғалымдар Арсакпен жасалған одақты Селевк II-нің қаупіне жауап ретінде қарастырады. Тарн Евтидем I-нің билікті басып алуын одаққа реакция ретінде қарастырды.

Ақша шығару

Диодот II әкесінің қалыптасқан үлгісін жалғастырды. Алтын, күміс және қола монеталарды шығаратын екі монетахана болды. Бағалы металл монеталары алтын статерлер мен күміс тетрадрахмалар, драхмалар және аттикалық салмақ стандартындағы гемидрахмалардан тұрды. Бұл монеталардың бет жағында, екі баулы арқасымен басына оралған матадан жасалған диадема киген ер адамның бейнесі бейнеленген – бұл Александр Македонский заманынан бері грек патшалығының стандартты символы болған. Монеталардың арт жағында Зевс найзағай лақтыруға дайындалып тұрған күйде көрсетілген. Жоғарыда айтылғандай, Диодот I билік еткен кезде, монеталардың бет жағында екі түрлі бейне болды – ескі («А сериясы») және жас («С және Е сериясы»), олар тиісінше Диодот I және Диодот II екені анықталды. «Е сериясы» екінші монетаханада шығарылды, Франк Холт оны Бактрамен байланыстырады. Бұл монетахана Ай-Ханум/Бактра монетаханасына қарағанда аз мөлшерде және төмен сапада монета шығарды. Ол, Диодот II бүкіл патшалықтың мұрагері ретінде бекітілуі үшін «С» сериясының негізгі монетаханада шығарылғанын болжайды. Кейін екі монетахана да жас бейнесі мен «Βασιλεωσ Διοδοτου» («Диодот патшасы», «D және F сериясы») деген жаңа жазуы бар монеталар шығарды, ал бұрынғы монеталарда «ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΑΝΤΙΟΧΟΥ» («Антиох патшасы») деген жазу болған. Холт бұл үзілісті Диодот I-нің қазасы және Диодот II-нің таққа отыруы деп санайды. Диодот II қола монеталар да шығарды. Бастапқыда бұл монеталардың бет жағы Диодот I-нің дизайнымен бірдей болды: петас бас киімі киген Гермес («H сериясы»). Алайда, арт жағы жаңа болды: найзасына сүйенген Афина бейнесі және алтын мен күміс монеталардағыдай «Βασιλεωσ Διοδοτου» («Диодот патшасы») деген жаңа жазудың енгізілуі. Монеталар төрт номиналда болды: «жұп» (шамамен 8,4 грамм, диаметрі 20-24 мм), «бірлік» (4,2 г, 14-18 мм), «жартысы» (2,1 г, 10-12 мм) және «төрттен бірі» (1 г, 8-10 мм). Осы алғашқы шығарылымнан кейін Диодот жаңа бейнелерді («I сериясы») енгізді. «Жұп» және «бірлік» номиналдарындағы монеталардың бет жағында Зевстің басы бейнеленген (бір монетада патша бейнеленгеннен басқа, бұл мүмкін кездейсоқ болған), ал арт жағында Артемида құдайы бейнеленген. «Төрттен бірі» номиналындағы монеталардың бет жағында бүркіт және арт жағында садақ (тиісінше Зевс пен Артемиданың белгілері) бейнеленген. Бұл қола монеталар Ай-Ханум қазбаларында көп мөлшерде, ал Гяур-Гала (Мерв, Түрікменстан) және Тахт-и-Сангинде аз мөлшерде табылған. Бақтрияда Диодот II кезінде ақша айналымының дамуына байланысты, номиналы ең төмен монеталардың да құндылығы жоғары болды. Диодоттың есімі кейінірек грек-бактриялық патшалар Агатокл мен Антимах I шығарған монеталарда да кездеседі. Бұл монеталар Диодот II шығарған тетрадрахманың бастапқы дизайнын қайталайды, бірақ монетаның бет жағында патша «Διοδοτου Θεου» («Диодот Теосы») деп аталады.