Кіріспе

Ж. Р. Р. Толкиннің Орта жерінің тарихы

Ж. Р. Р. Толкиннің легендариумында Арда тарихы, сондай-ақ Орта жердің тарихы деп аталады, Айнурлар Айнуллиндаледегі жаратылыс оқиғаларынан кейін және Эа, ойдан шығарылған ғалам бойынша ұзақ еңбек еткеннен кейін Ардаға кіргеннен басталады. Осы сәттен бастап уақыт Валиан жылдарымен өлшенді, бірақ Арданың кейінгі тарихы үш кезеңге бөлінді: Шамдардың жылдары, Ағаштардың жылдары және Күннің жылдары. Тарихты бөлудің тағы бір тәсілі – «Илуватар балаларының дәуірлері» деген хронология. Осы дәуірлердің біріншісі Ағаштардың жылдарында Эльфтердің оянуымен басталды және Күннің жылдарындағы алғашқы алты ғасырға созылды. Барлық келесі дәуірлер Күннің жылдарында өтті. Орта жер туралы көптеген әңгімелер Илуватар балаларының алғашқы үш дәуірінде орын алады. Тарихтың басты тақырыптары – әлемнің құдайлық жаратылуы, одан кейін әртүрлі ниеттер қақтығысқанда жаратылған жарықтың бөлінуі. Ғалымдар мұнда Құдай, Шайтан және адамның құлдырауы туралы Киелі кітаптағы жаңғырықтарды байқады, бұл Толкиннің өзінің христиандық сеніміне байланысты. Арда, сыншылардың айтуынша, «өткен шақтағы өте алыс, жасыл және қатты Жеріміз». Сондықтан, оның тек бірден оқиғасы ғана емес, сонымен қатар тарихы бар, ал бүкіл оқиға – «ойдан шығарылған тарихқа дейінгі кезең».

Содан кейін Илуватар Эаны, яғни «болуды» білдіретін ғаламды жаратты және оның ішінде Арданы, Жерді, «бос кеңістіктің ішінде шар тәрізді» етіп жасады: әлем үш ауамен бірге Авакумадан, «бос кеңістіктен» бөлінді. Ардаға түскен алғашқы 15 Айнұрдың, ең қуаттылары Валар деп аталды; ал кіші Айнұрлар Майар деп аталды. Бұл кезең, Арданың көктемі деп белгілі, Валарлар әлемді өз қалаулары бойынша ретке келтіріп, Алмаренде демалып, ал Мелькор Түннің қабырғасынан тыс жасырынып жүрген уақыт еді. Осы кезеңде алғашқы жануарлар пайда болды және орман өсе бастады.

Ағаштардың жасы

Екі шам мен Алмарен патшалығының қиратылуынан кейін Валар Орта Жерді тастап, Аман құрлығына көшті. Сол жерде олар екінші патшалықтары – Валинорды құрды. Яванна Валинор жерінде Тельперион (күміс ағаш) және Лаурелин (алтын ағаш) деп аталатын екі ағаш жасады. Ағаштар Валинорды жарықпен нұрландырды, ал Орта Жерді қараңғылыққа тоңдырды. Ағаштар дәуірі Орта Жердің Яваннаның ұйқысымен (Тарғыл ағаш деп еске алынған Ұлы Қараңғылық) бір мезгілде болды. Қуаттар соғысынан кейін Валардың Оромесі Эльфтерді Аманға шақырды. Көптеген Эльфтер Оромемен бірге батысқа, Аманға қарай Ұлы Сапарға шықты. Сапар барысында бірнеше Эльфтер тобы тоқтап қалды, олардың ішінде Нандор мен Синдар есімдері ерекше аталады. Аманға жеткен үш ру – Ваняр, Нольдор және Телери болды. Олар Елдамарда қоныстанды. Мелькор үш дәуір бойы құлдықта болғаннан кейін тәубеге келді және босатылды, содан кейін Нольдорин патшасы Финведің екі ұлы – Фэанор мен Фингольфин арасында бәсекелестік тудырды. Ол алып жәндік Унголианттың көмегімен Финвені өлтіріп, Фэанор жасаған және екі ағаштың жарығын сақтаған үш асыл тас – Сильмарилдерді ұрлап, Валардың ағаштарын жойды. Әлем қайтадан қараңғылыққа тоңды, тек әлсіз жұлдыздардың жарығы болмаса. Валардың бейәрекеттігіне ашуланған Фэанор үйімен бірге Мелькорды қуа жөнелді, оған «Моргот» деген атты берді. Оның інісі Финарфин Валинорде қалуды жөн көрсе, Фингольфин бастаған үлкен әскер Фэанордың соңынан ерді. Олар Телеридің порты – Алкалондеге жетті, бірақ оларға кемелерін Орта Жерге саяхат үшін беруден бас тартты. Осыдан бірінші туысқан өлтіру оқиғасы болды, және оған қатысқан Нольдорлар мәңгілікке жер аударылды. Фэанор мен оның балалары Сильмарилдерді қайтарып алуға ант берді, бұл Валардың Фэанор үйіне салған қарғысы болды. Фэанордың әскері қайықтармен теңізге шықты, ал Фингольфин әскерін қалдырып кетті, олар алыс солтүстіктегі Хелкараксе немесе Мұзды ұнтақтау арқылы Орта Жерге өтті, көптеген жандарды жоғалтты. Ұлы Асыл Тастар соғысы бірінші дәуірдің соңына дейін созылды. Осы уақытта Валар Лаурелиннің соңғы жемісі мен Тельперионның соңғы гүлін алып, олардан Ай мен Күнді жасады, олар Арданың бір бөлігі болды, бірақ Амбардан (дүниеден) бөлек болды. Күннің Амбар үстінде алғашқы рет шығуы Ағаштар дәуірінің аяқталуын және бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан Күн дәуірінің басталуын хабарлады.

Бірінші дәуірі

Ілуватар Балаларының Бірінші дәуірі, «Сақиналар Иесінде» Ескі Күндер деп те аталады, Ағаштардың жылдарында Эльфтер Куивиененде оянған кезде басталды, сондықтан жоғарыдағы Ағаштардың жылдарына қатысты оқиғалар Бірінші дәуірдің басталуымен үйлеседі. Моргот Дагор Браголах, яки Кенеттен шыққан жалын шайқасында қоршауды бұзды. Эльфтер, Адамдар және гномдар Nírnaeth Arnoediad, немесе Сансыз Көз Жасы шайқасында қатты жеңіліске ұшырады, және бірінен соң бірі патшалықтар құлдырады, тіпті Дориат пен Гондолиннің жасырын патшалықтары да. Осы дәуірдің соңында Белериандта еркіндік сақтаған Эльфтер мен Адамдардан қалған жалғыз нәрсе – Сирион өзенінің сағасындағы елді мекен және Балар аралындағы тағы бір елді мекен болды. Ээрендил әйелі Эльвингтің ата-бабалары Берен мен Лютиен Морготтан алып кеткен Сильмарилді иеленді. Бірақ Фейнордың ұлдары Сильмарилдердің барлығы оларға тиесілі екенін әлі де мойындамайды, сондықтан тағы екі туысқандық соғыс болды. Ээрендил мен Эльвинг Ұлы теңізден өтіп, Валардан Морготқа қарсы көмек сұрады. Олар үлкен әскер жіберу арқылы жауап берді. Қаһарлы соғыста Мелкор толық жеңілді. Ол Бос кеңістікке қуылды және оның көптеген туындылары жойылды, осымен Бірінші дәуір аяқталды. Дегенмен, бұл өте қымбатқа түсті, өйткені Белериандтың көп бөлігі суға батып кетті. Екінші дәуірдің басында адал қалған Адамдарға Ұлы теңіздің ортасында орналасқан Нуменор аралы сыйға берілді, және олар онда қуатты патшалық құрды. Нуменордың Ақ ағашы патшаның Арменелос қаласына отырғызылды, және ол ағаш патшаның ауласында тұрғанда Нуменор билігі мәңгі сақталады делінді. Эльфтер Фейанордың күнәлары үшін кешірім алды және Өлмейтін жерлерге оралуға рұқсат етілді. Үшінші дәуірде Арнор мен Гондор мемлекеттерінің күші артып, олардың құлдырауы да болды. Арнор үш шағын патшалыққа бөлінді, олар Сауронның Ангмар патшалығымен соғыста бірінен соң бірі құлдырады, ал Гондор туыстық жанжалдардың, обаның, Уэйнрайдерлердің және Корсарлардың құрбаны болды. Осы кезде Гондор патшаларының әулеті аяқталды, олардың орнына басқарушылар үйі билікке келді. Осы уақытта Арнор патшалығының құлаған мұрагерлері Орта жерді аралап жүр, оларға тек Ривенделдегі Эльронд көмектеседі, бірақ заңды мұрагерлердің желісі дәуір бойы үзілмейді. Қыстың соңында оба Руннан Уайлдерлендке, Орта жердің батыс жерлерінің шығысына тарады, Уайлдерлендте ол халықтың жартысынан астамын өлтірді. Келесі жылы Ұлы оба Гондорға, содан кейін Эриадорға тарады. Гондорда оба көптеген өлімге әкелді, соның ішінде патша Телемнар, оның балалары және Ақ ағаш; астанасы Осгилиаттың халқы азайды, ал патшалықтың үкіметі Минас Тиритке көшірілді. Эриадорда Ширдің жаңадан пайда болған хоббит патшалығы «Қара оба» деп аталатын апаттан «үлкен зиян шекті». Эльдарион, Арагорн II Элесар мен Арвен Эвенстардың ұлы, Ф. А. 120-да Біріккен Патшалықтың патшасы болды. Арагорн оған билік белгілерін берді, содан кейін өмірін өз еркімен құрбан етті, оның ата-бабалары мыңдаған жылдар бұрын істегендей. Арвен оны жалғыз қалдырып, енді бос қалған Лориен жеріне кетіп, сол жерде қайтыс болды. Арагорн қайтыс болғаннан кейін Леголас Орта жерді тастап, Валинорға кетеді, Гимлиді өзімен бірге алып, Орта жердегі Сақиналардың Достастығын аяқтады. Толкин бір кезде «Сақиналар Иесіне» жалғас жазуды ойлаған, ол «Жаңа Көлеңке» деп аталды, ол Эльдарионның билік ету кезінде орын алатын болар еді, және онда Эльдарион өз халқының зұлымдыққа бет бұрғаны туралы айтады, бұл Нуменор тарихының қайталануы. 1972 жылы осы жобаға қатысты жазған хатында Толкин Эльдарионның патшалық етуі Арагорнның өлімінен кейін шамамен 100 жылға созылатынын айтты. 1958 жылы жазылған хатында Толкин уақыт ойлап табылғанмен, жер, планета Жер емес екенін айтады. Вест бұл Толкиннің легендариумының қазіргі заманғы фантастика арасында «өте ерекше» екенін көрсетеді: ол «нағыз әлемде, бірақ қиялданған ежелгі заманда» орналасқан. Ол былай дейді: Сильмариллион оқиғаларды «әқиқат ретінде баяндайды». Ғалым Маргарет Хайли Ауденнің «сақталып қалған тарихы» Толкиннің өзінің «Сақиналар Иесінің» екінші басылымының алғы сөзінде айтқан сөздерін еске түсіреді, ол тарихты, шынайы немесе қиял, аллегориядан артық көреді, және Орта жердің тарихы Сильмариллионда айтылады.