Кіріспе

Ежелгі гректерде мекен етуге жарамды әлемді "ойокумен" деп атаған. Ежелгі Грекияда экумен (АҚШ) немесе oecumene (Ұлыбритания) терминдері белгілі, қоныстанған немесе қоныстануға болатын әлемді білдірген. Ежелгі гректер үшін бұл грек географтарына белгілі әлемнің Африка, Еуропа және Азия деп үш континентке бөлінген бөліктерін көрсететін. Рим империясы кезінде бұл термин өркениеттің өзіне, сондай-ақ империяның діни және дүниелік басқаруына қатысты қолданыла бастады. Қазіргі қолданыста бұл сөз көбінесе "экуменикалық" контекстінде қолданылады және христиан шіркеуін біртұтас күй ретінде немесе біріктірілген қазіргі заманғы әлемдік өркениет ретінде сипаттайды. Сондай-ақ картографияда ерте антикалық және орта ғасырларда қолданылған әлем картасының (mappa mundi) түрін сипаттау үшін қолданылады.

Этимология

Жоғарыда келтірілген грек термині - οἰκέω (, '(Мен) тұрамын') етістігінің қазіргі орта белсенді жіноқтық түрі және οἰκουμένη γῆ (, 'тұрғын жер') деген сөздің қысқартылған түрі.

Грекия

Ежелгі грек және рим географтары жер шарының шамамен мөлшерін білген, бірақ оның көп бөліктерінен хабарсыз болған. Киреналық Эратосфен (б.з.д. 276–196) Жердің ұзындығын таңғажайып дәлдікпен, нақты мәннің 10% -ы шегінде анықтады. Грек картографы Кратес шамамен б.з.д. 150 жылы жер шарын жасады. Клавдий Птолемей (83–161) өзінің «География» еңбегінде Жердің бетін есептеп, мекенделген бөлігінің батыстағы Бақытты аралдардан шығыстағы Серикаға (Солтүстік Қытай) дейін 180 градус бойлықты, ал солтүстіктегі Туледен экватордың төменгі жағындағы Анти-Мероеге дейін шамамен 80 градус ендікті қамтитынын сипаттады. Ежелгі экумена ең кең аумағында солтүстік Еуропадан экваторлық Африкаға дейін, Атлант мұхитынан Батыс Қытайға дейін созылған. Орта ғасырларда осы әлем бейнесі Скандинавия, Солтүстік Атлантика, Шығыс Азия және, ақырында, экваторлық Африканы қамту үшін кеңейтілді. Птолемей және басқа да ежелгі географтар экумена туралы білімдерінің шектеулі екенін және олардың білімі жер шарының тек төрттен бір бөлігін қамтитынын жақсы білген. Бұл географтар Африка, Еуропа және Азия ішіндегі terrae incognitae, «белгісіз жерлер» бар екенін мойындады. Жер шарының симметриясына сенім көптеген грек-рим географтарын экуменамен тепе-теңдікте болатын басқа құрлықтар бар екенін болжауға итерді: Периоэки (әдеби сөзбе-сөз мағынасында «экуменаның жанында»), Антоэки («экуменаға қарама-қарсы») және Антиподтар («аяқтарға қарама-қарсы»).

Рим

Камео Джемма Августея Римдік Ойкумененің көркем бейнесін көрсетеді, ол императорды, ықтимал Августты, (Рим) әлеміне бейбітшілік әкелгені үшін тәж кигізіп отыр. Бұл сөз христиан дінінде Константин Ұлының 325 жылы Никеяның бірінші кеңесінде әлемнің түкпіл-түкпілінен келген епископтардың синодын шақырғаннан кейін қабылданды. Сол кезде грек термині көбінесе өркениетті әлемді, содан кейін жай ғана Рим империясын білдіретін болды. Бұл қолданыс Диоклетиан реформаларынан кейін де жалғасты, Византия императорлары оны өздерінің императорлық басқаруын атау үшін пайдаланды. Константинополь "Экуменикалық қала" атанды, ал 586 жылдан бастап Константинополь патриархы "Экуменикалық Константинополь патриархы" деп белгілі болды. Папа Григорий I Константинопольдің Иоанн IV-нің осы атануына қарсы шықты, себебі ол бұл әмбебап билік құқығын білдіреді деп санады, ол кез келген адам үшін заңсыз деп есептеді. Оның бесінші хатында Иоанн "барлық бауырларыңыздың көңілін қынжыртуға әкеп соқтыратын жаңа аталымды иеленуге тырысты" деп айтылған, аталым император Маврикийдің тілегімен берілгеніне қарамастан. Бұл атау грек православ патриархтары тарапынан бұрынғы империялық астананың епископтары ретіндегі тар мағынада қолданыла береді.

Дін

Әсіресе 20-шы ғасырда бұл термин әртүрлі христиан дінбағының ынтымақтастығын дамытуға бағытталған экуменизм қозғалысының соңғы мақсаты – біріккен христиан шіркеуін білдіру үшін қолданылды. Көптеген христиандық топтар бұл қозғалысты қабылдамайды. Экуменизм жұмысы әртүрлі дінбағының комитеттері арасында жүргізілетін келіссөздер және Дүниежүзілік шіркеулер кеңесі сияқты конфессияаралық ұйымдардың қарастырулары арқылы жүзеге асырылады, олар өздерінің веб-домені ретінде oikoumene.org тіркелген. Маңызды мәселелерге крещение, Евхаристия және діни қызмет жатады.

Мәдениет

Мәдени тарих тұрғысынан алғанда, Льюис Мамфорд өзінің «Техника және өркениет» (1934) еңбегінде «экумен» терминін академиялық мағынада қолданды. Уильям Х. МакНилл кейіннен оны өзінің «Батыстың өрлеуі» (1963) еңбегінде танымал етті, 18-ші ғасырдың соңынан бастап Еуропаның саяси институттарының, ғылымының, технологиясының және экономикалық формаларының басымдығы арқылы біртұтас жаһандық экумен пайда болды деп ұсынды. Кристофер Колумб, Васко да Гама және Фердинанд Магелланның ұлы теңіз саяхаттарына дейін бастапқыда екі бөлек экумен болды деуге болады – біреуі Ескі әлемді, екіншісі Жаңа әлемді қамтыды. Испан конкистадоры осы екі экуменді біріктіріп, біртұтас «әлемдік жүйе» құрды. Питер Слоттердейк өзінің «In the World Interior of Capital» (2014, түпнұсқа неміс: Im Weltinnenraum des Kapitals, 2005) кітабында «Бірінші Экумен» және «Екінші Экумен» терминдерін қолданады. Слоттердейк бұл терминдерді тікелей Эрик Вогелиннің еңбегінен, атап айтқанда, «Order and History» томының 4-ші бөлімінен, «Экуменикалық дәуір» (1974) кітабынан алды, оны тікелей сілтеме жасайды. Ғылыми фантастика жазушысы Урсула Ле Гуин өзінің «Хейниш циклында» Экумен терминін осы терминнен тудырды. «Экумен» термині оны қабылдау бұрышына байланысты өзгеше болуы мүмкін: мысалы, ежелгі бабылдықтар мен ежелгі гректер әлемнің әртүрлі бөліктерін білген болар еді (бірақ олардың әлемдері бір-бірімен тоғысқан болуы мүмкін).

Картографиялық

Картография және тарихи картографияда бұл термин картаның бір түрін – яғни, кейінгі антик дәуірде және орта ғасырларда жасалған символдық, схемалық әлем карталарын сипаттау үшін қолданылады.