Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Буддизмдегі өзіндік ұғымы
Buddhist concept of self
the concept in Buddhism
Буддизмде атман (attā) немесе аттан – өзіндік ұғымы, және ол «өздік жоқтығы» (Анатта) туралы буддалық әдебиеттерде талқыланады. Көптеген буддалық дәстүрлер мен мәтіндер тұрақты, өзгермейтін атман (өзі, жан) деген пікірді қабылдамайды.
Ātman ('/ɑː//t//m//ə//n/), attā or attan in Buddhism is the concept of self, and is found in Buddhist literature's discussion of the concept of non self (Anatta). Most Buddhist traditions and texts reject the premise of a permanent, unchanging atman (self, soul).
Этимология
Айтман, (пали) атта, көне ағылшын тіліндегі æthm және неміс тіліндегі Atem сөздері *ēt men (демалыс) индоевропалық түбірінен туындаған. Бұл сөз "мәні, дем, жан" дегенді білдіреді. Айтман және атта адамның "шынайы өзін", адамның өзгермейтін өзін, абсолютті ішкі, "ойларды ойлайтын, сезімдерді сезінетін" құбылыстық әлемнен бөлек және одан артық нәрсені көрсетеді. Рис Дэвид пен Уильям Стедтің айтуынша, Айтман термині ерте будда әдебиетінде Тума, Атума және Аттанмен мағынасы жағынан "өзі, жан" ретінде қолданылады. Буддалық канондарда Айтман мен Атта Ниратта (Нир+аттан, жансыз) және Аттания (жанға жататын, жаны бар, жанның табиғаты) сияқты терминдермен байланысты.
Cognates ātman, (Pāli) atta, Old English æthm, and German Atem derive from the Indo European root *ēt men (breath). The word means "essence, breath, soul." Ātman and atta refer to a person's "true self", a person's permanent self, absolute within, the "thinker of thoughts, feeler of sensations" separate from and beyond the changing phenomenal world. The term Ātman is synonymous with Tuma, Atuma and Attan in early Buddhist literature, state Rhys David and William Stede, all in the sense of "self, soul". The Atman and Atta are related, in Buddhist canons, to terms such as Niratta (Nir+attan, soulless) and Attaniya (belonging to the soul, having a soul, of the nature of soul).
Ертедегі буддизм
"Атман" ерте буддизмде "барлық дхаммалар өзіндік емес (ата)" деп көрінеді, мұнда ата (атман) метафизикалық өзіндікке қатысты, Питер Харви айтуынша, ол – "тұрақты, маңызды, автономды өзіндік немесе мен". Бұл ұғым индуизмнің буддалық Упанишадтарындағы идеяға сілтеме жасайды, онда жеке өзіндік, живатман (тұрақсыз дене, тұлға) және Шын өзіндік, Атман арасында ерекшелік жасалады. Алғашқы будда әдебиеті Упанишадтардағы өзіндік және Өзіндік туралы ұғымдардың дұрыстығын зерттейді, содан кейін әрбір тірі жанда тұрақсыз өзіндік бар екенін, бірақ Шын Жоғары Өзіндік жоқ екенін мәлімдейді. Буддизмнің Никая мәтіндері тірі жанның мәні немесе абсолютті жаратылысы болып табылатын "Атман" деп аталатын нәрсе бар екенін жоққа шығарады, бұл буддизмді брахманикалық (прото индуистік) дәстүрлерден ерекшелейтін идея. Будда тұрақты, өзгермейтін "Өзіндік" табылмайтынын дәлелдеді. Уэйманның сөзінше, Будда пікірінше, "eso me atta, яғни бұл менің өзім – деген ойға ие болу бұрыс көзқарасқа ұшырау". Барлық шартты құбылыстар өзгеріске ұшырайды, сондықтан оларды өзгермейтін "Өзіндік" деп қарастыруға болмайды. Оның орнына Будда адам тұлғасының жалғастығын тұрақты тұлғасыз (Өзіндік, жан) бес скандхадан тұратын құрылым ретінде түсіндіреді.
"Atman" in early Buddhism appears as "all dhammas are not Self (an atta)", where atta (atman) refers to a metaphysical Self, states Peter Harvey, that is a "permanent, substantial, autonomous self or I". This concept refers to the pre Buddhist Upanishads of Hinduism, where a distinction is made between the personal self, jivatman (impermanent body, personality) and the Real Self, Atman. The early Buddhist literature explores the validity of the Upanishadic concepts of self and Self, then asserts that every living being has an impermanent self but there is no real Higher Self. The Nikaya texts of Buddhism deny that there is anything called Ātman that is the substantial absolute or essence of a living being, an idea that distinguishes Buddhism from the Brahmanical (proto Hindu) traditions. The Buddha argued that no permanent, unchanging "Self" can be found. In Buddha's view, states Wayman, "eso me atta, or this is my Self, is to be in the grip of wrong view". All conditioned phenomena are subject to change, and therefore can't be taken to be an unchanging "Self". Instead, the Buddha explains the perceived continuity of the human personality by describing it as composed of five skandhas, without a permanent entity (Self, soul).
Пудгалавада
Бұрынғы үнді буддистік мектептерінің ішінде тек Пудгалавада мектебі ғана осы негізгі үйретімнен өзгешеленді. Пудгалавадиндер ātman жоқ екенін айтса да, пудгала немесе "жеке тұлға" бар екенін, ол скандхалардан да емес, скандхалардан бөлек те емес деп тұжырымдады.
Of the early Indian Buddhist schools, only the Pudgalavada school diverged from this basic teaching. The Pudgalavādins asserted that, while there is no ātman, there is a pudgala or "person", which is neither the same as nor different from the skandhas.
Будда табиғаты
Будда табиғаты – шығыс Азияның (қытай) Махаяна ой-пікірінің орталық ұғымы. Ол бірнеше байланысты терминдерді қамтиды, ең бастысы – Татагатагарбха және Будда дату. Татагатагарбха «осылай кеткеннің жатыры» (яғни, толыққанды оянғанның) дегенді білдіреді, ал Будда дату тікелей «Будда әлемі» немесе «Будда негізі» деген мағынаны береді. Көптеген маңызды мәтіндер Татагатагарбханы немесе Будда датуды «атман», Жан немесе мән деп сипаттайды, бірақ осы мәтіндерде оны тура мағынасында түсіндіруге қарсы ескертулер де кездеседі. Бірқатар ғалымдар Татагатагарбха мәтіндері мен атман/Брахман дәстүріндегі маңызды монизм арасындағы ұқсастықтарды атап көрсетті. Татагатагарбха доктринасы алғаш рет біздің эрамыздың 3-шы ғасырының соңында пайда болған болуы мүмкін, және біздің эрамыздың 1-ші мыңжылдығына жататын қытай аудармаларында расталған.
Buddha nature is a central notion of east Asian (Chinese) Mahayana thought. It refers to several related terms, most notably Tathāgatagarbha and Buddha dhātu. Tathāgatagarbha means "the womb of the thus gone" (c. f. enlightened one), while Buddha dhātu literally means "Buddha realm" or "Buddha substrate". Several key texts refer to the tathāgatagarbha or Buddha dhātu as "atman", Self or essence, though those texts also contain warnings against a literal interpretation. Several scholars have noted similarities between tathāgatagarbha texts and the substantial monism found in the atman/Brahman tradition. The Tathagatagarbha doctrine, at its earliest, probably appeared about the later part of the 3rd century CE, and is verifiable in Chinese translations of 1st millennium CE.
"Өзін-өзі" оқыту әдісі ретінде
Пол Уильямстың айтуынша, Махапаринирвана Сутра буддалық емес аскеттерді жеңу үшін "Өз" терминін қолданады. Ол сутрадан мынадай үзінді келтіреді: Кейінгі Ланкаватара Сутрасында татагатгарбханы "өз" деп жаңылыстыру мүмкін, бірақ ол "өз" емес.
According to Paul Wiliams, the Mahaparinirvana Sutra uses the term "Self" in order to win over non Buddhist ascetics. He quotes from the sutra:
In the later Lankāvatāra Sūtra it is said that the tathāgatagarbha might be mistaken for a self, which it is not.
Ратнаготравибхага
Ратнаготравибхага (Оттаратантра деп те аталады), біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының бірінші жартысында жазылған және 511 жылы қытай тіліне аударылған тағы бір мәтін, Татхагатагарбха доктринасының мақсаты – сезімтал тіршілік иелерін «өзіне деген құштарлықтан» (атма снеха) бас тартуға иктерлеу екенін көрсетеді. Бұл буддизмде моральдық кемшілік саналады. VI ғасырғы қытай тіліндегі Татхагатагарбха аудармасында «Буддада болмыс пен болмаудан тыс шиво (Нағыз Өзім) бар» делінген. Дегенмен, Ратнаготравибхага Татхагатагарбха доктринасындағы «Өзім» деген ұғымның іс жүзінде «Өзім емес» екенін нығайтады.
The Ratnagotravibhāga (also known as Uttaratantra), another text composed in the first half of 1st millennium CE and translated into Chinese in 511 CE, points out that the teaching of the Tathagatagarbha doctrine is intended to win sentient beings over to abandoning "self love" (atma sneha) – considered to be a moral defect in Buddhism. The 6th century Chinese Tathagatagarbha translation states that "Buddha has shiwo (True Self) which is beyond being and nonbeing". However, the Ratnagotravibhāga asserts that the "Self" implied in Tathagatagarbha doctrine is actually "not Self".
Қазіргі уақыттағы даулар
"Өзін-өзі" және "өзін-өзі емес" доктриналары туралы пікір таласы буддизм тарихы бойына созылып келеді. Иоганнес Бронкхорсттың пікірінше, Будда жан туралы сөз қозғаудан немесе тіпті оның бар екенін жоққа шығарудан аулақ болғаны туралы берік буддалық дәстүр болғанымен, "алғашқы буддизм жанның бар екенін жоққа шығармаған" болуы мүмкін. Француз дін зерттеушісі Андре Мигот та алғашқы буддизм толыққанды "өзін-өзі жоқ" доктринасын үйретпеген болуы мүмкін екенін айтады, оған буддалық және пали ғалымдары Жан Прилюски мен Каролина Рис Дэвидс ұсынған дәлелдер куә болады. Олардың пікірінше, ерте буддизм көбінесе өзін-өзі мойындаған, сондықтан "өзін-өзі" бар екенін қабылдаған буддалық мектептерді еретик емес, консервативті, ежелгі сенімдерді сақтаушы деп есептеуге болады. Алғашқы будда әдебиетінде өзіндік болмыстың болуы немесе болмауы туралы нақтылық жоқ болғанымен, Бронкхорст бұл мәтіндер буддалық азаттық жолының өзіндік білімді іздеуден емес, қате түсінік арқасында "өзіндік" деп қабылданатын нәрседен бас тартудан тұратынын көрсетеді. Бұл, "өзіндік білім азаттыққа жетудің басты құралы" деп санаған Веда дәстүрінен өзгеше ұстаным. Ол "өзін-өзі емес" түсінігінің өзін-өзі тануға құмарлықты жоюға арналғанын, ал бұл құмарлық кеткеннен кейін "өзін-өзі емес" идеясы да қажетсіз болады деп мәлімдеді. Тайланд орман дәстүрінің американдық монахы Таниссаро Бхиккху Будданың "өзін-өзі емес" туралы айтқандарын жалпыға бірдей шындық емес, оянуға жетелейтін жол деп сипаттайды. Таниссаро Бхиккху Будданың "өзіндік бар ма, жоқ па" деген сұрақты маңызсыз деп қарағанын, ал "өзіндік жоқ" деген ойға жабысудың ағартуға кедерілтіруі мүмкін екенін айтады. Бхикху Бодхи Таниссароға жауап ретінде: "Анатта доктринасы азаттыққа қол жеткізу стратегиясы ретінде табиғат туралы бұрыс түсінікті түзетуге қызмет етеді, демек, онтологиялық қателікті түзетуге мүмкіндік береді" деп жазды. Будда ғалымдары Ричард Гомбрих пен Александр Уинн Будданың ерте буддалық мәтіндердегі "өзін-өзі емес" сипаттамалары өзіндік болмыстың бар екенін жоққа шығармайды деп санайды. Гетин "анатта" көбінесе "өзіндік жоқ" деп қате аударылатынын, бірақ шын мәнінде "өзіндік емес" дегенді білдіретінін жазады. Уинннің сөзіне қарағанда, Анатталаккхана сутта сияқты ерте буддалық мәтіндер өзіндік болмыстың бар екенін жоққа шығармайды, ал "өзіндік емес" деп сипатталған бес жиын адамның сипаттамасы емес, адам тәжірибесінің сипаттамасы болып табылады. Уинн мен Гомбрих екеуі де Будданың анатта туралы айтқандары бастапқыда "өзіндік емес" доктринасы болғанын, ал кейінгі буддалық ойда "өзіндік жоқ" доктринасына айналғанын, осының даудың басты себебі екенін көрсетеді.
The dispute about "self" and "not self" doctrines has continued throughout the history of Buddhism. According to Johannes Bronkhorst, it is possible that "original Buddhism did not deny the existence of the soul", even though a firm Buddhist tradition has maintained that the Buddha avoided talking about the soul or even denied its existence. French religion writer André Migot also states that original Buddhism may not have taught a complete absence of self, pointing to evidence presented by Buddhist and Pali scholars Jean Przyluski and Caroline Rhys Davids that early Buddhism generally believed in a self, making Buddhist schools that admit an existence of a "self" not heretical, but conservative, adhering to ancient beliefs. While there may be ambivalence on the existence or non existence of self in early Buddhist literature, Bronkhorst suggests that these texts clearly indicate that the Buddhist path of liberation consists not in seeking self knowledge, but in turning away from what might erroneously be regarded as the self. This is a reverse position to the Vedic traditions which recognized the knowledge of the self as "the principal means to achieving liberation." He has stated that not self is merely a perception that is used to pry one away from infatuation with the concept of a self, and that once this infatuation is gone the idea of not self must be dropped as well. American monk Thanissaro Bhikkhu of the Thai Forest Tradition describes the Buddha's statements on non self as a path to awakening rather than a universal truth. Thanissaro Bhikkhu states that the Buddha intentionally set aside the question of whether or not there is a self as a useless question, and that clinging to the idea that there is no self at all would actually prevent enlightenment. Bhikkhu Bodhi authored a rejoinder to Thanissaro, writing that "The reason the teaching of anatta can serve as a strategy of liberation is precisely because it serves to rectify a misconception about the nature of being, hence an ontological error." Buddhist scholars Richard Gombrich and Alexander Wynne argue that the Buddha's descriptions of non self in early Buddhist texts do not deny that there is a self. Gethin writes that anatta is often mistranslated as meaning "not having a self", but in reality meant "not the self". Wynne say that early Buddhist texts such as the Anattalakkhana Sutta do not deny that there is a self, stating that the five aggregates that are described as not self are not descriptions of a human being but descriptions of the human experience. Wynne and Gombrich both argue that the Buddha's statements on anattā were originally a "not self" teaching that developed into a "no self" teaching in later Buddhist thought. as a major cause of the dispute.