Кіріспе
АҚШ-тың орта батысындағы сиуан тілі Хо Чунк тілі (Hoocąk, Hocąk), сондай-ақ Виннебаго деп те аталады, Висконсин штатының Хо Чунк халқының және Небраска штатының Виннебаго тайпасының тілі. Бұл тіл сиуан тілдер отбасының бір бөлігі болып табылады және басқа Чиуэр сиуан диалектілерімен, оның ішінде Айова, Миссурия және Ото диалектілерімен тығыз байланысты. "Виннебаго" атауы қазір Небраскаға күштеп көшірілген Хо Чунк халқына қатысты қолданылады, бұл экзоним, яғни Саук және Фокс тайпаларының "Oinepegi" сөзінің ағылшын тіліне аудармасы. Тілдің өзінің атының ағылшыншаланған түрі "Хо Чунк".
The Ho Chunk language (Hoocąk, Hocąk), also known as Winnebago, is the language of the Ho Chunk people of the Ho Chunk Nation of Wisconsin and Winnebago Tribe of Nebraska. The language is part of the Siouan language family and is closely related to other Chiwere Siouan dialects, including those of the Iowa, Missouria, and Otoe. "Winnebago," a name now used for the Ho Chunk who were forcibly removed to Nebraska, is an exonym, an Anglicization of the Sauk and Fox word Oinepegi. The anglicized form of the endonym is "Ho Chunk".
Метрлік құрылым
Хо Чунк – мораны есептеу, бірақ буынды екпінді тіл. Жеке айтылған сөздердің екпіні өте тұрақты. Бір буынды сөздерде әрқашан ұзын дауыс (екі мора) болады, және екпін бірінші мораға түседі (мысалы, áa 'қол'). Екі буынды сөздерде екі мора болады, ал негізгі екпін екінші мораға түседі (мысалы, wajé 'көйлек'). Екі буыннан артық сөздерде негізгі екпін көбінесе үшінші буынға түседі, ал негізгі екпіннен кейін келетін әрбір жұп буынға түсетін дауысқа қосымша екпін қойылады (мысалы, waǧįǧį́ 'доп' немесе hocįcį́k 'бала'). Негізгі екпін үшінші буынға түспейтін сирек сөздердің мысалдары: booráxux 'сен бір нәрсені бөлшектейсің' және gikąnąhé 'біреуді шақыру'. Бұл және басқа да ерекшеліктер буынның салмағының екпін орналасуына әсер етуінің нәтижесі.
Таңбалар өрісі
Хо Чанк тілінің жұрнақтары санды, уақытты, модальдылықты, жоқтықты және қимыл-әрекеттің аяқталғандығын көрсетеді.
Сөздердің негізгі реті
Басқа Сиу тілдеріндей, Хо Чунк тіліндегі негізгі сөз тәртібі – бастауыш-толықтауыш-жалғау (SOV). Типикалық сөйлем мысалы: "Хинųкра wažątirehižą ruwį" – "Әйел машина сатып алды". Екі толықтауышы бар сөйлемде, мысалы, "Hinųkiža hocįcįhižą wiiwagaxhižą hok'ų" – "Қыз балаға қарындаш берді", канондық сөз тәртібі – бастауыш-есімдік толықтауыш-тіке толықтауыш-жалғау. Хо Чунк тілінде сөздердің реті салыстырмалы түрде еркін; алайда, "Wažątirehižą, hinųkra ruwį" – "Әйел машина сатып алды" сияқты сөз тәртібіне рұқсат етіледі, бірақ SOV негізгі бейтарап сөз тәртібінен өзгешелік прозодиялық үзіліспен, яғни үтірмен белгіленуі керек. Бұл үзіліс болмаса, "Машина әйелді сатып алды" деген түсінік тууы мүмкін, бірақ мұндай жағдай өте сирек.
Жоқ ету
Теріс сөйлемдер бөлшегімен, мысалы, hąke 'жоқ' немесе hąkaga 'ешқашан емес' жұпталған жұрнақ / энклитикалық nį 'жоқ' арқылы білдіріледі. Мұндай сөйлемдерде екі элемент те қажет: бөлшек етістік сөз тіркесінен бұрын келеді, ал nį етістікке қосымша болып жалғанады. Мысалы, кейбір мектептер тілді оқытады немесе мәдени білім беруде тілдің элементтері бар. Небраска штатында "Хо-Чанк Жаңаруы" бағдарламасы жергілікті және резервация мектептерінде тілді оқытады. Екі тайпа үкіметі де тіл үйренуде технологияның маңыздылығын мойындайды және жас буынға жете алу үшін Facebook пен YouTube-та белсенділік көрсетеді. "Ho Chunk (Hoocąk) түпкі американ тілі" қосымшасы iPhone, iPad және басқа iOS құрылғылары үшін қолжетімді. Тіл Хо-Чанк мәдениетінің маңызды бір бөлігі болып табылады: "Көптеген түпкі американ мәдениеттерінде тіл мен мәдениет бірге келеді", - деді Хо-Чанк тіл бағдарламасының директоры Льюис Сент-Сир. "Тілсіз мәдениет болмайды, мәдениетсіз тіл болмайды. Бұл біз кім екеніміздің өзіне қатысты маңызды мәселе."
"Within a lot of Native American cultures, language and culture go together," Lewis St. Cyr, language program director for the Ho Chunk, said. "You can't have culture without language and you can't have language without culture. The importance of it is of who we are."