Кіріспе
Жаттығудан кейінгі бұлшықет ауруы – бұл бұлшықеттердегі ауырсыну мен қатаю. Бұл ауырсыну әдетте жаттығудан кейін 24-72 сағаттан соң күштірек сезіледі. Жаңа ғана басталған немесе қарқынды жаттығудан кейін пайда болады. Ауырсыну қарқындылығы жаттығудан кейінгі алғашқы 24 сағат ішінде көбейеді, содан соң 24-72 сағат аралығында ең жоғары шағына жетеді, одан кейін 7 күнге дейін азайды және жоғалады. Зерттеушілер бұл ауырсынудың себебін "бұлшықет тінінің микрожарықтарынан" туындайтынын анықтады. Бұл ауырсыну экцентрикалық жаттығулар кезінде бұлшықеттерге түсетін күшті созу және ұзарту нәтижесінде пайда болады. Бұл актин мен миозин арасындағы байланыстардың босап, бұлшықет қысқарғаннан кейін толық серпілуіне бөгет жасайды, соның салдарынан белсенді бұлшық талшықтарына қосымша жүктеме түседі. ДОМС-ке байланысты ауырсынудың тағы бір түсіндірмесі – "ферменттердің шығуы" теориясы. Микрожарақаттардан кейін саркоплазмалық ретикулумда қалыпты жағдайда сақталатын кальций зақымдалған бұлшықеттерде жиналады. Бұл жасушалық тыныс алуды тежейді және кальцийді саркоплазмалық ретикулумға қайта тасымалдау үшін қажетті АТФ өндірісі де баяулайды. Кальцийдің жинақталуы протеазалар мен фосфолипазаларды белсендірген, олар бұлшықет ақуыздарын ыдыратып, бұзады. Бұл қабынуға, ал гистамин, простагландин және калийдің жинақталуына байланысты ауырсынуға әкеледі. Алдыңғы теориялар ДОМС-ті қандағы сүт қышқылының жинақталуымен байланыстырды, оның жаттығудан кейін де өндіріле беретіні еді. Бұл сүт қышқылының жинақталуы уытты метаболикалық қалдық деп есептелді, ол ауырсынуды кешіктіріп сезінуге себеп болатын. Алайда, бұл теория көбінесе жоққа шығарылды, өйткені сүт қышқылын да өндіретін концентрикалық жиырылулар ДОМС-ті тудыра алмайды. Sonkodi және авторлардың соңғы теориясы, Mizumura және авторлардың зерттеулерін ескере отырып, бұлшықеттерге түсетін микрожарақаттардың ДОМС зақымдану механизмінің екінші фазасы ғана екенін және бастапқы зақымдану бұлшықет орамындағы проприоцептивтік Ia типті сезім талшықтарының ұштарына түсетін микрожарақаттар екенін ұсынады.
Delayed onset muscle soreness (DOMS) is the pain and stiffness felt in muscles after unaccustomed or strenuous exercise. The soreness is felt most strongly 24 to 72 hours after the exercise. Although there is variance among exercises and individuals, the soreness usually increases in intensity in the first 24 hours after exercise. It peaks from 24 to 72 hours, then subsides and disappears up to seven days after exercise. who concluded that this kind of soreness is "fundamentally the result of ruptures within the muscle". The soreness has been attributed to the increased tension force and muscle lengthening from eccentric exercise. This may cause the actin and myosin cross bridges to separate prior to relaxation, ultimately causing greater tension on the remaining active motor units. Another explanation for the pain associated with DOMS is the "enzyme efflux" theory. Following microtrauma, calcium that is normally stored in the sarcoplasmic reticulum accumulates in the damaged muscles. Cellular respiration is inhibited and ATP needed to actively transport calcium back into the sarcoplasmic reticulum is also slowed. This accumulation of calcium may activate proteases and phospholipases which in turn break down and degenerate muscle protein. This causes inflammation, and in turn pain due to the accumulation of histamines, prostaglandins, and potassium. An earlier theory posited that DOMS is connected to the build up of lactic acid in the blood, which was thought to continue being produced following exercise. This build up of lactic acid was thought to be a toxic metabolic waste product that caused the perception of pain at a delayed stage. This theory has been largely rejected, as concentric contractions which also produce lactic acid have been unable to cause DOMS. A recent theory of Sonkodi et al., that incorporates the findings of Mizumura et al., proposes that the microdamage to the muscles is only the secondary phase of DOMS injury mechanism and suggests that the primary damage is the microinjury of the proprioceptive Type Ia sensory fiber terminals within the muscle spindle.
Басқа әсерлермен байланысы
Бұлшық ет ауыруының кешіктірілген басталуы бұлшық ет зақымдануымен байланысты симптом болғанымен, оның күші бұлшық ет зақымдануының күшін міндетті түрде көрсетпейді. Осы әсердің нәтижесінде, жаттығуды келесі рет орындағанда ауырсыну ғана емес, ісіну, күштің төмендеуі және қозғалыс диапазонының азаюы сияқты бұлшық ет зақымдануының басқа белгілері де жылдам қалпына келеді. Бұл эффект көбінесе, бірақ толық емес, жаттығу жасалған бұлшыққа тән; тәжірибелер көрсеткендей, қорғаныш әсері басқа бұлшықтарға да таралуы мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, ауырсынуды болдырмау үшін жаттығуды концентрлі және изометриялық жиырылулармен шектеуге болады. Статикалық созу немесе жаттығудан бұрын немесе кейін бұлшық еттерді жылыту ауырсынуды тоқтатуға көмектеспейді, алайда, жаттығудан бұрын жасалған бүкіл денеге жасалатын вибрациялық терапия ауырсынуды және кешіктірілген бұлшық ет ауыруынан туындаған қозғалыс диапазонының азаюын азайтуы мүмкін екенін көрсететін деректер бар. Рандомизацияланған бақыланатын сынақтарға негізделген тиімділігі дәлелденген басқа алдын алу шараларына шафранды тұтыну кіреді. Қысымды киім киюдің кешіктірілген бұлшық ет ауыруына елеулі әсері жоқ.
Емдеу
Көбінесе, ауырсыну пайда болғаннан кейін шамамен 72 сағат ішінде жоғалады. Егер емдеу қажет болса, бұлшық еттерге қан ағымын арттыратын кез келген шара, мысалы, төмен қарқынды жаттығу, массаж, нервтерді мобилизациялау, ыстық ванналар немесе саунаға бару белгілі бір көмек беруі мүмкін. Бірақ бір жағдайда тиімді болса, екіншісінде тиімді болмауы мүмкін. Сонымен қатар, бүкіл дене криотерапиясының – пассивті демалыспен салыстырғанда немесе бүкіл дене криотерапиясы қолданылмаған жағдайда – кешіккен бұлшықет ауырсынуын (DOMS) азайтатынына немесе жаттығудан кейін субъективті жазылуды жақсартатынына жеткілікті дәлел жоқ. Керісінше, жаттығуды жалғастыру ауырсынуды уақытша басуы мүмкін. Жаттығулар ауырсыну шегі мен ауырсыққа төзімділікті арттырады. Бұл әсер, жаттығу арқылы туындаған анальгезия деп аталады, ол шыдамдылық жаттығуларында (жүгіру, велосипед тебу, жүзу) белгілі, бірақ қарсылық жаттығуларында да осылай болатыны туралы мәлімет аз. Әдебиетте бұлшықеттерді ауырсынумен жаттықтыру – ауырсынуды азайтудың немесе жоюдың ең жақсы тәсілі деп айтылады, бірақ бұл әлі жүйелі түрде зерттелмеген. Ол ауырсынуды азайтады, бірақ кешіккен бұлшықет ауырсынуынан туындаған бұлшық еттің жұмысқа қабілетінің төмендеуіне қарсы әрекет етпейді.