Кіріспе

Персиялық, мұсылман түркімен конфедерациясы (1374–1468)

Түркиядағы аудан

Ершіш (жазғы жайылымдар)
Мосул (қысқы жайылымдар) (әдебиет)
Араб тілі
| дін = Шиит исламы (болжам бойынша)
| валюта = Ақчетаңқа – қазіргі Әзірбайжан, Армения, Солтүстік-Батыс Иран, Шығыс Түркия және Солтүстік-Шығыс Ирак аумағын шамамен 1374 жылдан 1468 жылға дейін басқарған монархия.

Этимология

Қара Қоюнлу деген атау тікелей "қара қойлар" деп аударылады. Бұл атау ежелгі тотемдік белгілермен байланысты болуы мүмкін деген пікір бар, бірақ Рашид ад-Дин Хамаданидың мәлімдемесіне сәйкес, түріктерге өз тотемдік жануарларының етін жеуге рұхсат етілмеген. Осыған байланысты, мал өсіруші кочевниктердің тағамында қой етінің маңыздылығын ескерсек, бұл болжам күмәнді. Тағы бір гипотеза бойынша, бұл атау олардың малдарының басым түсін көрсетеді.

Шығу тегі

Билеуші әулет оғыз түркілерінің Йыва тайпасынан, нақтырақ айтқанда, Бахарлудан шыққан. Қарақойынлыны құраған тайпалар Бахарлудан басқа Саадлу, Караманлу, Алпаут, Духарлу, Жагирлу, Хаджилу, Агачери болды. Фарук Сүмердің сөзіне сүйенсек, Қарақойынлы тайпасы күмәнсіз оғыздардың бір тармағы (оба) болған, ал Минорскийдің бұл тармақтың Йываға жататындығы туралы пікірі де дұрыс болуы мүмкін. Қарақойынлының бір саласы – Духарлу түркілері алғаш рет Михаил Панаретостың жылнамасында кездеседі. Духарлу тайпасының моңғол шапқыншылығы кезінде Орта Азиядан Анатолияға келген болуы ықтимал, бұл туралы Қарақойынлының аңыздық дәстүрі куәлік етеді.

Көтеріліңіз

Қарақойұнлы түркілері шамамен 1375 жылдан бастап Бағдад пен Тәбриздегі Жалайырид сұлтандығының вассалдары болды, осы кезде олардың жетекші тайпасының басшысы Мосулды биледі. Бірақ олар Жалайыридтерге қарсы көтеріліп, Қара Юсуфтың Тәбризді басып алуымен тәуелсіздіктерін қамтамасыз етті. 1400 жылы Тимурдың басшылығымен Тимурид империясы Қара Қоюнлуды жеңіп, Қара Юсуф Мысырға қашып, Мамлюк сұлтандығынан пана сұрады. Қара Юсуфты Дамасктың наибі шейх Махмуд құрметпен қарсы алды. Содан кейін Джалаир сұлтаны Ахмад Джалаир да Дамаскқа келді. Тимурмен қарым-қатынасты нашарлатуға ниеті жоқ болғандықтан, Ән Насыр Фараж Қара Юсуф пен Ахмад Джалаирді тұтқындап, оларды Тимурға тапсыруға келісті. Түрмеде бірге екі көшбасшы достығын жаңартты және Ахмад Джалаир Бағдадты, ал Қара Юсуф Әзірбайжанды ұстауға келісті. Ахмад сондай-ақ Қара Юсуфтың ұлы Пирбудақты асырап алды. 1405 жылы Тимур қайтыс болғанда, Ән Насыр Фараж оларды босатты. Бірақ Фарук Сүмердің сөзіне сүйенсек, олар Дамасктың бүлікші уәлісі шейх Махмудтың бұйрығымен босатылды. Қара Юсуф елге оралғаннан кейін Тимурдың Ван әкімі Иззадин Ширді бағынуға мәжбүр етті, сондай-ақ Тимур тағайындаған тағы бір билеуші Алтамышты тұтқындап, Баркуққа жіберді. Кейін ол Әзірбайжан жерлеріне көшті. 14 қазан 1406 жылы Нахчыван шайқасында Тимурид әскерін жеңіп, Тәбризді қайта басып алды. Әбу Бәкір мен оның әкесі Миран Шах Әзірбайжанды қайтаруға тырысты, бірақ 20 сәуір 1408 жылы Қара Юсуф оларға Сардруд шайқасында шешуші жеңіліс сыйлады, осы шайқаста Миран Шах қаза тапты. 1409 жылдың күзінде Қара Юсуф Тәбризге кірді және Ширванға, әсіресе Шакиге шабуыл жасау үшін жасақ жіберді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 1410 жылы Қара Қоюнлу Бағдадты басып алды. Ондағы Қара Қоюнлудың қосалқы тармағын орнату, бір кезде оларға қызмет еткен Жалайыридтердің құлдырауына себеп болды. 1420 жылы Қара Юсуф қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары арасындағы ішкі тартыстарға қарамастан, Қара Қоюнлу мемлекеті Қара Юсуфтан кейін құлдырады. 1420 жылдың желтоқсанында Қара Юсуф қайтыс болғаннан кейін Шахрух Қара Юсуфтың ұлы Искендірден Әзірбайжанды алуға тырысты, өйткені оның ұлдары әкесімен бірге болмады. Искендірді 1420-21 және 1429 жылдары екі рет жеңгеніне қарамастан, тек 1434-35 жылдары Шахрух Мирзаның үшінші жорылысында ғана Тимуридтер жеңіске жетті, ол Искендірдің өзінің інісі Жәһаншахқа (1436-1467) өзінің вассалы ретінде үкіметті тапсырды. 1436 жылы ол Искендірді жеңіп, тақты өзіне алу үшін Шахрухтың көмегін алды. Ол сондай-ақ Гаухар Шадпен асырап алынып, 19 сәуір 1438 жылы Музаффар әл-Дин атағын алып, таққа отырды.

Құлдырау

1410 жылы Армения Қара Қоюнлудың билігіне қарады. Осы кезеңдегі негізгі армян деректері тарихшы Товма Мецопеци мен замандас қолжазбаларының бірнеше колофонынан алынған. Товманың сөзіне қарағанда, Қара Қоюнлу армян халқынан ауыр салық алғанымен, олардың билігінің алғашқы жылдары салыстырмалы түрде тыныш болды және қалалардың қалпына келтірілуіне мүмкіндік жасалды. Алайда, бұл бейбіт кезең Қара Искендер билікке келгеннен кейін бұзылды. Ол Арменияны «шөлге» айналдырып, «қырғын мен тонауға, қан төгіске және тұтқынға» ұшыратты деген хабар бар. Искендердің Тимурмен соғысы және одан жеңіліске ұшырауы Армениядағы жағдайды одан бетер етірді, көптеген армян тұтқынға алынып, құлдыққа сатылды, ал жер тонауға ұшырады, нәтижесінде олардың көпшілігі аймақты тастап кетуге мәжбүр болды. Искендер армянмен келісуге тырысып, ақсүйек Рустумды кеңесшілердің бірі етіп тағайындады. Тимур аймаққа соңғы шабуыл жасағанда, олар Искендердің інісі Жиханшахты оның үстіне шығуға көндірді. Жиханшах Сюникте армян халқына қарсы қуғын-сүргін саясатын жүргізді, ал армян қолжазбаларының колофондарында оның әскерлері Татев монастырын тонағаны жазылған. Жаханшах Тимур әулетінің Шахрух Мирзасымен бітім жасады, бірақ бұл бітім көп ұзамай бұзылды. Шахрух Мирза 1447 жылы қайтыс болғаннан кейін, Қара Қоюнлу түркілері Ирактың бір бөлігін, Арабия түбегінің шығыс жағалауын, сондай-ақ Тимурдың бақылауындағы Батыс Иранды жаулап алды. Оның билігі кезінде көптеген жерлер бағындырылғанымен, Жаханшахтың билігі оның бүлікші ұлдарымен және Бағдаттың дербес билеушілерімен қиындыққа толы болды, оларды ол 1464 жылы қуды. 1466 жылы Жаханшах Ақ Қоюнлудан ("Ақ қойлы түркілерден") Диярбақырды алуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Жаханшахтың өліміне және Қара Қоюнлу түркілерінің Таяу Шығыстағы билігінің құлауына әкелді. 1468 жылы Ұзын Хасанның (1452–1478) басшылығымен Ақ Қоюнлу Қара Қоюнлуды жеңіп, Ирак, Әзірбайжан және Батыс Иранды жаулап алды.

Дін

Қара дәуірінде шиит діні кеңінен тарады. Шейх Жүнайд и Сафавидің Әзірбайжан мен Анатолиядағы сәтті қызметі, сондай-ақ Хузестандағы Мушашаия қозғалысы шииттіктің күшпен таратылғанының маңызды дәлелі болып табылады. Қара Қоюнлу әулетіндегі Яр Әли (Қара Юсуфтың бауыры) сияқты, Әлиге (халифаға) деген адал сүйіспеншілік болған деуге болады. Дегенмен, Қара Юсуф, Искандар және Жәһаншахтың монеталарында төрт халифаның есімдері кездеседі. Бұған қоса, замандас Ақ Қоюнлу, Мамлюк және Тимур әулеттерінің деректерінде Қарақоюнлу билеушілерінің шииттікке ұмтылғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Басқару

Қара Қоюнлу мемлекеттік құрылымы негізінен оның ізашарлары – Жалаирлер мен Ілхандардың үлгісінде қалыптасқан. Қара Қоюнлу билеушілері Қара Юсуфтың Пирбудақты таққа отырғызған сәтінен бастап сұлтан атағын қолдана бастады. Монеталарда кейде баһадүр атағы да кездеседі. Олар хан, хаған және падишах атауларын да пайдаланды. Парсы мәдениетін сақтай келген Қара Қоюнлулар дипломатия, поэзия және сарай тілі ретінде парсы тілін қолданды. Тимурідтер мен Османлыларға жолданған дипломатиялық хаттар парсы тілінде, ал Мамлюк сұлтандарыменгі хат алмасу араб тілінде жүргізілді. Ресми ішкі құжаттар (фарман, суйурғал) да парсы тілінде жазылды. Ал провинциялық құрылымға келсек, провинцияларды шахзаделер мен бейлер басқарды, олардың әр провинцияда өздерінің кішігірім дивандықтары болды. Әскери губернаторлардың (бейлердің) билігі көбінесе әкеден ұлға көшті. Қалаларда қаржылық және әкімшілік мәселелермен айналысып, сонымен қатар саяси билікке ие болған дарұғалар қызмет етті. Шахзаделер мен бейлердің өздеріне қарасты әскерлері болды, олар нөкерлер деп аталды, оларға оқыту мен жалақы төленді.

Мәдениет

Тимур тұсында Иранның мәдени бірлігі парсы әдебиеті, өнері және мәдениетіне Тимур әулетінің қолдауы арқасында қайта жаңғырды. Осының салдарынан Қара Қоюнлу өнері Тимур әулетінен айқын әсер көрді. Жаханшах өзінің өлеңдерін әзербайжан және парсы тілдерінде жазды, ал Қара Қоюнлу мен Ақ Қоюнлу тарихына арналған "Китаб и Диярбакрия" кітабын Әбу Бакр Теһрани парсы тілінде жазған.