Кіріспе

Жас соя бұршағы арнайы тағам ретінде қолданылады. Эдамаме – жапон тағамы, жас соя бұршақтары қабығында пісіріледі. Бұршақтар қайнатылып немесе буға пісіріліп, тұз немесе басқа дәмдеуіштермен беріледі. Бұл тағам витаминдерге, диеталық талшықтарға және изофлавондарға бай болғандықтан бүкіл әлемде танымал. Бұршақ қабықтан шығарылғанда, жапон тілінде кейде "мукимаме" термині де қолданылады. Эдамаме жапон асүйінде жиі кездесетін гарнир және сыра немесе шёчу сияқты спирттік сусындарға қосымша тағам. Эдамаме тәтті және тұзды тағамдардың құрамында болады, мысалы, такикоми гохан, темпура және зунда мочи.

Атауы

Жапон тілінде бұл тағамды атау үшін эдамаме деген сөз жиі қолданылады. Ол сөзбе-сөз "сабақтан өскен бұршақ" дегенді білдіреді (枝 eda = "бұтақ" немесе "сабақ" + 豆 mame = "бұршақ"), себебі бұршақтар көбінесе сабағымен бірге сатылатын. Қытай тілінде маоду сөзбе-сөз "жүнды бұршақ" дегенді білдіреді (毛 máo = "жүн" + 豆 dòu = "бұршақ").

Тарих

Соя тұқымдары Қытайда алғаш рет шамамен 7000 жыл бұрын өсірілді, ал "эдамаме" терминіне қатысты ең ерте жазба 1275 жылға дейін барып жетеді. Ол кезде жапон монахы Ничирен ғибадатханада қалдырған "эдамаме" сыйлығы үшін шіркеу мүшесіне алғыс айтқан. 1406 жылы Қытайдағы Мин әулеті тұсында соя жапырақтары желінген, ал ашаршылық жылдары азаматтарға бұршақтарды толығымен жеуге немесе ұнтақтап, ұнға қосуға кеңес берілген. Бірнеше ғасырдан кейін, 1620 жылы Қытайда олар қайтадан еске алынды, бірақ "маоду" деп аталды, бұл "құйрықты бұршақ" дегенді білдіреді. Олар Рунан бақшаларының жазбаларында кездеседі және емдік қасиеттерімен қатар, тағам ретінде де қолданылған. "Эдамаме" япон поэзиясының хайкай түрінде Эдо дәуірінде (1603–1868) пайда болды, мысалы 1638 жылға дейін жатқан өлеңдерде кездеседі. Олар алғаш рет 1855 жылы АҚШ-та танылды, онда фермер орақтан кейін қабықтарын қағатын қиындықтар туралы айтқан. 1923 жылдың наурыз айында С.В. Пайпер мен Джозеф В. Морстың "Соя" кітабында АҚШ-та піспеген соя бұршағы туралы алғашқы мәліметтер келтірілді. Онда олар алғаш рет ашық қабықтан желіп отырған күйінде бейнеленді. Олардың құрамы мен пайдалы қасиеттері туралы алғашқы деректер жарияланды және жаңа көкөніс түрі болғандықтан бірнеше рецепттер қосылды. "Эдамаме" термині 2003 жылы Оксфорд ағылшын сөздігіне, ал 2008 жылы Merriam-Webster сөздігіне енді. 2008 жылы Еуропада өсірілген алғашқы соялар азық-түлік дүкендерінде "эдамаме" ретінде сатылып, ақуыздың баламалы көзі ретінде қолданыла бастады.

Жинақтау

Эдамаме көбінесе өсімдіктің сабақтары мен жапырақтарына зиян келтірмеу үшін қолмен жиналады. Жасыл сояның қабықтары толық піспей тұрып, әдетте, егін алғаш гүлдегеннен кейін 35-40 күн ішінде жиналады. Осы кезеңде жиналған соялар кейінірек жиналғандарға қарағанда тәттірек болады, себебі оларда сахарозаның мөлшері көп. Тұз және сарымсақ эдамамеге қосылатын дәстүрлі дәмдеуіштер. Жапонияда бұршақтарды тікелей қабығынан жеу үшін, тұзды суға малынған жалпы тұзбен дәмдеуді ұнатады.

Сақтау

Жаңадан сатып алынған эдамаме тірідей бір күні ішінде жеген абзал, оның дәмі жинағаннан кейін небары 10 сағаттан соң нашарлай бастайды. Жаңа эдамамды мұздату алдында қайнатып алу керек.

Тамақ ішу

Эдамаме екі түрі болады: қабықтары немесе бұршақтары. Эдамаме бұршақтарын жеу оңай, оларды басқа бұршақтар сияқты пісіруге болады. Оларды таяқшамен жеуге біраз дағды керек. Эдамаме қабықтарын тістермен немесе саусақтармен бұршақтарды ауызға итеру қажет, содан кейін қабықтарды тастап жіберуге болады.

Тамақ

АҚШ-тың Ауыл шаруашылығы министрлігі эдамаме бұршақтарын "жаңа күйінде жеуге болатын және қоректік құндылығымен ерекше танымал соя бұршақтары" деп сипаттайды. Мұздатылған, дайындалған эдамаме бұршақтарының 73% құрамы су, 12% ақуыз, 9% көмірсулар және 5% майдан тұрады. 100 граммдық эдамаме порциясы тағамдық энергиямен қатар, ақуыздың (күнделікті қажетті мөлшердің 20% немесе одан да көп, DV), диеталық талшықтардың және микроэлементтердің, әсіресе фолий қышқылының (78% DV), марганецтің (49% DV) және К витаминінің (26% DV) (кестеде көрсетілген) мол мөлшерін қамтиды. Эдамамедегі майдың құрамында 361 мг омега-3 май қышқылы және 1794 мг омега-6 май қышқылы бар.