Кіріспе

Кент, Англияда табылған археологиялық артефакт

Қошқар тас, сондай-ақ Табут және Үстел тас деп белгілі, Айлсфордтың жанындағы, Англияның оңтүстік-шығыс графтығы Кенттегі Blue Bell Hill төменгі жағында орналасқан үлкен сарсен тасы. Қазір көлденең жатқан бұл тас, бұрын жақын жерде тік тұрған болуы мүмкін. Әртүрлі археологтар бұл тастың б.з.д. төртінші мыңжылдықта, Ұлыбританияның ерте неолит кезеңінде салынған, қазір жойылған камералы ұзын барроудың бөлігі болғанын айтады. Егер осы жерде бұрын камералы ұзын шұңқыр болған болса, онда ол континенттік Еуропадан Ұлыбританияға егіншілік енгізілгеннен кейін көп ұзамай, мал өсірушілердің қауымдары салған болар еді. Ұзын барроу салу – неолиттік Еуропа бойынша кең таралған сәулеттік дәстүр. Ол әртүрлі жергілікті аймақтық нұсқалардан тұрады; олардың бірі Медуэй өзені маңында болды, оның мысалдары қазір Медуэй мегалиттері деп аталады. Қошқар тас өзеннің шығыс жағында, Кіші Киттің Коти үйінің, Киттің Коти үйінің және (қазір жойылған) Смайттың мегалитінің камералы ұзын барроуларынан алыс емес жерде орналасқан. Тағы үш мысал – Колдрум ұзын барроу, Аддингтон ұзын барроу және Каштандар ұзын барроу – өзеннің батыс жағында сақталған. Бұл тас тіктөртбұрышты, ұзындығы 4 метр, ені 2 метр, ал қалыңдығы шамамен 1 метр. Жақын жерде екі кішкентай тас жатыр, ал оның үстінде тағы бір үлкен тақта орналасқан. 1830 жылдары жергілікті шаруалар тастың жанынан адам сүйектерін тапқан. 2008–09 жылдары Пол Гарвуд басқарған археологиялық қазба жүргізілді, ол мегалиттің қазіргі орнына тек 15 немесе 16 ғасырда қойылғанын көрсетті. Археологтар бұл жерде камералы ұзын шұңқырдың іздерін таппады және Қошқар тас бұрын жақын маңда тік тұрған болуы мүмкін деген болжам жасады.

Орналасқан жері

Қорым тасы қазір жүзімдікке айналған Үлкен Тоттингтон шаруашылығында орналасқан. 2005 жылы бұл орынға көрсеткіш белгілер қойылмаған, бірақ Қажылар жолы бойындағы тікпе арқылы жетуге болады. Қорым тасы Кішкентай Киттің Коти үйінен шамамен солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Сонымен қатар, ол Тоттингтон бұлағынан да солтүстікке қарай жақын жерде жатыр.

Контекст

Ерте неолит дәуірі – Ұлыбритания тарихындағы революциялық кезең. Б.з.д. 4500 және 3800 жылдар аралығында өмір салты кеңінен өзгерді, себебі Британ аралдарындағы қауымдар ауыл шаруашылығын негізгі күнкөріс түрі ретінде қабылдады, бұрынғы мезолиттік кезеңді сипаттаған аңшы-жинақшы өмір салтын тастады. Бұл континенттік қоғамдармен байланыс арқылы болды; бұл өзгеріске мигранттардың көптеп келуі немесе континенттік Еуропадан ауыл шаруашылығы технологияларын қабылдаған жергілікті мезолиттік британдықтардың ықпалы қаншалықты болғаны әлі белгісіз. Қазіргі Кент аймағы, Теміз өзенінің сағасында орналасқандығы және континентке жақындығы себепті, континенттік қоныс жайлаушылар мен келушілердің келуі үшін маңызды аймақ болды. Бұл кезеңде Ұлыбританияның көп бөлігі орманды болды; Кентте кең ауқымды орманды тазарту тек Кейінгі қола дәуірінде (б.з.д. 1000-700 жылдар шамасында) жүрді. Медуэй өзені маңындағы, шамамен тарихи монолит – Ақ жылқы тасының жанындағы экологиялық деректер, бұл аймақтың ерте неолитте де көбінесе орманды болғанын, емен, шаған, жаңғақ/көктал және алма (Maloideae) туыстас өсімдіктермен жабылғанын көрсетеді. Ұлыбританияның көп бөлігінде осы кезеңнен дәнді дақылдарды өсіру немесе тұрақты тұрғын үйлердің іздері аз, археологтарды аралдағы ерте неолиттік экономиканың негізінен мал шаруашылығына, яғни мал өсіруге негізделгенін, ал адамдардың көшпелі немесе жартылай көшпелі өмір салғандығын ойлауға жетелейді.

Медуэй мегалиттері

Батыс Еуропа бойынша ерте неолитте адамдар алғаш рет монументальді құрылыстар салды. Олардың ішінде камерасы бар ұзын дөңгелектер, төртбұрышты немесе овал тәрізді топырақ үйінділер болды, олардың бірінде камера салынған. Кейбір камералар ағаштан, ал басқалары үлкен тастардан тұрғызылған. Ұзын дөңгелектер көбінесе қабірлер ретінде пайдаланылып, ішінде өлгендердің дене қалдықтары сақталған. Ерте неолитте адамдар көбінесе жалғыз жерленбеген, оның орнына өздерінің қауымдастарымен бірге ұжымдық жерлеу рәсіміне қатысқан. Бөлмелі қабірлер ерте неолит кезеңінде Батыс Еуропаның теңіз жағалауында, оңтүстік-шығыс Испаниядан оңтүстік Швецияға дейін, соның ішінде Британ аралдарының көп бөлігінде салынды. Бұл сәулеттік дәстүр біздің заманымыздан бұрынғы төртінші мыңжылдықтың бірінші жартысында Еуропа континентінен Ұлыбританияға келді. Қазіргі Түркиядағы Гёбекли Тепе сияқты тастан салынған құрылыстар олардан бұрын пайда болған, бірақ камерасы бар ұзын дөңгелектер адамзат тарихында тастан салынған алғашқы кең таралған құрылыс дәстүрін құрайды. Қазір бәрі де қираған күйде және бастапқы көрінісін сақтамаса да, құрылыс кезінде Медуэй мегалиттері Ұлыбританиядағы ең үлкен және көзге әсерлі ерте неолиттік жерлеу ескерткіштерінің бірі болған. Медуэй өзенінің бойында, Солтүстік Даунс арқылы өтетін жерде орналасқан, олар Британ аралдарындағы мегалиттік ескерткіштердің ең оңтүстік-шығыс тобын және Шығыс Англиядағы жалғыз мегалиттік топты құрайды. Археологтар Брайан Филп пен Майк Датто Медуэй мегалиттерін Кенттегі "ең қызықты және танымал" археологиялық орындар деп атады, ал археолог Пол Эшби оларды "Оңтүстік Англиядағы ең әсерлі және ұлы құрылыстар" деп сипаттады. Медуэй мегалиттерін екі бөлек топқа бөлуге болады: біреуі Медуэй өзенінің батысында, екіншісі – шығысында, Блю Белл төбесінде. Батыс топқа Coldrum Long Barrow, Addington Long Barrow және Chestnuts Long Barrow кіреді. Шығыс топта Смит мегалиті, Кит Коти Хаусы, Кішкентай Кит Коти Хаусы және бұрын камералы қабірлердің бөлігі болған бірнеше тастар бар, ең танымалсы – Ақ жылқы тасы. Олардың барлығы бір уақытта салынғандығы немесе әрқайсысының бірдей мақсаты болғандығы белгісіз, сондай-ақ олардың қолданылуында иерархия болғандығы да белгісіз. Медуэйдің ұзын дөңгелектерінің барлығы бірдей жалпы жоспарға сәйкес келеді және барлығы шығыстан батысқа қарай бағытталған. Олардың әрқайсысының үйіндісінің шығыс жағында тас камерасы орналасқан, ал кіреберісінің екі жағында тас қасбеттері болған болуы мүмкін. Олардың ішкі биіктігі 3 метрге дейін жетеді, бұл оларды Ұлыбританиядағы басқа ұзын дөңгелектерден биік етеді. Камералар сарсен құмтасынан салынған, бұл Кенттің барлық жерінде кездесетін, Еоцен дәуіріндегі құмнан пайда болған тығыз, қатты және берік тас. Ерте неолиттік құрылысшылар жергілікті аймақтан тас блоктарын таңдап, оларды ескерткіш орнатылатын жерге тасымалдаған. Медуэй мегалиттері арасындағы ортақ сәулеттік ерекшеліктер Британ аралдарындағы басқа жерде тікелей аналогтары жоқ, күшті аймақтық байланысты көрсетеді. Дегенмен, басқа аймақтық топтамалар сияқты, мысалы, Британияның оңтүстік-батысындағы Cotswold Severn тобында да әртүрлі ескерткіштерде әртүрлі ерекшеліктер бар, мысалы, Coldrum-ның тікбұрышты пішіні, Chestnut Long Barrow-дың қасбеті және Addington мен Китс Котидегі ұзын, жіңішке үйінділер. Бұл айырмашылықтар қабірлердің уақыт өте келе өзгертілуінен және бейімделуінен туындаған болуы мүмкін, сондықтан ескерткіштер құрама құрылымдар болар еді. Бұл ескерткіштерді салғандар бұрыннан бар қабірлерге байланысты ықпалға түскен болуы мүмкін. Бұл адамдар жергілікті жерде өскен бе, әлде Медуэй аймағына басқа жерден көшіп келген бе, белгісіз. Олардың сәулетінің стильдік талдауына сүйене отырып, археолог Стюарт Пиггот Медуэй мегалиттерінің жоспары Төменгі елдер аймағында пайда болды деп ойлады, Глин Дэниел олардың дизайны Скандинавиядан шыққан деп санайды, Джон Х. Эванс Германиядан, ал Рональд Ф. Джессап Cotswold Severn тобының ықпалын ұсынды. Эшби олардың тығыз орналасуын континенттік Солтүстік Еуропаның мегалиттік қабірлер ғибадатханасының дәстүрімен салыстырды және Медуэй мегалиттері ерте неолиттік Еуропа бойынша кең таралған дәстүрдің аймақтық көрінісі екенін атап өтті. Ол қолда бар мәліметтермен нақты шығу тегін анықтау мүмкін емес деген қорытындыға келді.

Сипаттама

Қорым тасы – үлкен тіктөртбұрышты тақта. 1870 жылдары оның ұзындығы 14 фут (4 метр), ені 8 фут (2 метр), ал қалыңдығы шамамен 2 фут (1 метр) екені өлшенді. Археолог Тимоти Чемпион мегалиттің сыртқы түріне орай "Қорым тасы" деген атаудың лайықты екенін айтты. Мегалиттің мөлшерін ескере отырып, егер бұл бір камераның бөлігі болған болса, онда камераның биіктігі шамамен 5 метрге жетер еді және ол барлық белгілі Медуэй мегалиттерінің арасында ең ірісі болар еді. Бәлкім, камераның алдында тас қасбет болған шығар, егер солай болса, онда қазір Тоттингтонның батыс бұлағында табылған тастар осы қасбеттің бөліктері болуы мүмкін. ХХ ғасырдың бір кездерінде тағы бір үлкен сарсен тақтасы Қорым тасының үстіне қойылды. Эванстың пікірінше, XIX ғасырда осы жерде адам сүйектерінің табылғандығы "күшті түрде" Қорым тасының қираған ұзын дөңгелек зираттың қалдығы екенін көрсетеді. Джессап келісіп, "барлық ықтималдығы бойынша" ол осындай ескерткіштің бір бөлігі болғанын айтты. Кейбір археологтар дөңгелек зираттың болғанын көрсететін дәлелдерді табуға болады деп санайды; Ашбидің айтуынша, үйінді "1950 жылдарға дейін азайған күйде көрініп тұрған, бірақ бүгін [2005 жылы] анықтау қиын". 2007 жылы Чемпион үйіндінің іздері әлі де көрініп тұрғанын атап өтті. Егер бұл бір кездері ұзын дөңгелек зират болса, онда оның қабырғаларында тас жиектер орналасқан болуы мүмкін; жақын жерде табылған әртүрлі тастар сол жиектердің бір бөлігі болуы мүмкін. Егер дөңгелек зират болған болса, оның екі жағында да орлар болған болар еді. 2000 жылдардағы археологиялық зерттеулер осы жерде камералы ұзын дөңгелек зират болғанын көрсететін нақты дәлел таппады.

Антикварлық сипаттамалар

Антиквар Уильям Стукли 1776 жылы жарық көрген «Itinerarium Curiosum» еңбегінде табыт тасын атап өтті. Бұл кітапта ескерткіштің алғашқы суреті жарияланды. Стуклиге бұл орын туралы оның досы Геркулес Айлвей хабарлаған болатын. Айлвей 1722 жылы Стуклиге «15 фут ұзындығындағы үлкен тас туралы» хат жазған. Бұл орынды Джон Торп 1788 жылы «Custumale Roffense» кітабында сипаттады; ол осы орынды «табут тасы» деп атаған Стуклидің өзі деп есептеді. Торп осы орынға барып, екі сурет салды. Олардың бірінде тастың айналасында өсіп тұрған жұқа ағаш бейнеленген. 1840 жылы антиквар Beale Poste осы орынды аралап, оның эскизін жасады. Кенттегі ежелгі ескерткіштер туралы жазылмаған қолжазбасында ол 1838 немесе 1839 жылы «табут тасының» жанынан адам сүйектері салынған қап табылғанын жазды. 1871 жылы Э. Х. В. Данкин «The Reliquary» еңбегінде осы орын туралы мәлімет берді. Ол осы орынды «Сандық» деп қана емес, сонымен қатар «Керемет тас» деп те аталатынын айтты. Ол бұл тастың бір кезде осы орында тік тұрғанын және «бір ежелгі британ басшысының ескерткіші» болғанын болжады. Данкин жазғандай, 1836 жылы «тастың жартысынан астамын жасырған» қоршаудың алынып тасталуы кезінде жақын жерде екі адамның бас сүйегі, басқа сүйектер мен көмір табылды. Сондай-ақ, ол жақын маңда римдік керамика сынықтары табылғанын және жергілікті шаруалар сарсен тастарын көршілес бұлаққа көшіріп жатқанын хабарлады; «аулада үлкен-кішілі елуден астам тас жатыр». 1872 жылы Джеймс Фергюссон өзінің «Барлық елдердегі дөңгелек тас ескерткіштер; олардың жасы мен мақсаты» атты еңбегінде осы орынды атап өтті, «ел тұрғындары арасында табыт тастары деп белгілі екі обелиск бар екенін» айтты. 1893 жылы антиквар Джордж Пэйн «Collectanea Cantiana» еңбегінде осы ескерткішті сипаттап, жергілікті тұрғындар оны «табут тасы» және «генералдың тасы» деп атағанын жазды. Кейінірек Эшби Пэйннің шын мәнінде табут тасын генералдың тасымен шатастырғанын айтты, ол Киттің Коти үйімен бірге сол алапта орналасқан бөлек мегалит болды. 1924 жылы Кент туралы жариялағанда археолог О. Г. С. Кроуфорд, сол кезде Ordnance Survey-дің археологиялық қызметкері болып жұмыс істеді, табут тасын басқа Медвей мегалиттерімен бірге тізімдеді. 1927 жылы жарық көрген «Кенттік паломниктік жерлерде» атты кітабында Уильям Коулс Финч табут тасының суретін қосты; фотосуретте оның ұлы тастың үстінде тұрған және ескерткіштің шығыс жағында үйілген сынық сарсендер көрсетілген. Финчтің суреті мегалиттің алғашқы жарияланған фотосуреті болды және басқа үлкен сарсен тас орнатылғанға дейін оның соңғы жарияланған бейнесі болуы мүмкін. Финч сарсенді өлшеді және оның Торптың мәлімдегенінен кеңірек екенін анықтады, сонымен қатар егістік салғаннан келген зақымдар мен сынуларға назар аударды. 1946 жылы Медвей мегалиттері туралы халық ауыз әңгімелері туралы мақаласында Эванс табут тасының, аймақтағы басқа мегалиттік нысандар сияқты, бесінші ғасырдағы Айлсфорд шайқасынан кейін жерлеумен байланысты екенін атап өтті. Бұл ескерткіштердің бірі немесе бірнешеуі шайқасқа байланысты болды деген ойды алғашқы заманауи антикварлар айтқан, содан кейін ол халық ауыз әңгімесіне енді.

Археологиялық зерттеулер

2005 жылы Эшби бұл орынды сақтау мәселесін «Ағылшын мұрасы» ұйымына көтергенін және олардың өкілі оған оны заңды түрде қорғауды қарастырмайтындарын айтты, себебі олар оны табиғи құрылым деп есептеді. Тастың табиғи болуы мүмкін деген ойды археолог Глин Дэниел осы орынға келген кезде білдірген болатын. Эшби: «Дегенмен, ұзақ уақыттан бері «Ағылшын мұрасы» ұлттық ескерткіштерімізді тиісті қорғаудан гөрі коммерцияландыруға көбірек мән беретіні анық көрінеді» деп түсіндірді. Эшби бұл орында камералы қабірдің болуын геофизикалық зерттеулер немесе қазба жұмыстары арқылы анықтауға болатынын атап өтті. 2008 және 2009 жылдары археолог Пол Гарвудтың басшылығымен Медвей аңғарының тарихи алқаптары жобасы аясында далалық зерттеулер, геофизикалық зерттеулер және қазба жұмыстары жүргізілді. Бұл мегалит маңында тарихқа дейінгі қызметке қатысты деректер табылды, бірақ осы археологиялық ерекшеліктерді нақты мерзімдеу мүмкін болмады. Зерттеушілер бұл жерде ұзын сарайлы қабір болған дегеннің ешқандай дәлелі жоқ екенін анықтады. Олар тастың ортағасырлық кезеңнен кейін (1450-1600 жылдар) қазіргі орнына жылжытылғанын анықтады. Жақын жерде әктас тастың қазылған үлкен ойығы табылды, ол Уилтширдегі Құбыжық Тасының жанындағы қазба жұмыстарында табылғанға ұқсас еді; археологтар оны тас өндірілген ойық деп түсіндірді, бұл Қопа Тасы бұл жерде тік тұрған болуы мүмкін екенін көрсетеді.