К.С. Льюис Ғарыш Трилогиясы

Кіріспе

1938-1945 жылдар аралығында жазылған К. С. Льюистің үш ғылыми фантастикалық романдарынан тұратын серия. «Ғарыш трилогиясы» (кейде «Космикалық трилогия» немесе «Құтқару трилогиясы» деп те аталады) – К. С. Льюистің ғылыми фантастикалық романдарының сериясы. Трилогияға «Сайлент планетадан тыс» (1938), «Переландра» (1943) және «Ол қорқынышты күш» (1945) кіретін үш кітаптан тұрады. Филолог Эльвин Рэнсом алғашқы екі романның басты кейіпкері, үшінші романның маңызды тұлғасы.

Жариялану тарихы

Льюис, С. С. Тыныш планетадан. Лондон: Бодли-Хед, 1938 жыл. Льюис, С. С. Переландра: Роман. Лондон: Бодли-Хед, 1943 жыл. Льюис, С. С. Сол қорқынышты күш: ересектерге арналған заманауи ертегі. Лондон: Бодли-Хед, 1945 жыл.

Басты кейіпкер

Элвин Рэнсом кейіпкері Льюис өзіне ұқсас: университет профессоры, тілдер мен ортағасырлық әдебиеттер маманы, үйленбеген (Льюис елу жасына дейін үйленбеген), Бірінші дүниежүзілік соғыста жараланған және бір бауырынан басқа туысы жоқ. Дегенмен, Льюис Рэнсом кейіпкерін өзінің досы және Оксфорд профессоры Дж. Р. Р. Толкинге ұқсатып жасауды көздеген сияқты, себебі Льюис Рэнсомның естеліктерін романға айналдырған ретінде ұсынылады, ал "Осы қорқынышты күш" романында Рэнсом патшалық харизмасымен және табиғаттан тыс нәрселерді кездейсоқ қабылдауымен Чарльз Уильямсқа (немесе Уильямстың кітаптарындағы кейіпкерлерге) көбірек ұқсайды. "Сайлаусыз планетадан тыс" кітабында "Рэнсом" кейіпкердің нағыз аты емес, Марс планетасына саяхаты туралы айтқандықтан беделіне нұқсан келтіруі мүмкін құрметті профессордың псевдонимі екені айтылады. Бірақ, келесі кітаптарда бұл түсініксіз қалдырылып, Рэнсомтың нағыз аты екені анық болады. Филологқа лайық, ол этимологиясын береді: атауы ежелгі ағылшын тілінде "Ранальфтың ұлы" дегенді білдіреді. Бұл көне ағылшын тілінің профессоры Толкинге жасалған тағы бір сілтеме болуы мүмкін. Алайда, "Рэнсом" атының терең мағынасы бар. "Переландра" кітабында Малельдилдің (Исаның) дауысы Рэнсомқа: "Сен бекерге Рэнсом деп аталған жоқсың", – дейді, кейін: "Менің атым да Рэнсом" деп қосады.

Қара мұнара

1977 жылы, авторы қайтыс болғаннан кейін жарық көрген аяқталмаған қолжазба, оның редакторы Уолтер Хупер оны "Қара мұнара" деп атады. Бұл қолжазбада Эльвин Рэнсомның рөлі бұрынғыдан азырақ, ол қатысушыларға параллель әлемдегі өз орнын арнайы экранда көруге мүмкіндік беретін экспериментпен айналысады. Льюис зерттеушісі Кэтрин Линдскоуг Уолтер Хуперді сынағанда оның шынайылығына күмән келтірді, бірақ 2003 жылы Алястер Фаулер Льюистің кейін "Қара мұнара" деп жарияланған қолжазбаны жазып жатқанын, оны оқығанын және онымен талқылағанын жазды, соның арқасында оның шынайылығы расталды. Ол сондай-ақ, бұл туындының "Сайқыр планетадан тыс" романына жалғас жазуға жасалған, бірақ аяқталмаған алғашқы әрекет болғанын айтты.

Космология

Рэнсом космология туралы көп ақпаратты Малакандраның (Марстың) Ойярсасынан (басты періштесі) алады. Ал Малельдил, Ескі Ұлының ұлы, Арбол өрісін (күн жүйесі) басқарды. Бірақ содан кейін бүлінген (Жердің Оярсасы немесе Шайтан) Малельдилге және барлық эльдилаға қарсы көтерілді (Моргот Эру мен басқа Валарға қарсы көтерілгені Толкиеннің «Сильмариллионында» сияқты) Терең Көкте (сыртқы ғарыш). Бұрмаланған, Малельдилдің адам баласы жаратылғаннан кейін Жердің Ойярсасы планетаны басқаруды оларға тапсыруы керек деген жарлыққа ренжіді. Бұл Марс/Малакандрадағы әріптесінен талап етілмеген, ол планетаның ақылды жандарына билік етуге қалдырылды. Бұрынғы "Бейітілген" марстықтарды азғыруға тырысты, сонда олар ғарыш кемесін жасап, Жерді отарлап, өз қол астына алуға ұмтылды. Бұл жоспар Малельдильдің Жерге қатысты жоспарларына тікелей қайшы келді, бірақ басқа Ойересу оны жүзеге асырмады. Осыдан кейін, Бент-Ол Марсқа шабуыл жасап, онда зор зиян келтірді, оның қанатты жаратылыстарының толық жойылуына себеп болды (бұл қосымша ақылды түрлер, құстар немесе екеуі де болуы мүмкін – анық емес). Марста өмірді сақтау үшін үлкен күш-жігер жұмсалды. Бұл, шын мәнінде, Льюистің христиандық теологияда «Жаспандағы соғыс» деп танылатын оқиғалардың нұсқасы: «Содан кейін көкте соғыс болды. Михаил және оның періштелері айдаһармен соғысты, ал айдаһар және оның періштелері де қарсы соғысты. Бірақ ол жеңіліп, көктен құлады. Сонда зор айдаһар, ескі жылан, шайтан және әлемді адастырушы жерге тасталды, және оның періштелері онымен бірге тасталды» [Аян 12:7–10 (ЖД)]. Оның бұзушылық әрекеттеріне жауап ретінде, Бент-Ол Жерде тұтқындалды және зұлымдықтар жасады. Ол Жерді басқа планеталардың Ойересуынан бөліп, үнсіз планетаға айналдырды; сондықтан Жер «Тулкандра», Үнсіз планета деп аталады. Бұрмаланған Адам мен Хауаны алдап, түпкі күнә жасады, соның салдарынан Адам мен Хауа планетаны иеленуге лайықсыз болды, өйткені Малельдил осылай қалаған. Ол адамдарды жамандыққа итермелеуді жалғастырады, осылайша олардың лайықсыздығын күшейтеді. Алайда ол адамдарды жек көреді, олардың пайда болуын Малельдил оған мәжбүрледі, сондай-ақ оған бағынғандарды да қорлайды және азаптайды, бұл оның «Переландрадағы» профессор Уэстонға және «Ол қорқынышты күш» трилогиясының соңында N.I.C.E. директорларына жасаған қатысынан көрінеді. Малельдил адамзатты құтқару үшін Тулкандрада адам болып дүниеге келді. Жасыл ханым, Тинидрилдің (Переландраның, яғни Венераның анасы) айтуынша, Малельдил оған адам болып келгендіктен Тулкандра барлық әлемдердің арасында ерекше құрметке ие. Жер Жердің Ойярсасына қарсы Терең Көктегі қоршау аяқталғанға дейін үнсіз планета болып қала береді. Қоршаулау (басқа әлемдердің Ойересуы Жерге түсуі) трилогияның соңында, «Ол қорқынышты күш» кітабында басталады. Бірақ Ойересу Бент Эльдилдің билігін тоқтатып, айды бөлшектеуге дейін тағы көп нәрсе болуы керек. Арбол өрісінде сыртқы планеталар ішкі планеталардан көне. Астероидтар «Ұлы әлемдердің табалдырығы алдында би билеушілер» деп аталады.

Ransom gets much information on cosmology from the Oyarsa (presiding angel) of Malacandra, or Mars. Maleldil, the son of the Old One, ruled the Field of Arbol (the Solar System). But then the Bent One (the Oyarsa of Earth, or Satan) rebelled against Maleldil and all the eldila (much as Morgoth rebelled against Eru and the other Valar in Tolkien's Silmarillion) of Deep Heaven (outer space). The Bent One was frustrated by Maleldil decreeing that, once humans have been created, the Oyarsa of Earth would have to cede control of the planet to them a concession not demanded of his colleague of Mars/Malacandra, who was left to rule over the planet's intelligent beings. The Bent One first tried to seduce the Martians, who then had the technology to build spaceships, to colonize Earth and live there as his subjects. This plan directly contradicting Maleldil's plans for Earth was foiled by the other Oyéresu. Thereupon, the Bent One attacked Mars and inflicted vast damage there, causing the complete extinction of its winged creatures (who might have been an additional intelligent species, birds, or both the reference is not clear). Only with enormous effort was life on Mars preserved. This is, in effect, Lewis' version of the events known in Christian theology as The War in Heaven: "Then war broke out in heaven. Michael and his angels fought against the dragon, and the dragon and his angels fought back. But he was not strong enough, and they lost their place in heaven. The great dragon was hurled down—that ancient serpent called the devil, or Satan, who leads the whole world astray. He was hurled to the earth, and his angels with him" [Revelation 12:7–10 (NIV)]. In response to his destructive acts, the Bent One suffered confinement on Earth, where he inflicted great evil. He made Earth a silent planet, cut off from the Oyéresu of other planets; thus, Earth is referred to by the name 'Thulcandra', the Silent Planet. The Bent One, or Satan, seduced Adam and Eve and caused the Original Sin in order to make humans unworthy of getting custody of the planet, as Maleldil intended. He then continues to tempt humans into evil, so as to continue their unworthiness. However, he hates the humans, whose advent was forced upon him by Maleldil, and he mistreats and tortures also the humans who submitted to him as seen in his treatment of Professor Weston in "Perelandra" and of the N. I. C. E. directors in the end of "That Hideous Strength". Maleldil incarnated as a man on Thulcandra to save the human race. According to the Green Lady, Tinidril (Mother of Perelandra, or Venus), Thulcandra is favored among all the worlds because Maleldil came to it to become a man. Earth will remain a silent planet until the end of the great Siege of Deep Heaven against the Oyarsa of Earth. The siege starts to end (with the Oyéresu of other worlds descending to Earth) at the finale of the trilogy, That Hideous Strength. But there is still much to happen until the Oyéresu put an end to the rule of the Bent Eldil and, on the way, smash the Moon to fragments. In the Field of Arbol, the outer planets are older than the inner planets. Asteroids are called "dancers before the threshold of the Great Worlds."

Эльдила

Эльдила (бірлік – елдил) – адамнан асып түсетін рухтар. Трилогиядағы адам кейіпкерлері оларды әртүрлі планеталарда кездестіреді, бірақ эльдилалардың өзі планетаралық және жұлдызаралық кеңістікте (“Тераң аспан”) туған. Олар қаласа, планета бетінің бір нүктесінде бекініп қала алады, бірақ бұл олардың саналы әрекетін қажет етеді, әйтпесе олар бірден ғарышқа қашып кетеді. Күшті эльдилалардың кейбіреулері, Ойэресу (бірліктегі Оярса), Күн жүйесіндегі әрбір планетада табиғат ағысын басқарады. Олар денелі түрде көрініс бере алады. Оярса аталымы, басшының түріне қарамастан, басшылық қызметін білдіреді; Переландралық Тор өз әлемін билеуге кіріскенде, өзін “Тор Оярса Перелендри” деп атайды (демек, “Тор, Переландраның билеушісі”). Эльдила – өлімсіз және қасиетті періштелердің ғылыми-фантастикалық бейнесі. (Льюис “Сайқын планетадан тыс” кітабының 22-тарауында айтқандай, Оярса атауы Бернард Сильвестристің “Космографиясында” аспан сфераларын басқаратын Оярсе есімді тұлғалармен ұсынылған. Бернардтың сөзі грек тіліндегі οὐσιάρχης [ousiarches, “болмыстың иелері”] сөзінің бұрмалануы немесе әдейі өзгертілуі болуы мүмкін, ол герметик Асклепийде де осы мағынада қолданылған.) Жердегі эльдилалар – “қара эльдилалар”, яғни құлаған періштелер немесе шайтандар. Жердің Оярсасы, “Бұрылған”, – шайтан. Трилогия барысында Рэнсом Марс және Венераның Ойэресуларымен кездеседі, олар сәйкесінше еркек (бірақ шын мәнінде еркек емес) және әйел (бірақ шын мәнінде әйел емес) деп сипатталады. Басқа әлемдердің Ойэресулары классикалық құдайлардың қасиеттерін мұралайды; мысалы, Юпитердің Оярсасы қуаныш пен көңіл көтеру сезімін сыйлайды. Олар грек-рим құдайлары мен құдайшаларына ұқсас екені, бірақ гректер мен римдіктердің оларды құдайлар ретінде қастерлеуі қате болған. Шындығында, олар – жалғыз ғана нағыз Құдайдың, Малельдилдің адал қызметшілері, періштелер. Льюис “Қалған бейне” атты ғылыми-көркем еңбегінде атап өткендей, грек-рим құдайларын періштелер ретінде тану ортағасырдың соңы мен Ренессанс дәуірінде, еуропалық зиялылар классикалық антикалық еңбектерді қайта жаңғыртып, оларды жоғары бағалаған кезде, осы құдайларға көптеген сілтемелер кездесетін, және бұл олардың христиандық сенімімен үйлестірілуі керек болды.

The eldila (singular eldil) are super human spirits. The human characters in the trilogy encounter them on various planets, but the eldila themselves are native to interplanetary and interstellar space ("Deep Heaven"). They can, if they want, remain fixed to one point on a planet's surface but that requires a conscious act on their part, without which they would instantly drift away into space. Certain very powerful eldila, the Oyéresu (singular Oyarsa), control the course of nature on each of the planets of the Solar System. They can manifest in corporeal forms. The title Oyarsa seems to indicate the function of leadership, regardless of the leader's species; when the Perelandran human Tor assumes rule of his world, he styles himself "Tor Oyarsa Perelendri" (presumably "Tor, Ruler of Perelandra"). The eldila are science fictionalised depictions of angels, immortal and holy. (As Lewis implies in Chapter 22 of Out of the Silent Planet, the name Oyarsa was suggested by Oyarses, the name given in Bernard Silvestris's Cosmographia to the governors of the celestial spheres. Bernard's word was almost certainly a corruption—or a deliberate alteration—of Greek οὐσιάρχης [ousiarches, "lords of being"], used with the same meaning in the Hermetic Asclepius.) The eldila resident on Earth are "dark eldila"; in other words, fallen angels or demons. The Oyarsa of Earth, the "Bent One", is Satan. During the trilogy, Ransom meets the Oyéresu of both Mars and Venus, who are described as being masculine (but not actually male) and feminine (but not actually female), respectively. The Oyéresu of other worlds have characteristics like those of the corresponding classical gods; for instance, the Oyarsa of Jupiter gives a feeling of merriment (joviality). It is made clear that they are identical with the gods and goddesses of the Greco Roman pantheon, but that the Greeks and Romans were wrong to worship them as gods—in fact, they are angels, faithful servants of the one and only true God, Maleldil. As noted by Lewis in the non fiction book The Discarded Image, the identification of the Greco Roman gods as angels can be traced to late medieval and Renaissance times, when European intellectuals rediscovered and highly valued works of classical antiquity where references to these gods abound, and this needed to be reconciled with these intellectuals' Christian faith.

Хнау

Хнау – ежелгі күн тіліндегі адамдар сияқты "ақылды жануарлар" деген сөз. Кітапта Ескі Күн сөйлеушісі Құдайдың хнау емес екенін, ал эльдиланы "хнау" деп атауға көзі жетпейтінін айтады, егер олар хнау болса, адамдардан немесе марсиандардан өзгеше хнау екенін анықтайды. Бұл терминді Льюистің досы Дж.Р.Р. Толкин және басқалар да қолданды; Толкин өмірінде жарияланбаған "The Notion Club Papers" еңбегінде осы терминді пайдаланған. Толкин хнауды таза рухтан немесе денеге кіре алатын рухтардан (бұл олардың мәнісіне қажет емес) ажыратқан. Сол сияқты, Джеймс Блиштің "Адамгершілік туралы іс" атты ғылыми-фантастикалық романының кейіпкері белгілі бір шетелдіктің хнау екенін ойлайды, оны "ақылды жан" деп түсіндіреді. Философ Томас Уайт "Дельфин – адам ба?" деген мақаласында бұл терминді қолданып, дельфиндердің адам саналатындығын және оларды хнау деп санауға болатындығын сұрайды.

Ежелгі Күн тілі

Ғарыш трилогиясының космологиясына сәйкес Арбол өрісінің барлық тұрғындарының тілі – Ежелгі Күн, немесе Хлаб Эрибол еф Корди. Тек Жер ғана тілден айырылды; бұл жоғалту Бент-Оның ықпалынан болды. Ескі Күнді Льюис досы Толкин ойлап тапқан Эльф тілдерімен салыстыруға болады. Грамматикасы, есімдердің көпшелігінен басқа, көбінесе белгісіз. Кейбір сөздердің көпшелігі (хрос, эльдил) қарапайым, тек соңғы әріпіне a немесе i қосылады; ал басқалары (Ойярса, сорна, хнакра сияқты) өте күрделі, бөлшекті көпшелік, ішкі é әрпі қосылып, соңғы дауысты (көбінесе i немесе u) қосылады немесе өзгереді, сондай-ақ ішкі метатез де болуы мүмкін (Ойэресу, серони, хнераки). Ежелгі Күн "Ұлы Тіл" деп те аталады:

Себебі бұл тіл құлаудан бұрын және Айдан тыс жерлерде сөйленген еді, ал дыбыстарға мағына кездейсоқ, шеберлік немесе ұзақ дәстүрмен емес, үлкен Күннің пішіні кішкентай тамшыға тән болғандай, оларға іштей берілген. Бұл – Тілдің өзі, ол Малельдилдің бұйрығымен Жердегі Меркурий деп аталатын алғашқы жұлдыздың балқыған сынабынан алғаш рет пайда болды, бірақ Терең аспанда Виритрилбия.

Трилогияда қолданылатын терминдер

Елділ (көп. Эльдила): Мәңгілік, ақылға қонымды, органикалық емес "көп өлшемді энергиялық тіршілік"; періште. Кейбіреулері планетаның "Ойарсасы" қызметін атқарады. Арбол өрісі: Күн жүйесі. Глунд немесе Глундра: Юпитер. Хнау немесе 'нау: сөйлеуге, интеллектіге және жеке тұлғаға қабілетті, жаны бар ақылды тіршілік. Хандра: планета немесе құрлық. Хрū: қан. Лурга: Сатурн. Малакандра: Марс. Малельдил: Переландрада Иса ретінде дүниеге келген деп сипатталатын христиан Құдайы. Оярса (көп. Oyéresu) (құрметті атау): Планетаның билеушісі. Жоғары дәрежелі періште. Переландра: Венера. Сульва: Ай. Тулкандра: Жер, сөзбе-сөз "Үнсіз планета". Виритрилбия: Меркурий.

Параллельдер мен бейімделулер

Марс пен Венераның Ойересуы классикалық мифологиядағы құдайларға ұқсас келетін үш кітаптың космологиясы Льюистің ортағасырлық сенімдерге деген қызығушылығынан туындайды. Льюис бұл ойларды "Қалпына келмейтін бейне" атты кітабында талқылайды, ол "Ғарыш трилогиясынан" әлдеқайда кейін жарық көрді. Льюисті ортағасырлық авторлардың христиан діні мен ғылымнан түсініктерді қалай қабылдап, оларды христиандықпен үйлестіруге тырысқандығы, сондай-ақ ортағасырлық ойлауда табиғи және табиғаттан тыс құбылыстар арасындағы нақты шекараның болмауы қызықтырды. "Ғарыш трилогиясы" Льюистің "Дін және ракеталар" атты эссесіндегі тақырыптарды да пайдаланады, онда адамзат мінсіздігі мен күнәлілігі бар болғанша, басқа планеталарды зерттеу оларға пайдадан гөрі зиян келтіруі мүмкін екені айтылады. Сонымен қатар, Рэнсом пен Уэстон арасындағы "Перэландрадағы" пікірталастың көп бөлігі Льюистің "Ғажайаты" кітабында кездеседі. Льюистің "Ғарыш трилогиясы" мен оның басқа жазбалары арасындағы байланыстар Майкл Уордтың "Нарния планетасы" және Кэтрин Линдскоугтың "С.С. Льюис: Жасыраусыз христиан" кітабында кеңінен талқыланады. "Осы қорқынышты күш" кітабында Льюис Толкиннің Атлантида цивилизациясы Нуминорға (Толкин Нуменор деп жазған) бірнеше рет сілтеме жасайды, ал кіріспе сөзінде: "Нуминор мен Шынайы Батыс туралы көбірек білуді қалайтындар (іштей!) көптеген жазбалар әзірге тек досым, профессор Дж.Р.Р. Толкиннің қолжазбаларында ғана сақталған" деп жазады.