Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Пентозали немесе Пентозалис (Πεντοζάλης) – Крит аралының дәстүрлі халық биі. Ол атын крит халқының Критті Осман империясынан азат ету үшін жасаған бесінші (пенте) әрекетінен немесе қадамынан (ζάλος zalos – крит грек тілінде "қадам" деген мағынада) алған. Сондықтан оны "бес қадам" деп аударуға болады. Атауында сөз ойыны да бар, өйткені ζάλη (zali) – бас айналу дегенді білдіреді, сондықтан оны билеушілерді бес рет айналдырып, бас айналдыратын би ретінде де түсіндіруге болады ("бес бас айналу"). Шындығында, бидің барлығында он қадам бар. 1770-1771 жылдары осы биге музыканы крит скрипкашысы Стефанос Триантафилакис (1715-1800) жазған. Пентозали – күшті, қарқынды, биікке секірулермен толы және импровизацияға кең мүмкіндік беретін соғыс биі. Ол жылдам немесе орташа темпте басталып, бірте-бірте жылдамдайды. Бишілер бір-бірінің иықтарынан ұстап, толық емес шеңбер құрайды, ол сағат тіліне қарсы өте баяу айналады, кейде мүлдем айналмайды, себебі көптеген қадамдар тұрақты түрде орындалады. Бірінші биші акробатикалық қимылдар жасап, импровизациялауы керек, ал екінші биші қозғалмай тұрып, оған сенімді тірек болады (басқа бишілер сияқты иықтан ұстамай, тек қолдарымен ұстасады). Бірінші биші өнер көрсеткеннен кейін, қатардан шығып, баяу-баяу қатардың соңына қарай билеп, екінші бишіге орнын береді, осылай кезегімен жалғасады. Бұл, егер басшы қаза болса, шайқастағы басшылықтың кезектілігін бейнелейді деп есептеледі. Бұл биді ерлер де, әйелдер де орындайды, бірақ әйелдердің биі дәстүрлі түрде көбірек шектелген, себебі олардың ұзын көйлектері биікке секіруге мүмкіндік бермейді. Ал дәстүрлі крит ерлер киімі, керісінше, акробатикалық биге қолайлы, себебі оған қара βράκα (vraka) кіреді, ол бел мен жамбастың айналасында тығыз, ал төменгі бөлігі кең және еркін болады. Аңыз бойынша, түрік әскері Критке халықтық көтерілісті басу үшін келген кезде, криттіктер Пентозали биін билейтін болған, ал түріктер бишілердің жылдамдығы мен күшінен қорқып, оларды жын-пері деп ойлап қашатын. Тіпті, осы биді құдай жіберген деп те есептеген. Соғысқа барар алдында криттіктер қарсыластарының рухын түсіру үшін осы биді билейтін. Пентозали музыкасы аспаптық: негізгі мелодия скрипкада немесе груша пішіндес, иілген крит лирасында орындалады, ал Лаоту ырғақтық қосымша ретінде тартылады. Әдетте, бидің бағытын солист анықтайды: ол бірінші бишіге импровизациялауға сигнал береді және бірінші биші орнын басқа бишіге берген кезде негізгі мелодияны қайта бастайды. Билер аралдан аралға өзгеше болып келеді және грек мәдениетінің күнделікті өмірінің бір бөлігіне айналған. Әр аралдың өзіндік нұсқасы мен стилі бар. Оның бір түрі Эгей теңізіндегі Додеканез аралдарында да танымал.
The Pentozali or Pentozalis (Πεντοζάλης) is the trademark folk dance of the island of Crete. It takes its name from the fifth (pente) attempt or step (ζάλος zalos being a Cretan Greek word for "step") of the Cretan people to liberate Crete from the Ottoman Empire. It can thus be translated as "five steps". The name also contains an element of wordplay, as ‘ζάλη’ (zali) means dizziness, and so it may also be interpreted as a dance that can make its dancers dizzy five times over ("five dizzy"). In fact the dance has ten steps in total. The Cretan violinist Stefanos Triantafillakis (1715 1800) is credited with composing the music for the dance in 1770 1771. The Pentozali is a war dance, vigorous, with high jumping movements and allows for much improvisation. It starts either at a fast pace or at a moderate pace and accelerates progressively. The dancers hold each other by the shoulders and form an incomplete circle, which rotates counterclockwise very slowly, or sometimes not at all, because most of the lively steps are semi stationary. The first dancer is expected to improvise whilst engaging in acrobatics: they and the second dancer link hands (as opposed to laying their arms over each other's shoulders, as the other dancers in the line do) and the second dancer stands still and rigid, so that the first dancer is provided a more stable base from which to perform. Once the first dancer has finished their part, they are expected to break ranks and slowly dance their way towards the back of the line, yielding their place to the second dancer, and so on. This is thought to represent the line of succession of command in battle, if the leader is killed. Both men and women perform the dance, but the steps of the women's dance were traditionally more restrained, because their long dress did not allow for high jumps. Traditional Cretan menswear, on the other hand, facilitates acrobatic dancing as it includes the black βράκα (vraka), a variant of breeches that are worn tight around the waist and thighs and extremely baggy and loose around the hips. Legend has it that when Turkish armies sailed to Crete in order to crush popular rebellions there, the Cretans would dance Pentozali and the Turkish would flee, fearing the dancers were demonic because of the speed and ferocity of their movement. It was even thought that it was a dance sent from god. Before battle, the Cretans danced it in order to demoralize opposing armies. Pentozali music is instrumental: the main tune is played either on the violin or on the pear shaped, bowed Cretan Lyra, to the accompaniment of a Laouto, played not in a melodic but in a more percussive or rhythmic fashion. It is the soloist who usually directs the flow of the dance: he improvises to signal the first dancer to improvise too, and resumes the main tune when it is time for the first dancer to yield his place to another. Dances vary from island to island and it has become an everyday staple of Greek culture. Every island has their own version and their own style. A version of it is also popular in the Dodecanese islands in the Aegean sea.