Ажаташатру: Мағадха патшасының тарихы

Кіріспе

б.з.д. 492 - 460 жылдар аралығында Магада патшасы Аджатасаттту (пали тілінде Аджатасаттту, б.з.д. 492 - 460 жылдар аралығында немесе б.з.д. 405 - 373 жылдар аралығында билік құрған)

Буддалық Аттакатхада жоғарыдағы оқиға шамалы өзгеше, онда Косаладеви Бимбисараның қолынан қан ішуді тілеген; патша оның тілегін орындаған. Кейін бала қоқысқа тасталғанда, инфекциядан саусағына ісік шығып, патша оны сорып алған. Бір күні сорып жатқанда ісік патшаның аузында жарылып кеткен, бірақ баласына деген махаббатынан іріңді түкірмей, жұтып қойған.

Ваишалиге қарсы соғыс және жеңіске жету

484–468 жылдары б.з.д. Аяташатру мен Личхави арасындағы алауыздық Личхавилердің жеңілісімен аяқталды.

Джайна дәстүрі

Бірде Аждаһаның әйелі Падмавати патшайым кешкісін балконында отырды. Ол Халла мен Вихалла кумараларын әйелдерімен бірге Сечанака пілінде отырғанын және әйелдердің бірі 18 қабатты құдайлық алқа кигенін көрді. Содан кейін ол қызметші қыздардың біреуінің төменгі бақшадан "Бұл патшалықтағы шынайы ләззаттан рақат алатын хан емес, Халла мен Вихалла кумаралары" деп айтқандарын естіді және ол "егер менде екі асыл тастың да иелігі болмаса, патшалықтың қандай пайдасы бар?" деп ойлады. Сол күні түнде ол Аждаһаға осы ойды айтып, талапты тым қатаң қойды. Аждаһастру ақыры келісіп, ағаларына бұйырып, оған піл мен алқаны беруді сұрады. Бірақ ағалары бұл сыйлықтарды әкелері бергендіктен, неге олар одан айырылуға тиіс? Ажатасхатру үш рет өтініш жіберіп, үш рет бірдей жауап алды. Мұны естіген патша қатты ашуланып, елшілерді тұтқындауға адамдарын жібереді. Осы арада Халла мен Вихалла кумаралары мүмкіндікті пайдаланып, Ваишали республикасының (Ваджжи / Личхави) патшасы болған аналық бабалары Четакаға қашып кетеді. Аяташатру оларды ұстап беру туралы Четакаға үш рет хабарлама жіберді, бірақ Четака оны қабылдамады. Аждаһаға осысы жеткілікті болды. Ол өзінің туған бауырларын Калакумара деп атады (10 Калакумара, патша Бимбисарадан туғандар және 10 Кали, Сукали, Махакали және т.б.) Аждаһаның білгені - Вайшали республикасы бұрын-соңды жеңілмейтін, оны жалғыз өзі жеңе алмайтын ел екені. Әр Калакумара 3000 жылқы, 3000 піл, 3000 соғыс күймесі мен 30000 жаяу әскер әкелді. Екінші жағынан, Четака өзінің 9 Малла, 9 Лихви және Каси Косаланың 18 патшасын өзінің немересі Ажатасхатрумен күресуге шақырды. Осы патшалардың барлығы үш мың ат, үш мың піл, үш мың соғыс күймесі және әрқайсысында отыз мың жаяу әскер болды. Сонымен, олардың 57000 пілі, 57000 соғыс күймесі, 57000 атты әскері және 570000 жаяу әскері болды. Соғыс басталды. Шетака патша Махавираның адал ізбасары болған және соғыста күніне бірден артық жебе атпауға ант берген. Шетаканың нысанасы кемелді, оның жебелері қатесіз екені бәрімізге белгілі еді. Оның алғашқы жебесі Аждаһашатрудың қолбасшысы Калакумараны өлтірді. Тоғыз күн бойы Калакумараның қалған тоғызын да Чета өлтірді. Балаларының өліміне қатты қайғырып, Балидің патшалары Махавираның қасиетті ордені бойынша монахтар болды. Аждаһа Шатру жеңіске ұшыраған кезде үш күн бойы қайырымдылықпен айналысып, Сакрендра мен Чармендер (бұрынғы Индра) құдайларына дұға оқыды. Олар оны Четаканың қатесіз жебелерінен қорғады. Соғыс өте қатал болды, Индраның құдайлық әсерімен Ажатасхатрудың адамдары лақтырған тас-талшықтар, сабандар, жапырақтар да Четака әскеріне тас сияқты құлап түсті. Осылайша бұл қару Махасилакантака деп аталды, яғни 1 миллионнан астам адам қаза болған қару. Содан кейін Индралар Аджаташатруға екі жағында тік бұрандалы сойылдар бар, автоматты түрде қозғалатын үлкен күйме берді. Сол күйме соғыс майданында қозғалып жүріп, мыңдаған жауынгерлерді қырып-жойды. Бұл соғыс күймесі "Ратха Мусала" деп аталды. Бұл шайқаста Четака жеңілді. Бірақ Четака мен басқалар дереу Ваишали қаласындағы қамалға қашып, басты қақпаны жапты. Байшалды қоршап тұрған қабырғалар сонша берік болғандықтан, Аждаһа оларды бұза алмады. Көп күн өткен соң Аждаһа ашуланып, тағы да Индраға дұға етеді, бірақ бұл жолы Индра оған көмектесуден бас тартады. Бірақ Аджаташатруға бір жарты тәңірдің аян бергені туралы хабарланған болатын. "Ваишалиді Шрамана (монах) Кулвалака куртизанға үйленсе, оны жеңе алады". Аждаһа Шатру Құлвалақа иесі туралы біліп, адал ізбасар болып маскараланған Мағадхика деген жезөкше әйелді шақыртты. Жігіт әйелдің құлдырауынан монах өзіне жақындап, ақыры монах монахтықтан бас тартып, оған үйленді. Кейіннен Мағадхика Ажатасхатрудың бұйрығы бойынша Кулвалакаға астролог болып маскировкаланып, Вайшалиге кіру үшін миын жуыды. Ол үлкен қиындықпен Вайшалиге кірді және қала Мунисувратаға арналған шайтия (алта) арқылы құтқарылғанын білді. Күлвалакқа осы құрбандық үстелі қаладағы қиындықтардың себебі екенін айтып жүрді. Сонда халық сол құрбандық үстелін түп-тамырымен құлатты. Құлвалақа белгі беріп, Ажатасхатру алдын ала келісілгендей әрекет етті. Бұл соңғы шабуыл болды. Вайшалиді Ажатасхатру басып алды. Сечанака пілі Ажатасхатрудың жасақшылары жағып қойған темір таяқпен өртелген шұңқырға құлап, мерт болды. Кейіннен Халла мен Вихалла кумары Махавираның қасиетті ордені бойынша монахтар болды. Шетака Салеханаға (өлімге дейін ораза ұстады) құдалық етті. Аждаһа тек Вайшалиді ғана емес, Каси Косаланың да жаулап алды.

Once Queen Padmavati, wife of Ajatashatru, was sitting in her balcony in the evening. She saw Halla and Vihalla kumaras with their wives sitting on Sechanaka elephant and one of the wives wearing the 18 fold divine necklace. Then she heard one of the maidservants making from the garden below "It's Halla and Vihalla kumaras and not the king who enjoy the real pleasures of the kingdom" and she thought "what's the use of the kingdom if I do not have both the jewels in my possession?" So, she shared this thought with Ajatashatru the same night and became excessively insistent in her demand. Ajatashatru, at last, agreed and sent a request to both his brothers to give the elephant and the necklace to him, which both his brothers denied saying that these gifts were given by their dear father so why should they part from them? Ajatashatru sent the request thrice but got the same reply all three times. This greatly annoyed him, so he sent his men to arrest them. Meanwhile, Halla and the Vihalla kumaras availed a chance and escaped to their maternal grandfather Chetaka who was the king of the great kingdom of the Vaishali republic (Vajjis/Licchavis). Ajatashatru sent notice thrice to Chetaka to surrender them but was denied by Chetaka. This was enough for Ajatashatru. He called his half brothers, Kalakumaras (10 kalakumaras, those born to King Bimbisara and 10 Kali Queens Kali, Sukali, Mahakali, etc.) to merge their army with his, since it was well known to Ajatashatru that Vaishali republic had always been invincible in the past and he alone would not be able to defeat it. Each Kalakumara brought 3000 horses, 3000 elephants, 3000 chariots and 30000 infantrymen each. On the other hand, Chetaka invited his own allies 9 Mallas, 9 Lichhvis and 18 kings of Kasi Kosala to fight his grandson Ajatashatru. All these kings came with 3000 horses, 3000 elephants, 3000 chariots and 30000 infantrymen each. Thus all together there were 57000 elephants, 57000 chariots, 57000 horses, and 570000 infantrymen. The war began. King Chetaka was a devout follower of Mahavira and had a vow to not shoot more than one arrow per day in a war. It was known to all that Chetaka's aim was perfect and his arrows were infallible. His first arrow killed one Kalakumara, commander of Ajatashatru. On the consecutive nine days the rest of the nine Kalakumaras were killed by Cheta. Deeply sorrowed by the death of their sons, the Bali queens were initiated as nuns in the holy order of Mahavira. As Ajatashatru was moving towards defeat he practised penance for three days and offered prayers to Sakrendra and Charmender (Indra of different heavens) who then helped him in the war. They protected him from the infallible arrow of Chetaka. The war became very severe and by the divine influence of the Indras even the pebbles, straws, leaves hurled by Ajatashatru's men were said to have fell like rocks on the army of Chetaka. This weapon was thus named Mahasilakantaka, i. e. the weapon through which more than a lakh (1,00,000) people died. Next, the Indras granted a huge, automatically moving chariot with swinging spiked maces on each side, and said to have been driven by Charmendra himself, to Ajatashatru. The chariot moved about in the battlefield crushing lakhs of soldiers. This war chariot was named Ratha Musala. In this battle, Chetaka was defeated. But, Chetaka and others immediately took shelter inside the city walls of Vaishali and closed the main gate. The walls around Vaishali were so strong that Ajatashatru was unable to break through them. Many days passed, Ajatashatru became furious and again prayed to Indra, but this time Indra refused to help him. But Ajatashatru was informed by an oracle of a demi goddess "Vaishali can be conquered if Sramana (monk) Kulvalaka gets married to a courtesan." Ajatashatru inquired about the monk Kulvalaka and sent for the prostitute Magadhika disguised as a devout follower. The fallen woman attracted the monk towards herself and finally, the monk gave up his monkhood and married her. Later Magadhika on Ajatashatru's orders brainwashed Kulvalaka to enter Vaishali disguised as an astrologer. With great difficulty, he did enter Vaishali and learned that the city was saved by a Chaitya (altar) dedicated to Munisuvrata. Kulvalaka then started telling people that this altar is the reason why the city is suffering through a bad period. The people uprooted the altar from its very foundation. Kulvalaka gave a signal and Ajatashatru proceeded as per prior arrangement. This was the last attack. Vaishali was conquered by Ajatashatru. Sechanaka the elephant died after it fell in a pit with iron rods and fire made by Ajatashatru's soldiers. Later Halla and Vihalla kumaras got initiated as monks in the holy order of Mahavira. Chetaka courted Sallekahna (fasted unto death). Ajatashatru not only conquered Vaishali but also Kasi Kosala.

Буддизм дәстүрлері

Ганг өзенінің жанындағы ауылдың қасында алмаз кені болған. Ажаташатру мен Ваджжидің Личчавилері алмастардың тең үлесін алу туралы келісімге келген. Бірақ, Ажаташатруның салғырттығынан өзінің үлесін жинап алмады, ал алмастардың көп бөлігін Личчавилер алып кетті. Уақыт өте келе Ажаташатру ашуланып, бір шара қолдануға бел буды. Вайшали конфедерациясымен күресу өте қиын болғандықтан, ол күшті Ваджжилерді түбірден жоюды шешті. Ол бас министрі Вассакараны Буддаға жіберіп, Вайшалидің осыншалықты жеңілмейтін себебін сұрады. Будда жеті себеп айтты: Ваджжилер әрқашан кездесулерге уақытында келеді, олардың тәртіпті мінез-құлқы, ағастарға құрмет көрсетуі, әйелдерге құрметі, қыздарын күштеп үйлендірмейді, Архаттарга рухани қорғау ұсынады, ал ең басты себеп – қала ішіндегі Чаитьялар (мұнаралар) еді. Осылайша, бас министрі Вассакараның көмегімен Ажаташатру Ваджжилерді бөліп, қала ішіндегі Чаитьяларды бұзды. Бұл шайқаста Ажаташатру екі жағынан пышақтары бар, соққыға арналған арба қолданды және осы арбамен қаланы басып алды.

Патшалық

Аждаһа Шатру әкесінің қазасынан кейін астанасын Раджгрихадан Чампаға көшірді.

Джайна дәстүрі

Нираявалия суттасы бойынша Ажатасхатру патша Бимбисара мен патшайым Челланадан туған. Челлана – Вайшали патшасы Четаканың қызы, ал Четака патшайым Тришаланың бауыры болған, Тришала Махавираның анасы. Ажатасхатрудың сегіз әйелі болған.

Буддистік дәстүр

Дигха никаяға сәйкес, Аджаташатру Бимбисара патша мен Косала патшасының қызы Косала Девиден дүниеге келді, ол Косала патшасы Маха Косаланың қызы және кейін таққа отырған Пасенадидің әпкесі болған. Аджаташатрудың 500 әйелі болған, бірақ басты әйелі Ваджира ханшайым болды. Каси қаласы Маха Косала Бимбисараға қалыңдық ретінде берді. Бимбисара өлтірілгеннен кейін Прасенажит қаланы қайтарып алды. Бұл Аджаташатру мен Прасенажит арасында соғысқа әкелді. Соғыс Прасенажиттің қызы Ваджираны оған үйлендіру туралы бейбіт келісіммен аяқталды. Кейін Аджаташатрудың Удаябхадда немесе Удаябхадра деген ұлы болды.

Өлім

Аяташатрудың өлімі туралы тарихшылар б.з.д. 461 жылға дейін жазған. Оның өлімі туралы айтылатын мәліметтер джайнизм және буддизм дәстүрлерінде кеңінен ерекшеленеді. Басқа да мәліметтер б.з.д. 460 жылға жатады. Осы оқиға, сондай-ақ Дхарманың құлдырау дәуірі тақырыбы, бірнеше Махаяна мектептерінің абырой жинаудың орнына сенімге көбірек мән беруіне себеп болды. Аяташатру джайнист немесе буддист болғанмен, екі мәтін де оны тиісінше діндердің ізбасары ретінде көрсетеді.

Халықтық мәдениеттегі бейнелер

Ажаташатру туралы көркем әңгіме – Гор Видальдің «Жаратылыс» романында денесі жаман, зұлым тұлға ретінде бейнеленген. Ол қырқындар жасаудан және жаппай қырғындардан ләззат алады. Оның өмірі туралы «Ажаташатру» атты фильм шығарылды. Ол сонымен қатар Сунил Датт пен Виджаянтималаның басты рөлдерде ойнаған «Амрапали» (1966) фильмінің басты кейіпкері болып табылады. Субба Раоның «Ажаташатру» атты кітабы жарық көрді.