Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тілдер отбасы
Language family
Оңтүстік славян тілдері – славян тілдерінің үш тармағының бірі. Оларды шамамен 30 миллион адам, негізінен Балқан аймағында қолданады. Бұл тілдердің таралу аймағы, неміс, венгр және румын тілдерін қолданушылардың белдеуі арқылы, славян тілдерінің қалған екі тармағынан (Батыс және Шығыс) географиялық тұрғыдан бөлінген.
The South Slavic languages are one of three branches of the Slavic languages. There are approximately 30 million speakers, mainly in the Balkans. These are separated geographically from speakers of the other two Slavic branches (West and East) by a belt of German, Hungarian and Romanian speakers.
Тарих
Бірінші жазылған Оңтүстік славян тілі (сонымен қатар алғашқы куәландырылған славян тілі) – бұл Салоника қаласында сөйленген Шығыс Оңтүстік славян тілінің бір түрі, қазір ол Ескі шіркеу славян тілі деп аталады. Ол славян православие шіркеулерінде түрлі жергілікті шіркеу славяндық дәстүрлерде литургиялық тіл ретінде сақталып келеді.
The first South Slavic language to be written (also the first attested Slavic language) was the variety of the Eastern South Slavic spoken in Thessaloniki, now called Old Church Slavonic, in the ninth century. It is retained as a liturgical language in Slavic Orthodox churches in the form of various local Church Slavonic traditions.
Тарих
Бұл негізгі және қосымша диалектілік бірліктер аймақ бойынша субдиалекттерге және акцентологиялық изоглостарға бөлінеді. Бұрын (қазіргі кезде де, оқшауланған аймақтарда) жеке ауылдардың өзіне тән сөздері мен тіркестері болуі жиі кездесетін. Алайда, 20-шы ғасырда жергілікті диалекттер бұқаралық ақпарат құралдары мен білім беру жүйесі арқылы штокавиандық нормалардың ықпалына түсті, нәтижесінде "жергілікті сөйлеудің" көп бөлігі жоғалып кетті (көбінесе халық саны көп аймақтарда). Югославияның тарауынан кейін ұлттық сананың артуы адамдардың сөйлеуін жаңа бекітілген стандартты тілдік ережелерге сәйкес өзгертуіне алып келді. Соғыстар кең көші-қонға себеп болды, бұл кейбір аймақтардың этникалық (және диалектілік) құрамын өзгертті – әсіресе Босния мен Герцеговинада, сондай-ақ Хорватияның орталық бөлігінде және Сербияда (әсіресе Воеводинада). Кейбір жерлерде сөйлеушінің диалектісіне орналасқан жерінің немесе этникалық тегінің басымдығы анық емес. Осы себепті, кейбір қауымдастықтар мен аймақтардың сөйлеу үлгілері өзгеріс үстінде, және қай диалектілер толығымен жойылатынын анықтау қиын. Осы тіл тобының диалектілік таралуындағы өзгерістерді анықтау үшін алдағы онжылдықтарда қосымша зерттеулер қажет болады.
Each of these primary and secondary dialectal units breaks down into subdialects and accentological isoglosses by region. In the past (and currently, in isolated areas), it was not uncommon for individual villages to have their own words and phrases. However, during the 20th century the local dialects have been influenced by Štokavian standards through mass media and public education and much "local speech" has been lost (primarily in areas with larger populations). With the breakup of Yugoslavia, a rise in national awareness has caused individuals to modify their speech according to newly established standard language guidelines. The wars have caused large migrations, changing the ethnic (and dialectal) picture of some areas—especially in Bosnia and Herzegovina, but also in central Croatia and Serbia (Vojvodina in particular). In some areas, it is unclear whether location or ethnicity is the dominant factor in the dialect of the speaker. Because of this the speech patterns of some communities and regions are in a state of flux, and it is difficult to determine which dialects will die out entirely. Further research over the next few decades will be necessary to determine the changes made in the dialectical distribution of this language group.
Штокавия диалектілері
Шығыс Герцеговина диалектісі босниялық, хорваттық, қарамонтаниялық және сербтің стандартты түрлерінің негізі болып табылады – бұл көп орталықты Серб-Хорват тілі.
The eastern Herzegovinian dialect is the basis of the Bosnian, Croatian, Montenegrin, and Serbian standard variants of the pluricentric Serbo Croatian.
Бургенланд хорват тілі
Бұл диалект негізінен Австрияның Бургенланд федералды штатында және Вена, Словакия және Венгрияның жақын жерлерінде 16 ғасырда көшіп келген хорваттардың ұрпақтары қолданады. Бұл диалект (немесе диалекттер тобы) стандартты хорват тілінен өзгеше, себебі неміс және венгр тілдерінен күшті ықпал көрген. Көшіп келгендердің барлығы бір аймақтан келмегендіктен, ол Хорватиядағы үш негізгі диалектік топтың ерекшеліктерін сақтайды, бірақ тілдік норма шакавия диалектіне негізделген.
This dialect is spoken primarily in the federal state of Burgenland in Austria and nearby areas in Vienna, Slovakia, and Hungary by descendants of Croats who migrated there during the 16th century. This dialect (or family of dialects) differs from standard Croatian, since it has been heavily influenced by German and Hungarian. It has properties of all three major dialectal groups in Croatia, since the migrants did not all come from the same area, but the linguistic standard is based on the Chakavian dialect.
Словен диалектілері
Словенияда негізінен словен тілінде сөйлейді. Сөйленетін словен тілінде кем дегенде 37 диалект бар деп саналады. Диалектілердің нақты саны туралы пікір талас тудырады, ол 50-ге дейін немесе бар болғаны 7-ге дейін жетеді. Дегенмен, соңғы сан көбінесе диалектік топтарға қатысты, олардың кейбіреулері біріншісінен гөрі әртараптырақ. Әр түрлі диалекттер бір-бірінен соншалықты айырмашылыққа ие, тіпті бір диалектті білетін адам екінші диалектті білетін адамды түсінуде қиындыққа тап болуы мүмкін, әсіресе егер олар әртүрлі аймақтық топқа жатса. Оңтүстік Словенияда қолданылатын кейбір диалекттер шакавия немесе кајкавия серб-хорват тілдеріне жақындасады, ал шығыс диалекттерінен кајкавияға көшу жиі кездеседі, шекараның екі жағында да бірдей тілдік нұсқалар қолданылады (бұл Купа және Сутла өзендерінің жоғарғы ағысында ерекше байқалады).
Slovene is mainly spoken in Slovenia. Spoken Slovene is often considered to have at least 37 dialects. The exact number of dialects is open to debate, ranging from as many as 50 to merely 7. However, this latter number usually refers to dialect groups, some of which are more heterogeneous than others. The various dialects can be so different from each other that a speaker of one dialect may have a very difficult time understanding a speaker of another, particularly if they belong to different regional groups. Some dialects spoken in southern Slovenia transition into Chakavian or Kajkavian Serbo Croatian, while the transition from eastern dialects to Kajkavian is general, with cases of essentially the same linguistic variety spoken on both sides of the border (this is particularly true for the upper course of the Kupa and Sutla rivers).
Жазу жүйелері
Сербияның батысындағы тілдер латын әрпін қолданса, шығысы мен оңтүстігіндегі тілдер кириллицаны қолданады. Сербия тілі ресми түрде кириллицаны қолданады, алайда латын және кириллица тең қолданылады. Көптеген газеттер кириллицада, ал көптеген журналдар латын әрпімен жазылады; серб авторларының кітаптары кириллицада, ал шетелдік авторлардан аударылған кітаптар көбінесе латын әрпімен жазылады, бірақ кириллица қолданылатын тілдерден (әсіресе орыс тілінен) аударылған кітаптарда кириллица қолданылады. Телевизиядағы бағдарламалардың мәтіні көбінесе кириллицамен, ал жарнамалар көбінесе латын әрпімен жазылады. Бұл бөлініс дінге де байланысты – Сербия, Черногория, Болгария және Македония (кириллица қолданады) православие елдері, ал Хорватия мен Словения (латын әрпін қолданады) католик елдері. Мұсылман босниялықтар қолданатын босния тілі де латын әрпімен жазылады, бірақ бұрын босниялық кириллица қолданылған. Глаголит әрпі орта ғасырларда (әсіресе Болгария, Македония және Хорватияда) қолданылған, бірақ уақыт өте келе жойылып кетті.
Languages to the west of Serbia use the Latin script, whereas those to the east and south use Cyrillic. Serbian officially uses the Cyrillic script, though commonly Latin and Cyrillic are used equally. Most newspapers are written in Cyrillic and most magazines are in Latin; books written by Serbian authors are written in Cyrillic, whereas books translated from foreign authors are usually in Latin, other than languages that already use Cyrillic, most notably Russian. On television, writing as part of a television programme is usually in Cyrillic, but advertisements are usually in Latin. The division is partly based on religion – Serbia, Montenegro, Bulgaria and Macedonia (which use Cyrillic) are Orthodox countries, whereas Croatia and Slovenia (which use Latin) are Catholic. The Bosnian language, used by the Muslim Bosniaks, also uses Latin, but in the past used Bosnian Cyrillic. The Glagolitic alphabet was also used in the Middle Ages (most notably in Bulgaria, Macedonia and Croatia), but gradually disappeared.