Кіріспе
Солтүстік Алжирдің бербер тілі (/k//ə/'/b//aɪ//l/) немесе кабиль тілі (/k//ə/'/b//ɪ//l//i//ən/; туған тіл атауы: Taqbaylit) – Алжирдің солтүстігі мен солтүстік-шығысында кабиль халқы қолданатын бербер тілі (тамазығт). Ол негізінен Кабилия аймағында, Алжир астанасының шығысында және Алжир қаласының өзінде, сондай-ақ Блида маңындағы Бени Салах және Бени Бу Якоб сияқты түрлі топтарда таралған. Бербер тілінде сөйлейтіндердің санын анықтау өте қиын, және көрсеткіштер көбінесе даулы болады. 2004 жылғы есеп бойынша, халықтың 9,4% кабиль тілінде сөйлейді. Диаспораның саны бір миллионға жуық деп саналады.
Kabyle (/k//ə/'/b//aɪ//l/) or Kabylian (/k//ə/'/b//ɪ//l//i//ən/; native name: Taqbaylit ) is a Berber language (tamazight) spoken by the Kabyle people in the north and northeast of Algeria. It is spoken primarily in Kabylia, east of the capital Algiers and in Algiers itself, but also by various groups near Blida, such as the Beni Salah and Beni Bou Yaqob. Estimating the number of Berber speakers is very difficult and figures are often contested. A 2004 estimate was that 9.4% of the population speaks Kabyle. The diaspora population has been estimated at one million.
Жіктеу
Қабыл тілі – афроазиялық тілдер отбасындағы бербер тілдерінің бірі. Ол протобербер тілінен өте ерте бөлініп шыққан деп саналады, бірақ Зенега тілінен кейін бөлінген.
Географиялық таралуы
Қабыл бербері Қабылияға тән. Ол Алжирдің жеті облысында кездеседі. Алжирліктердің шамамен үштен бірі бербер тілінде сөйлейді, олар негізінен Алжир маңында, Кабилия және Шави аймақтарында шоғырланған, бірақ елдің батысында (шенва тілдері), шығысында және оңтүстігінде Кабилиямен байланысты қауымдастықтар бар. Бежая (Бгайет), Буйра (Тюбирет) және Тизи-Узу (Тизи-Веззу) облыстарының халқы көбінесе Кабилия тілінде сөйлейді. Бұған қоса, Кабилия тілі негізінен Бумердес облысында, сондай-ақ Бордж Бу Арреридж, Джиджель және Алжирде, алжирлік араб тілімен қатар қолданылады. Кабилия бербері алжирлік Кабилия шежіресінен тараған Еуропа және Солтүстік Америка қалаларындағы (әсіресе Францияда) ана тілі ретінде де қолданылады. Кабилиялықтардың жартысы Кабилия аймағынан тыс жерде тұрады деп есептеледі.
Спикерлердің саны
Француз этнологы 2001 жылы Алжирде төрт миллион адам кабил тілінде сөйлейтінін бағалады. Халықаралық лингвистика энциклопедиясының мәліметінше, 2003 жылы әлемдегі 3,1 миллион адамның ішінде 2,5 миллионы Кабилияда кабил тілінде сөйлеген. 2004 жылы канадалық лингвист Жак Леклерк (лингвист) Алжирде 3,1 миллион кабил тілінде сөйлейтін адам бар екенін есептеді (алжирлік жалпы халықтың 9,4%). Салем Чакер 2004 жылы 5,5 миллион адам, оның ішінде Кабилияда 3-тен 3,5 миллионға дейін адам бар деп есептеді. "Encyclopædia Universalis" энциклопедиясында 7 миллион адам кабил тілінде сөйлейді деп көрсетілген. Франция Мәдениет министрлігі 2013 жылы Францияда бір миллион кабил тілінде сөйлейтін адам бар екенін бағалады. Тілші Маттиас Брензингердің бағалауынша, 2015 жылы Алжирде кабил тілінде сөйлейтіндердің саны 2,5-3 миллионға жетті. Брюс Мэдди Вайцманның 2018 жылғы бағалауы бойынша, Кабилияда 5 миллионнан астам адам кабил тілінде сөйлейді. Тілші Ася Перелцвайг 2020 жылы әлемде 5,6 миллион адам, көбінесе Алжирде, кабил тілінде сөйлейтінін айтты. 2021 жылы бербер тіл білімі профессоры Әмина Меттучи әлемде бес миллион, Алжирда үш миллионнан астам адам сөйлейтінін болжады. 2022 жылы, Ethnologue мәліметінше, бүкіл әлемде 7,5 миллион адам сөйлейді, оның ішінде Алжирда 6,4 миллион адам.
Лексикалық айырмашылықтар
Қиыр Шығыс диалектісінен басқа, Кабил тілінің сөздік қорының көп бөлігі оның диалектілерінде ортақ, бірақ кейбір лексикалық айырмашылықтар бар, мысалы, «арман» сөзінің ағылшын тіліндегі батыстан шығысқа қарайғы нұсқалары: баргу, аргу, аргу, бурег.
Көптілділік және тілдік ауысу
Барлығы дерлік бербер тілінде сөйлейтіндер араб және көбінесе француз тілінде еркін сөйлейді. Кабиль тілі ауылдарда әлі де күшті, бірақ кабильдер қалаларда көбірек араб тіліне көшіп жатыр. 2013 жылғы зерттеуде Оранда тұратын кабильдердің 54% -і бауырларымен араб тілінде сөйлейтіні анықталды.
Ресми мәртебесі
2001–2002 жылдары кеңінен таралған, «Қара көктем» деп аталатын кабилдік наразылықтардан кейін, бербер (амазиг) тілі (барлық алжирлік диалектілері мен түрлерімен) 2002 жылғы Алжир Конституциясында «ұлттық тіл» ретінде танылды, бірақ белсенділердің ұзақ күресінен соң 2016 жылға дейін «ресми тіл» мәртебесіне ие болмады. Француз тілі Алжирдің ешбір заң құжатында танылмағанмен, ол Алжирдің барлық мемлекеттік органдарында және мекемелерінде, үкіметтің барлық деңгейлерінде, кейде тіпті араб тілінен де жиі қолданылады. Бербер (амазиг) тілі, Алжирде қоғамдық радио (II арна, 1925 жылдан бері), сондай-ақ Мароккода қоғамдық телеарна (IV арна немесе Tamazight TV) болғанына қарамастан, қолайсыз жағдайға тап болып отыр. Алжирде жеке телеарналарға иелік ету заңсыз болғандықтан, кабилдіктер Франциядан хабар тарататын, «Berbère Television» деп аталатын жеке кабил тіліндегі телеарнаны іске қосты. 1994 жылы кабилдік оқушылар мен студенттер бербер тілін ресми тіл ретінде тану талабымен алжирлік мектептерді бір жыл бойы бойкоттады, нәтижесінде 1995 жылы «Амазигтік жоғары комиссариат» (АЖК) құрылды. Кейін бербер тілі бербер тілінде сөйлейтін аймақтарда міндетті емес пән ретінде оқытыла бастады. Оқу курсы ерікті болғандықтан, оған қатысушылардың саны аз. Кабилдік мектептерді бойкоттау 1996 жылдың қараша айында амазиг тілінің алғаш рет ұлттық тіл ретінде танылуына әкелді. Президент Бутефлика «Амазиг (бербер) тілі ешқашан ресми тіл болмайды, және егер ол ұлттық тіл болуы керек болса, онда ол референдумға ұсынылуы керек» деп жиі мәлімдеді. 2005 жылы президент Бутефлика «әлемде екі ресми тілі бар ел жоқ» және «Алжирде мұндай жағдай болмайды» деді. Дегенмен, төрт онжылдық бейбіт күрес, тәртіпсіздіктер, ереуілдер мен әлеуметтік жұмылдырудан кейін, соның ішінде Бербер көктемі (1980 жылғы Тизи-Узу, Буйра және Бежаия, сондай-ақ Алжирдегі тәртіпсіздіктер мен ереуілдер) және 2001 жылғы «Қара көктем» болғаннан кейін, президент Бутефлика және оның үкіметі 2002 жылғы конституциялық түзету арқылы амазиг (бербер) тілін екінші рет «ұлттық тіл» ретінде таныды. 2016 жылдың ақпан айында Алжир конституциясы бербер тілін араб тілімен қатар ресми тіл деп жариялаған қаулыны қабылдады.
Фоналогия
Төмендегі фонемалар Кабиль тілінің айтылуын көрсетеді.
Ассимиляция
Қабил тілінде ассимиляция нәтижесінде пайда болған әр түрлі акценттер бар (бұл акценттер әдетте батыс және шығыс Қабил тіліне бөлінеді). Кейбір ассимиляциялар барлық қабил "диалектілерінде" кездеседі, ал кейбіреулері жоқ. Бұл ассимиляциялар жазбада көрсетілмейді, мысалы: "Axxam n wergaz" ("адамның үйі") "axxam n wergaz", "axxam bb wergaz" немесе "axxam pp wergaz" деп айтылады. (N+W=BB) "D taqcict" ("бұл қыз") "tsaqcict" деп айтылады. (D+T=TS) Міне, осы ассимиляциялардың бірнешеуінің тізімі: D/T+T=TS, N+W=BB/PP, I+Y=IG. Геминация белгілі бір дауыстардың сапасын өзгертеді, жартылай дауыстылар мен үскір дауыстарды жабық дауыстарға айналдырады; атап айтқанда, екі еселенген ɣ, qq болады, екі еселенген y, gg болады, ал екі еселенген w, bb болады.
Axxam n wergaz ("the house of the man") is pronounced either "axxam n wergaz", "axxam bb wergaz" or "axxam pp wergaz". (N+W=BB)
D taqcict ("it's a girl") is pronounced "tsaqcict". (D+T=TS)
Here is a list of some of these assimilations: D/T+T=TS, N+W=BB/PP, I+Y=IG. Gemination affects the quality of certain consonants, turning semivowels and fricatives into stops; in particular, geminated ɣ becomes qq, geminated y becomes gg, and geminated w becomes bb.
Үлгі мәтін
Мульерас (Огюст), Си Джеханың алаяқтықтары. Ескерту: предикативтік бөлшегі "d" "ол" деп аударылды, бағытты білдіретін бөлшегі "мұнда" деп аударылды.