Кіріспе

Араб тілінде араб емес халықтарды атау үшін қолданылатын сөз. Ажам (عجم) – араб сөзі, «ұлтық емес» немесе «дүкендегі шетелдік» деген мағына береді. Көбінесе араб еместерді, соның ішінде ана тілі араб тілі емес адамдарды білдіреді. Арабтардың Персияны жаулап алу кезінде бұл термин нәсілдік айыптауға ұласты. Көптеген тілдерде, оның ішінде парсы, түрік, урду-хинди, әзербайжан, бенгал, күрд, гуджарати, малай, панджаби және суахили тілдерінде Ажам және Аджами сөздері Иран мен ирандықтарды білдіреді.

Бастапқы мағынасы

ʿajama етістігі бастапқыда "борбалап, түсініксіз сөйлеу" мағынасын білдірген, бұл ʿaraba, яғни "анық сөйлеу" дегенге қарама-қарсы. Сәйкесінше, осы түбірден туындаған ʿujma атауы fuṣḥa-ның қарама-қарсысы болып табылады, fuṣḥa – "таза, дұрыс, араб тілі" дегенді білдіреді. Жалпы алғанда, Омейя кезеңінде ажам – исламнан кейінгі ерте тарихта әлеуметтік және саяси жоғарылығына сенген арабтар қолданған қарапайымдау айтуға болатын сөз. Дегенмен, араб және ажам арасындағы ерекшелік исламнан бұрынғы поэзияда да көзге түседі.

Қадірсіз қолдану

Омейядтар дәуірінде бұл термин араб емес тілдерде сөйлейтін адамдарға (атап айтқанда парсыларға) қатысты сауатсыз және білімсіз деген мағынада қолданыла бастады, осылайша оның қарапайымдау сипаты пайда болды. Сол кездегі араб басқыншылары өз империясының бағынышты халықтары үшін араб тілін басты тіл ретінде орнатуға тырысты. Диван мен парсы қоғамында парсы тілінің кең таралғанына наразы болған парсылардың осы көзқарасқа қарсылығы Фердоусидің "Шахнаме" дастанының соңғы шумағында бейнеленді; ирандықтар бұл шумақты бүгінгі күнге дейін парсы тілінде сөйлейтініміздің басты себебі деп санайды. Омейяд әулеті тұсында араб үстемдігімен ресми байланыс тек араб тегі бар адамдарға ғана берілді, олар араб тайпасымен формалды байланыс орнатып, тәуелді мәртебеге (мауали, бұл контексте "құл" немесе "төмен" деген мағына беретін тағы бір қарапайымдау термин) ие болулары керек болды. Парсыларды "Аджам" деп атау араб әлемінде осы деңгейде қалыптасқандықтан, сөздерде парсыларды "Аджам" деп атау жиі кездеседі, ал сөздің бастапқы мағынасы мен этимологиясы ескерілмейді.

Таратулық қолдану

Клиффорд Эдмунд Босворттың айтуынша, "3-ші/9-шы ғасырларда араб еместер, ең бастысы парсылар, арабтармен әлеуметтік және мәдени теңдіктерін (тасвия) нығайта бастады, тіпті олардан жоғары тұрғандарын (тафзил) дәлелдеуге тырысты (бұл процесті Шуъбия әдеби қозғалысында көруге болады). Қалай болғанда да, кейбір адамдардың санасында ежелгі, мәдениетті өмір салтының мұрагерлері ретінде ʿАжамға деген құрмет сезімі болды. Осы даулар басылғаннан кейін, парсылар ислам әлемінде өздерінің саны мен қабілеттеріне сай билікке ие болған соң, "Ажам" қарапайым этникалық және географиялық атауға айналды. Осылайша, тоғызыншы ғасырда парсылардың өздері бұл терминді этникалық атау ретінде қолдана бастады. Мысалы, Асади Туси парсылар мен арабтардың басымдығын салыстыратын өлеңінде осыған қатысты деректер келтіреді. Осыған сәйкес: "Иранның аумақтық ұғымдары ираншаһр, иранзамин немесе Фарис, Пәрс/Фарс (Персия) араб тіліндегі түрі сияқты терминдерде көрініс табады. "Ирандық" ұғымын парсы тіліндегі Pārsi немесе Irāni сөздері, ал араб тіліндегі Ahl Faris (Парсы халқы) немесе ʿAjam термині білдіреді, бұл араб еместерді, бірақ негізінен парсыларды көрсетеді, мысалы, молк е ʿAjam (парсы мемлекеті) немесе молк е ʿAjam (парсы патшалары)". Исламның алтын ғасырында "Ажам" сөзі арабтардың Арабия түбегіндегі адамдарды "сырттан келгендер" деп қарауының кездейсоқ атауы ретінде қолданылған. Аббасидтік Ирактағы Аль-Ажам провинциясы (Аракс және Ширван аймақтарының маңында орналасқан). Күрд тарихшысы Шараф Хан Бидлиси өзінің "Шарафнама" (1597 ж.) кітабында шиит парсыларын атау үшін "Ажам" терминін пайдаланған. Шығыс Анатолия аймағында әзербайжандықтарды кейде асем деп атайды (бұл Ажамның түрік тіліне аудармасы). Махмуд Реза Годс қазіргі Иранның суннит күрдтері бұл терминді парсыларды, әзербайжандықтарды және оңтүстік күрдтерін атау үшін қолданатынын мәлімдеді. Шархзад Можабтың сөзіне қарағанда, эджем (араб тіліндегі ‘ajam сөзінен туындаған) күрдтер парсыларды, кейде түріктерді атау үшін қолданады. Аджам, Хажам, Ажаим, Ажами, Ахам (Испанияда Ашам, яғни ажам), Еуропадағы Аям. Түрік тілінде асем сөзі Иран мен ирандықтарға қатысты қолданылады. Сондай-ақ, ол тегілік атау ретінде де қолданылады.