Кіріспе

Америкалық романист (1832–1899)

Хорацио Алгер кіші (/æ//l//dʒ//ər/; 13 қаңтар 1832 – 18 шілде 1899) – кедей балалар мен олардың қарапайым отбасылардан орта тапқа қауіпсіздік пен жайлылыққа қажырлы еңбек арқылы көтерілуі туралы жасөсперімдерге арналған романдар жазған американдық автор. Оның шығармалары "кедейліктен байлыққа" деген сюжеттік желісімен ерекшеленеді, ол 1868 жылдан 1899 жылы қайтыс болғанға дейін АҚШ-қа үлкен әсер етті. Алгер 1868 жылы төртінші кітабы – "Жыртық Дик" романының жарық көргенімен әдеби орнын нығайтты. Бұл кітап кедей аяқ тазалаушының орта тапқа құрметке ие болу тарихын баяндайды. Роман үлкен сәттілікке ие болды. Оның көптеген келесі кітаптары негізінен "Жыртық Дик" романының вариациялары болды және тұрақты кейіпкерлерді ұсынды: батыл, еңбекқор, адал жас жігіттер; көрнекті, құпия бейтаныс адамдар; мақтанқор жастар; және зұлым, ашкөз помещиктер. 1870-ші жылдары Алгердің көркем әдебиеті көнеле бастады. Оның баспагері оның шығармаларына жаңа материал қосу үшін АҚШ-тың батыс аймақтарына саяхаттауды ұсынды. Алгер Калифорнияға сапар жасады, бірақ бұл саяхат оның жазуына көп әсер етпеді: ол "кедей бала жақсы өмірге жетеді" деген тақырыпқа берілген күйінде қалды. Алайда, осы романдардың тұтас суреті Солтүстік-Шығыс АҚШ-тың қалалық ортасынан гөрі Батыс АҚШ-қа ауысты.

Балалық шағы: 1832-1847

Алгер 1832 жылдың 13 қаңтарында Массачусетс штатының Нью-Англия жағалауындағы Челси қаласында дүниеге келді. Ол унитариандық пастор Хорацио Алгер ағасы мен Олив Огюста Фенноның ұлы болды. Алгер 19 ғасырдың басындағы Жаңа Англия пуритан аристократиясымен байланысы тығыз болды. Ол паломниктер әкелері Роберт Кушман, Томас Кушман және Уильям Бассеттің ұрпағы еді. Сонымен қатар, ол 1812 жылғы соғыста Минутмен және бригадир-генерал болған Сильван Лазельдің және 1788 жылғы Конституциялық конвенцияның мүшесі Эдмунд Лазельдің де ұрпағы болды. Алгердің ағалары Олива Огюста мен Джеймс 1833 және 1836 жылдары дүниеге келді. 1840 жылы денсаулығы нашар қарындасы Энни, ал 1842 жылы інісі Фрэнсис туды. Алгер көзі нашар және астмамен ауыратын, бірақ әкесі үлкен ұлының болашақта дін қызметкері болатынын ерте шешті. Осы мақсатта әкесі оған классикалық білім берді және шіркеуге қатысушыларға қызмет ету жауапкершілігін байқауға мүмкіндік берді. Алгер 1842 жылы Челси грамматикалық мектебіне қабылданды, бірақ 1844 жылдың желтоқсанына қарай әкесінің қаржылық жағдайы нашарлай түсті. Жақсы жалақы табу үшін ол отбасын Бостоннан батысқа қарай 25 шақырым жердегі Марлборо қаласына (Массачусетс штаты) көшірді, онда 1845 жылдың қаңтарында Екінші қауымдық қоғамның пасторы болып тағайындалды. Алгер жергілікті дайындық мектебі Гейтс академиясына оқуға түсті.

Қызмет: 1864 1866

1864 жылдың 8 желтоқсанында Алгер Брюстердегі (Массачусетс штаты) Бірінші унитариандық шіркеуі мен қоғамының пасторы қызметіне қабылданды. Діни міндеттерімен қатар, ол приходтағы ұлдар үшін ойын-сауықтар ұйымдастырды, темекі шегу мен ішімдік ішуге қарсы күресті, сондай-ақ "Жастардың саулығы үшін" қоғамының жергілікті бөлімін ұйымдастырып, оның президенті болды. Ол Уильям Тейлор Адамс редакциялаған және Бостонда Джозеф Х. Аллен басып шығарған, ұлдарға арналған моральдық жазбалар жариялайтын ай сайынғы журнал – The Student and Schoolmate-ке әңгімелер жіберді. 1865 жылдың қыркүйегінде оның екінші кітабы – «Пол Прескотттың міндеті» жарық көрді және жақсы пікірлер алды.

Балаларды жыныстық қорлау

1866 жылдың басында Алжердің ұлдарға сексуалдық зорлық көрсетуі туралы хабарларды тергеу үшін шіркеудің ер адамдарынан тұратын комиссия құрылды. Шіркеу шенеуніктері Бостон иерархиясына Алжердің "ұлдармен орынсыз және қорқынышты қарым-қатынас жасау" қылмысымен айыпталғанын хабарлады. Алжер ештеңеден бас тартпады, өз әрекеттерінің ақылға сыймайтын екенін мойындады, шіркеумен байланысын үзді және қаладан кетіп қалды. Алжер Бостондағы унитариандық шенеуніктерге өкініш білдіретін хат жіберді, ал әкесі оларға ұлының енді шіркеуде қызметке үміттенбейтінін мәлімдеді. Шенеуніктер қанағаттандырып, басқа шаралар қолдану қажет емес деп шешті.

Нью-Йорк қаласы: 18661896

1866 жылы Алгер Нью-Йорк қаласына көшіп келді, онда ол көше балаларының жағдайын зерттеді және олардан әңгімелер үшін көптеген қызықты материалдар тапты. 1867 жылдың қаңтар айында «Студент және мектептес» журналында «Жыртық Дик» романының 12 бөлімінен біріншісі жарияланды. Кедей бот-блэктің орта тапқа қадірлі болуға қалай жеткені туралы бұл әңгіме үлкен сәттілікке ие болды. 1868 жылы ол роман ретінде кеңейтіліп, жарық көрді. Бұл оның ең көп сатылған туындысы болды. «Жыртық Дик» романынан кейін ол негізінен ұлдарға арналған шығармалар жазды және «Жыртық Дик» сериясы үшін баспагер Лорингпен келісімшарт жасады. Серияның табысқа ие болғанына қарамастан, Алгердің қаржылық жағдайы тұрақсыз болды, сондықтан ол халықаралық банкир Джозеф Селигманның бес ұлына жеке сабақтар берді. Ол «Жас Израиль» журналы үшін сериалдар жазды және 1876 жылға дейін Селигман отбасының үйінде тұрды. 1875 жылы Алгер «Жас заңсыз» романының жалғасы болған «Өзін-өзі іздеу және Сэмнің мүмкіндігі» сериалдарын шығарды. Осы кітаптардан Алгердің шығармашылығының тоқырағаны байқалды. Кіріс азайды, сондықтан Лорингтің тапсырмасымен ол жаңа материалдар іздеу үшін Батысқа аттанды және 1877 жылдың ақпан айында Калифорнияға келді. Сан-Францискода ол ағасы Джеймспен кездесті және 1877 жылдың соңында Хорон мүйісін айналып өткен шхунамен Нью-Йоркке оралды. Келесі жылдары ол бұрынғы тақырыптарын қайталайтын бірнеше сәл нашар кітаптар жазды, бірақ енді оқиғалар қалалық емес, батыстық аяда орын алды. Нью-Йоркте Алгер қаланың әулетті жастарын оқытумен және көше балаларын түзетумен айналысты. Ол қалалық және батыстық тақырыптардағы әңгімелерді жазды. Мысалы, 1879 жылы ол «Ауданылық хабаршы бала» және «Жас кенші» кітаптарын жариялады. 1877 жылы Алгердің туындылары сенсациялық жасөспірімдер әдебиетіне алаңдайтын кітапханашылардың назарына ілікті. 1881 жылы Алгер Чарли Дэвис, көше баласын, және 1883 жылы Джон Дауниді ресми түрде қабылдады; олар Алгердің пәтерінде тұрды. 1882 жылы Алгердің әкесі қайтыс болды. Алгер адал жігіттердің зұлым, ашкөз байлар мен жаман ниетті жастарды қалай жеңіп шығатыны туралы әңгімелерді жазуын жалғастырды. Оның шығармалары қатты және жұмсақ мұқабамен шығарылды, ал ондаған жылдар бұрын жазылған өлеңдері антологияларда жарияланды. Ол көше балаларымен, Гарвардтағы сыныптастарымен және әлеуметтік элитамен белсенді өмір сүрді. Массачусетс штатында оған Харриет Бичер Стоуға қарағандай құрметпен қарады.

Соңғы жылдары: 18961899

XIX ғасырдың соңғы онжылдықтарында Алжердің кітаптарының сапасы төмендеді, ал оның балаларға арналған шығармалары бұрынғы сюжеттері мен тақырыптарының қайталануынан басқа ештеңе болмады. Заман өзгерді, балалар көбірек күте бастады, және Алжердің туындыларына зорлық-зомбылық елемі кірді. Мысалы, "Жас банк хабаршысы" повесінде әйел тұншықтырылып, өліммен қорқытылады – мұндай жағдай оның ертерек туындыларында ешқашан болған емес. Ол театрға қатысып, Гарвард түлектерімен кездесіп, әдеби журналдар оқыды және 1882 жылы Лонгфеллоу қайтыс болғанда өлең жазды. Ол жылдар бойы бейресми түрде асыраған балалардың жетістіктеріне қуанды, реформаға деген қызығушылығын сақтап, лекция оқуға шақыруларды қабылдады және "Жыртық Дик" кітабынан үзінділерді балалар жиналысында оқыды. Ол екі жыл бойы бронхит пен астмадан зардап шекті. 1899 жылдың 18 шілдесінде әпкесінің үйінде қайтыс болды. Оның өлімі көзден жасырын қалды. Өлімінен бұрын Алжер Эдвард Стратмайерден аяқталмаған туындыларын аяқтауды сұрады. 1901 жылы Стратмайер "Жас капитан Джек" повесін аяқтады және оны Алжердің соңғы туындысы деп жариялады. Ол қайтыс болғанда ақшасы аз болды, отбасы мүшелері мен достарына шамалы сомада ақша қалдырды. Оның әдеби мұрасын немересіне, асырап алған екі баласына және қарындасы Олив Августаға қалдырды, ол оның өсиетімен қолжазбаларын және хаттарын жойды. Алжердің туындылары жағымды пікірлер алды және оның қайтысынан кейін жаңа өркендеді. 1926 жылға қарай ол АҚШ-та шамамен 20 миллион дана сатылды. Алайда 1926 жылы оқырмандардың қызығушылығы күрт төмендеді, ал оның негізгі баспаханасы кітаптарды басып шығаруды тоқтатты. 1932 және 1947 жылдардағы сауалнамалар көрсеткендей, өте аз балалар Алжер туралы оқыған немесе естіген. Алжердің алғашқы өмірбаяны 1928 жылы Герберт Р. Мейс жариялаған, бірақ ол кейіннен бұл туындының жалған екенін мойындады.

Мұра

1947 жылдан бері Американың көрнекті тұлғаларының Хортио Алгер қауымдастығы "қиындықтарға қарамастан табысқа жеткен қоғамдағы көрнекті тұлғаларды" жыл сайын марапаттап, "жастарды өз армандарына қатыгездік пен жігермен ұмтылуға ынталандыратын" стипендиялар тағайындайды. 1982 жылы оның 150 жылдығын тойлау үшін Балаларға көмек қоғамы салтанатты шара өткізді. Хортио Алгер қауымдастығының атқарушы директоры Хелен М. Грей, Балаларға көмек қоғамының атқарушы директоры Филипп Колтофқа Алгердің кітаптарынан таңдаулыларын сыйлады. 1982 жылы "Шайн!" мюзиклі Алгердің, әсіресе "Жыртық Дик" және Сайлас Снобденнің "Офис баласы" шығармаларына негізделген. 2015 жылы Алгердің көптеген кітаптары "Horatio Alger" авторының "Сәттілік туралы әңгімелер" атты суреттелген кітаптар мен электрондық кітаптар түрінде жарық көрді. Бұған қоса, Альгердің кітаптары сол баспагердің аудиокітаптары ретінде де ұсынылды.

Стиль және тақырыптар

Алжирдің ғалымы Гэри Шарнхорст Алжирдің стилін "анахронистік", "көбінесе күлкілі", "ерекше" және "әдеби сілтемелерінің сапасымен ерекшеленеді" деп сипаттайды. Ол Киелі кітаптан бастап Уильям Шекспирге (Алжирдің кітаптарының жартысында Шекспирге сілтемелер бар), Джон Милтон мен Цицеронға дейін қолданған сілтемелер оның білімділігін көрсетеді. Шарнхорст бұл сілтемелердің Алжирдің романдарын танымал әдебиеттен ажыратуға көмектесетінін айтады. Шарнхорст Алжирдің жігіттерге арналған кітаптарында алты негізгі тақырыпты анықтайды. Біріншісі, "Құрметке жетілу", оның ерте және кейінгі кітаптарында байқалады, әсіресе Ragged Dick романында, онда кедей жас батыры: "Мен жаңа бет бұрып, "көрнекті" болуға тырысамын" дейді. Оның ізгілігі оған байлық әкелмейді, бірақ оған лайықты жұмыс пен жалақы береді. Екінші тақырып – "Қиындықтар арқылы мінездің нығаюы". Мысалы, "Қуатты және тұрақты" және "Өзін-өзі іздеу" романдарында бай кейіпкерлер кедейлікке түсіп, жаңа жағдайға бейімделуге мәжбүр болады. Алжир кейде жас Линкольнді оқырмандары үшін осы тақырыптың үлгісі ретінде келтіреді. Үшінші тақырып – "Сұлулық пен ақша", ол Алжирдің ересектерге арналған шығармаларында маңызды рөл атқарады. Кейіпкерлер банктегі қаражатының мөлшеріне емес, мінез-құлқына, талантына немесе ақыл-ойына сүйіспеншілікпен үйленеді. Мысалы, "Поезд жігіті" романында бай мұрагер талантты, бірақ қиындыққа тап болған суретшіге үйленуді жөн көреді, ал "Эри поезды" романында кедей әйел бай, жаман ниетті күйеудің әрекеттеріне қарамастан, өзінің нағыз махаббатын жеңіп алады. Басқа маңызды тақырыптарға Ескі және Жаңа әлемнің салыстыруы жатады. Алжирдің барлық романдарында ұқсас сюжет бар: бала еңбек ету мен адал өмір сүру арқылы кедейліктен құтылуға тырысады. Алайда, баланы жағдайдан құтқаратын әрқашан еңбек пен адалдық емес, көбінесе бай қарт кісі, баланың көрсеткен ерлігіне немесе адалдығына риза болып, оған көмектеседі. Мысалы, бала құлап қалған арбадан баланы құтқарады немесе ұрланған сағатты тауып қайтарады. Көбінесе қарт кісі баланы қамқоршы ретінде үйіне алып, жақсы жұмыс табуға көмектеседі, кейде адал немесе еңбекқор емес баланың орнын басады. Шарнхорсттың айтуынша, Алжирдің әкесі 1844 жылы қарызын төлей алмаған "кедей адам" болған. Оның Челси маңындағы мүлігі тәркіленіп, ипотеканы ұстаған жергілікті помещикке берілді. Шарнхорст бұл оқиғаның Алжирдің балалық шағындағы оқиғалары оның кітаптарындағы кейіпкерлердің мүлігінен айырылып қалу тақырыбының себебі болуы мүмкін екенін айтады, сондай-ақ Алжирдің "экологиялық реформаларға үнемі қолдау көрсетуіне" түсінік береді. Шарнхорст былай деп жазады: "Өмір бойы қаржылық жағынан қауіпсіздікке ие болмаған жас Алжир өзінің мәртебелі уайымын басу және басшылыққа лайықты екенін көрсету үшін ұстамдылық пен балаларға көмек көрсету сияқты реформалық ұйымдарда белсенді болған болуы мүмкін". Алжирді зерттеуші Эдвин П. Хойт 1880 жылға қарай Алжирдің моральдық принциптерінің "қатаңдағанын" айтады, мүмкін ол жазған батыстық әңгімелердің әсерінен, себебі "ең қорқынышты нәрселер енді кездейсоқ ұсынылып, зерттелді". Джон Гек деген ғалым Алжирдің "адам мінез-құлқының терең талдауына емес, тәжірибелік формулаларға сүйенгенін" және бұл формулалардың "мәдени ортаға бейімделгенін" және "көп нәрсе үйрететінін" айтады. Алжирдің мансабында шекаралық қоғамның орны болмаса да, Гек "шекаралық идея, тіпті қалалық шұңқырларда да, Джекке тән мінез-құлықты мақтауға және сынауға мүмкіндік беретін ертегілік көзқарас ұсынады" деп мәлімдейді. Ол Алжирдің мақсатты аудиториясының "әрекет ету мотивациясы олар алған сабақтармен қалыптасатынын" айтады. Гек Алжирдің батырларының "қайраттылығы" туралы түсінік ондаған жылдар бойы өзгергенін атап өтеді. Джаз дәуірі мен Ұлы депрессия кезінде "Хорацио Алжердің сюжеті прогрессивизм тұрғысынан лаиссе-ферер капитализмін қорғау ретінде қарастырылды, бірақ сонымен бірге қатал бизнес тәсілдерін сынап, Ұлы депрессия кезінде қиын жағдайдағы жас ұрпаққа үміт сыйлады". Атом дәуірінде болса "Алжирдің батыры енді тәуелсіздікке ұмтылып, адал өмір сүру арқылы орта таптың құрметіне жеткен кедей бала емес. Ол - ақыл-ойы мен сәттілігі арқылы кедейліктен байлыққа жеткен, алаяқ көше баласы еді". Гек Алжирдің тақырыптары қазіргі Америкада бастапқы мағыналарынан өзгеше, еркек Циндерелла мифіне айналғанын және дәстүрлі Джек әңгімелерінің америкалық нұсқасы екенін айтады. Әрбір әңгімеде өз батыры, "құдай анасы" және батырдың жолындағы кедергілер бар. "Дегенмен", ол былай деп жазады, "осы ертегінің нағыз америкалыққа айналуы - оның ақсүйектерге ие болу туралы талабын жоққа шығаруында. Керісінше, Алжирдің батыры американ арманының бастапқы формасын жетеді, ол оның мотивациясы оны қалай алып кетсе, орта таптың құрметіне жетеді". Оқырман Циндерелла патшайым болғаннан кейін не істегенін және Алжирдің батыры орта тапқа қол жеткізгеннен кейін неге жеткенін ойлап көруі мүмкін, "[және] осы ортақтық Хорацио Алжерді Циндерелла мифінің қазіргі заманғы бейімделушілерінің қатарындағы берік орнына бекітеді".

Жеке өмір

Шарнхорст Алгердің "өзінің гомосексуализмі туралы сөйлескенде белгілі бір сақтық танытқанын" және Брюстер оқиғасынан кейін жыныстық бағдары туралы бір рет қана айтқанын жазады. 1870 жылы Генри Джеймс аға Алгердің "өзінің бұрынғы ақылсыздығы туралы ашық әңгімелесетінін" және оның шын мәнінде бұл тақырыпты әңгімеге арнап ұнататынын жазды. Алгер Джеймспен сөйлесуге дайын болғанымен, оның жыныстық бағдары құпия сақталды. Шарнхорсттың сөзінше, Алгер балаларға арналған кітаптарында гомосексуализмге ишара жасайтын жасырын сілтемелер қалдырған, және Шарнхорст бұл сілтемелер Алгердің "жыныстық бағдарына қатысты сенімсіздігін" көрсетеді деп болжайды. Мысалы, Алгер "Жыртық Томның" ұл немесе қыз екенін анықтау қиын екенін жазды, ал басқа жағдайларда ол басқалармен қысыммен және аялаумен қарайтын, "стереотиптік гомосексуалдарды" таныстырады. Сайлас Снобденнің "Офис жігіті" романында, қыз кейпіне түскен ұрланған балаға өзінің нағыз жынысын ашса, "ақылға сыймайтындар үйіне" жіберумен қорқытылады. Шарнхорст Алгердің "құпия күнәсін" кешіруге деген құштарлығы оны "өзінің қайырымдылық әрекеттерін балаларға арналған нұсқаулық кітаптар жазумен байланыстыруға итермелеген болуы мүмкін" дейді, кітаптарындағы қайырымды меценаттардың өткендегі құпия күнәсін өтеу үшін кейіпкерге көмектесуімен. Мысалы, Шарнхорст "Тырыс және сен" романындағы меценат "қасіретті құпияны" жасырады, ол кейіпкердің өмірін сақтап қалғаннан кейін ғана құтылады. Алан Трахтенберг "Жыртық Дик" (1990) кітабының Signet Classic басылымына жазған кіріспесінде Алгердің ұлдарға деген зор ықыласы болғанын және балалар кітаптарын жазуда өзіне шақыру тауып алғанын айтады. "Ол өзіндегі баланы тыңдауды үйренді", - деп жазады Трахтенберг, "өзін өзгерту және қайта жасау үшін - оның әдепті мәдениетін, кемтарларға деген либералды ақсүйектік жанашырлығын, автор ретіндегі шатқақ экономикалық жағдайын және ең бастысы, ұлдарға деген қауіпті эротикалық тартымдылығын - жасөспірімдерге арналған көркем әдебиетінде пайдалану үшін". Ол Алгердің жасырын гомосексуал ретінде өмір сүргенін білу мүмкін емес екенін, "бірақ ол көшеден пана табу үшін сипаттаған еркектердің араласуы - мысалы, Дик пен Фосдик арасындағы үйлесімді қарым-қатынас - сонымен қатар эротикалық қарым-қатынас болуы мүмкін деген белгілер бар". Трахтенберг "Жыртық Дик" романында әдепсіздікке орын жоқ екенін айтады, бірақ Алгердің жұмысындағы екі жігіттің немесе ер адам мен жігіттің қолдарының тиюі "осындай қиялдарға дайын оқырмандарда эротикалық тілектерді оята алады" деп санайды. Трахтенбергтің пікірінше, мұндай бейнелер "гомоэротиканы өмірдің баламалы жолы ретінде, агрессия емес, жанашырлықпен өмір сүрудің оң көзқарасы" ретінде білдіруі мүмкін. Трахтенберг қорытындылай келе, "Жыртық Дик" романында Алгер екі үйсіз жігіттің үйленуімен толыққан үй ішіндегі романтиканы жоспарлап отырғанын көреміз, бұл оның сыртқа шығарылған көше баласынан өзін-өзі құрметтейтін азаматқа айналуының формулалық метаморфозасының орны ретінде".

Жарияланған ресурстар

Накенхофф, Кэрол. "Хорацио Алгер мифі", "Myth America: A Historical Anthology", II том. 1997 жыл. Герстер, Патрик және Кордс, Николас (ред.). Брэндивайн баспасы, Сент-Джеймс, Нью-Йорк штаты.

Мұрағаттық ресурстар

Горацио Алджердің құжаттары, 1880–1953 (990 дана) Хантингтон кітапханасында сақталады. H. Джек Баркердің қағаздары, мерзімі көрсетілмеген (3 сызықтық фут), Эмори университетінің қолжазбалар, мұрағаттар және сирек кітаптар кітапханасында сақталады. Селигман отбасының құжаттары, 1877–1934 (0,8 сызықтық фут), Огайо штатының Цинциннати қаласындағы Америка еврей архивінде сақталады.