Түркиядағы ежелгі Патара қаласы

Кіріспе

Түркияның Жерорта теңізі жағалауындағы Ликия елді мекені Патара (Patara, Ликия: 𐊓𐊗𐊗𐊀𐊕𐊀, Pttara; Πάταρα) – ежелгі және гүлденген теңіз және сауда қаласы, ол бір кездері Ликияның астанасы болған. Қазіргі Түркияның Анталия провинциясындағы Гелемиш ауылының жанында орналасқан. Әулие Николай 270 жылы осы қалада дүниеге келді және өмірінің көп бөлігін жақын орналасқан Мира қаласында өткізді. Қазылған және қалпына келтірілген жердің тек бір бөлігі ғана. Қағида бойынша, қазба жұмыстары мен осы мақсаттағы жерді қорғау мәселелері археологтар мен заңсыз құрылыс салушылар арасындағы күреске ұшырады.

Тарих

Патара хетт мәтіндерінде Патар деп аталады: «Патша Тудалия IV (б.з.д. 1236–1210 жж.), Лука жорығынан кейін әскерімен осы қалаға келді және құрбандық шалды». Қаланың негізін Аполлонның ұлы Патарус (Πάταρος) қалаған деседі. Ежелгі дәуірде қала Аполлонның ғибадатханасы мен оракулымен белгілі болды, ол Дельфи оракулынан кейін екінші орында тұрды. Құдайға көбінесе Патарей деген лақап ат қойылды. Геродот Аполлонның оракулын дін қызметкері әйел жылдың белгілі бір мезгілінде ғана жеткізгенін айтады, ал Сервий бұл мезгілдің алты қыс айы екенін мәлімдейді. Патараға Криттен Дориандар қоныстанған, ал Аполлонға табыну Дориандық болған. Ежелгі жазушылар Патараны Ликияның маңызды қалаларының бірі деп есептеген. Бұл Ликияның негізгі теңіз порты және Ликия Лигасының жетекші қаласы болды, оның дауыс саны – 3, яғни ең жоғары көрсеткіш. Қала Ликияның қалған бөлігімен бірге б.з.д. 333 жылы Ұлы Александрға бағынды. Диадохи соғыстары кезінде қала Антигон мен Димитрийдің билігінде кезекпен болды, соңында Птолемейлерге қарады. Осы кезеңде алғашқы қала қабырғалары салынды. Страбонның сөзіне қарағанда, қаланы кеңейткен Египет патшасы Птолемей Филадельф оған әйелі және қарындасы Египет патшасы Арсиной II-нің құрметіне Арсиной деген ат берді, бірақ қала бұрынғы атауымен – Патара деп атала берді. Антиох III б.з.д. 196 жылы Патараны басып алды, ол Ликияның астанасы болды. Ликия Лигасы ресми түрде б.з.д. 176 жылы құрылды. Родос тұрғындары қаланы басып алды және Римнің одақтасы ретінде қала Ликияның қалған бөлігімен бірге б.з.д. 167 жылы автономия алды. Б.з.д. 88 жылы қала Понт патшасы Митридат VI-ның қоршауына түсті және Брут пен Кассий Марк Антоний мен Октавианға қарсы жорықтары кезінде басып алды. Қала жақын маңдағы Ксантоста болған қырғыннан құтылды. Патара б.з.д. 43 жылы Рим империясына ресми түрде қосылды және Памфилияға қарасты болды. Жаңа өсиетте Патара Пауыл Тарский мен Лұқа кеме ауыстырған жер ретінде еске алынады. Қала ерте христиандыққа айналды, және бірнеше ерте епископтар белгілі болды; Le Quien мәліметінше, олар:

Patara was referred to as Patar in Hittite texts: "King Tudhaliya IV (1236 1210 BC), after the Lukka expedition, came to this city with his army and made offerings." The city was said to have been founded by Patarus (Πάταρος), a son of Apollo. It was noted during antiquity for the temple and oracle of Apollo, second only in importance to that of Delphi. The god is often given the surname Patareus. Herodotus says that the oracle of Apollo was delivered by a priestess only during a certain period of the year, and Servius mentions that this period was the six winter months. It seems certain that Patara received Dorian settlers from Crete; and the worship of Apollo was certainly Dorian. Ancient writers mentioned Patara as one of the principal cities of Lycia. It was Lycia's primary seaport, and a leading city of the Lycian League, having 3 votes, the maximum. The city, with the rest of Lycia, surrendered to Alexander the Great in 333 BC. During the Wars of the Diadochi, it was occupied in turn by Antigonus and Demetrius, before finally falling to the Ptolemies. In this period the first city walls were built. Strabo informs us that Ptolemy Philadelphus of Egypt, who enlarged the city, gave it the name of Arsinoë after Arsinoe II of Egypt, his wife and sister, but it continued to be called by its ancient name, Patara. Antiochus III captured Patara in 196 BC and it became the capital of Lycia. The Lycian League was formally established in 176 BC. The Rhodians occupied the city and as a Roman ally, the city with the rest of Lycia was granted autonomy in 167 BC. In 88 BC, the city suffered siege by Mithridates VI, king of Pontus and was captured by Brutus and Cassius, during their campaign against Mark Antony and Augustus. It was spared the massacres that were inflicted on nearby Xanthos. Patara was formally annexed by the Roman Empire in 43 AD and attached to Pamphylia. Patara is mentioned in the New Testament as the place where Paul of Tarsus and Luke changed ships. The city was Christianized early, and several early bishops are known; according to Le Quien, they include:

Қала Византия империясы кезінде сауда және қажылық сапарлары үшін маңызды тоқсан болды. 1211 жылы Рум Сұлтандығының Сәлжұқтарға қосылуынан кейін қала құлдырап, 1340 жылға қарай толық дерлік тастаналды. Бұл Ксантос аңғарындағы ең ірі төрт елді мекеннің бірі және теңізге шығу мүмкіндігі бар жалғыз қала болды, өзен сағасынан оңтүстік-шығысқа қарай 60 стадия қашықтықта орналасқан.

Орналасқан жері

Бұл аймақ – төбелермен қоршалған жазық. Ежелгі заманда мұнда үлкен табиғи порты болған, бірақ ол уақыт өте келе сазданып толып қалды. Порттың солтүстік-шығысында Тепечик төбесі орналасқан, оның үстінде қола дәуіріне жататын ескерткіштер табылды және бұл төбе қаланың негізі салынған акрополь болған. Кейін қала төбенің оңтүстігі мен батыс жағына қарай кеңейді.

Ескерткіштер

Театр 147 жылы жер сілкінісінен кейін Антонин Пий тұсында қайта салынды; оның диаметрі 265 фут, және шамамен 6000 көрерменді қабылдады. Булеутерион немесе пританейон жақсы сақталған және одан әрі қалпына келтірілген. Бұл Ликия Лигасының бас қаладағы жиналыс залы болды және шығыстағы Агораға қарады. Ол б.з.б. 1 ғасырдың басында салынды және шамамен 1400 адамды қабылдады. Кавеаның ортасында губернаторларға арналған орындықтар – трибунал орналасқан. Кавеа кеңейтіліп, батыстағы жартылай шеңберлі қабырға солтүстік және оңтүстік қабырғалармен қосылған алғашқы өзгерістер Ликияның Рим провинциясы ретінде қосылуымен байланысты, бұл Клавдий (43-51 жж.) немесе Нерон (51-69 жж.) тұсында болған болуы мүмкін. 142/143 жж. болған үлкен жер сілкінісінен кейін сыртта стоа, ал ішінде сахна ғимараты салынды, себебі ол концерт залы (Одейон) ретінде де пайдаланылатын. 5 ғасырда ол жаңа бекініс қабырғасына бастион ретінде қосылды. Негізгі көше ішкі порты Агорамен байланыстырды және Ликиядағы ең кең және жақсы сақталған көшелердің бірі болып табылады. Көшенің екі жағында да иондық тәртіптегі колоннадалар орналасқан, шығысында гранит бағаналары, батысында мәрмәр бағаналары бар. Жақсы сақталған Медуст аркасы – қаланың солтүстік қақпасы және Ликияның губернаторы Меттиас Медусттың құрметіне Патара азаматтары шамамен 100 жылы салған керемет үш жолғы триумф аркасы. Бірнеше монша белгілі: портовый (немесе пальма) моншалары, Веспасиан (немесе Нерон) моншалары, орталық моншалар, кішкентай моншалар және Византия моншалары. Маяк Ликияның ірі теңіз және сауда портының кіреберісінде орналасқан. Ол 60 жылы Нерон тұсында салынды, жазуға сәйкес, және ең көнелерінің бірі болып саналады. Оның бірегей құрылымы 3 қабатты керемет шаршы базада 26 метр биіктікте көтеріледі. 131 жылы салынған Адриан астық қоймасы ежелгі портының жанында орналасқан, астық пен Римге жіберілетін басқа да тауарларды сақтау үшін. Оның көлемі 75м x 25м және 8 бөлімге бөлінген. Жердің кейбір бөліктері заңсыз ауыл шаруашылығы, қонақ үйлер мен демалыс орындары үшін заңмен қорғалғанға қарамастан, заңсыз құрылысқа ұшырады, ал бұзу және вандализм мәселелері жалғасуда. Порт әлі де көрініп тұр, бірақ ол құм мен бұталармен толып кеткен батпақ. Клавдий тұсында салынған және Веспасиан тұсында жер сілкінісінен кейін жаңартылған су құбырының ұзындығы 22,5 км-ге жетеді. Ол бес көпірден және сирек кездесетін кері сифоннан немесе қысыммен құбырдан тұрады, ол әлі де көбінесе жарамды. Сифон ашық арнаны қолдау үшін аңғардағы биік және қымбат аркаларды салудан аулақ болды, бірақ үлкен диаметрлі құбырларды жасау және герметтеу қиын болған заманда сифондағы су қысымын ұстап тұру мәселесі туындады. Құбырлар 0,28 м ішкі диаметрі және 900 кг салмағы бар мәрмәр блоктардан қашалған, тереңдігі 18 м аңғардағы 10 м биіктігі 200 м қабырғаның үстіне орналасқан.

The theatre was rebuilt under Antoninus Pius in 147 AD after an earthquake; its diameter is 265 feet, and held about 6000 spectators. The Bouleuterion or prytaneion is well preserved and has been further restored. It was the capital's assembly hall of the Lycian League and overlooked the theatre the Agora in the East. It was constructed in the early 1st century BC and held about 1400 people. In the centre of the cavea is a tribunalia, seats reserved for governors. The first alterations, when the cavea was enlarged and the semicircular wall in the west was connected to the northern and southern walls, are linked to the annexation of Lycia as a Roman province, most probably under Claudius (r. 43 51 AD) or Nero (r. 51–69). After a major earthquake in 142/143 AD a stoa was added outside and a stage building inside, as it was also to be used as a concert hall (Odeion). In the 5th c. AD it was incorporated into the new fortification wall as a bastion. The main street connected the inner harbour to the Agora and is one of the widest and best preserved streets in Lycia. Both sides of the street are lined with Ionic order colonnades, with granite columns on the east and marble columns on the west. The well preserved Arch of Medustus is the north gate of the city and a magnificent triple vaulted triumphal arch built by the citizens of Patara in about 100 AD in honour of Mettias Medustus, the Governor of Lycia. Several baths are known; the harbour (or datepalm) baths, the Vespasian (or Nero) baths, central baths, small baths and Byzantine baths. The lighthouse stood at the entrance to the major naval and trading port of Lycia, which had an outer and an inner harbour. It was built in 60 AD during the reign of Nero, according to an inscription, and is one of the oldest surviving. It has a unique structure rising 26 m on a magnificent 3 tiered square base. Hadrian's Granary, so named as it was built during his visit in 131 AD, lies on the side of the ancient harbour for storage of cereals and other goods to be shipped to Rome. It is 75m x 25m and was divided into 8 sections. Parts of the site have been subject to illegal construction for agriculture, hotels and holiday villages despite legal protection, and destruction and vandalism are continuing problems. The harbour is still apparent but it is a swamp, choked up with sand and bushes. The aqueduct, which was built under Claudius and renovated under Vespasian after an earthquake, was 22.5 km long. It comprised five bridges as well as a rare inverted siphon or pressurised pipeline which is still largely intact. The siphon avoided the construction of tall expensive arches across a valley to support an open channel but instead had the problem of containing the water pressure in the siphon in an era when large diameter piping was difficult to make and seal. The pipes were carved from marble blocks with internal diameter of 0.28 m, each weighing up to 900 kg, laid on top of a 200 m long, 10 m high wall across an 18 m deep valley.