Кіріспе

Француз философы және әлеуметтанушысы (1901–1991) француз күрескері Анри Лефевр (/l//ə/'/f//ɛ//v//r//ə/ ləFEVrə, ɑ̃ʁi ləfɛvʁ; 16 маусым 1901 – 29 маусым 1991) – француз марксистік философы және әлеуметтанушысы, күнделікті өмірді сынға алуды қадағалаушы, «қалаға құқық» және әлеуметтік кеңістіктің жасалуы туралы ұғымдарды енгізген, сондай-ақ диалектикалық материализм, жаттандыру, сталинизм, экзистенциализм және структурализмді сынаған еңбектерімен танымал. Өмірінің бойында Лефевр алпыстан астам кітап және үш жүзден астам мақала жазды. Ол бірнеше интеллектуалдық және академиялық журналдардың құрылуына қатысты немесе оларды құрды, мысалы, «Философиялар», «Марксистік шолу», «Аргументтер», «Социализм немесе Барбария», «Espaces et Sociétés».

Өмірбаян

Лефевр Францияның Ландес департаментіндегі Хагетмо қаласында дүниеге келген. 1920 жылы Париж университетінде (Сорбонна) философияны оқып бітірген. 1924 жылы Пол Низан, Норберт Гутерман, Жорж Фридман, Жорж Политцер және Пьер Морхангемен бірге «философиялық революция» іздеген «Философиялар» тобында жұмыс істеді. Бұл оларды сюрреалистермен, дадаистермен және басқа топтармен байланыстырды, содан кейін француз коммунистік партиясына (ФКП) қарай бет бұрды. Лефевр 1928 жылы ФКП-ға қосылды және француз қарсыластарына қосылғанға дейін 20 ғасырдың екінші жартысындағы ең белгілі француз марксистік зиялыларының бірі болды. 1944-1949 жылдары ол Тулузадағы Radiodiffusion Française француз радиосының директоры болды. Оның еңбектерінің ішінде диалектикаға арналған «Диалектикалық материализм» (1940) атты антисталиндік мақаласы бар. Жеті жылдан кейін Лефевр «Күнделікті өмірдің сыны» атты алғашқы томын жариялады. Оның әдістемелік жұмыстарын философ Жан-Поль Сартр «Диалектикалық ақыл-ойының сыны» (1960) еңбегінде жоғары бағалады және пайдаланды. ФКП-дағы отыз жылдық қызметі барысында Лефевр қарсы теорияларға, әсіресе Сартр және Лефевртің бұрынғы әріптесі Низан сияқты экзистенциалистерге қарсы шабуылдар жасауға таңдалды, бірақ 1950 жылдардың соңында өзінің теориялық және саяси көзқарастары үшін партиядан шығарылуына қастап әрекет етті. Ол ФКП-ның басты зиялысы болғаннан кейін, ФКП саясатының (мысалы, Алжир мәселесіндегі пікірдің болмауы және жалпы сталиншіліктің жалғасуы) және интеллектуалдық ой-пікірдің (яғни структурализм, әсіресе Луи Альтюссердің еңбектері) қатаң сыныпшысына айналды. 1961 жылы Лефевр Страсбург университетінде социология профессоры болды, ал 1965 жылы Нантердегі жаңа университетке қосылды. Ол ең құрметті профессорлардың бірі болды және 1968 жылғы мамырлық студенттік көтеріліске ықпал етіп, талдады. Лефевр 1968 жылы жарық көрген «Le Droit à la ville» кітабында қалаға құқық туралы ұғымды енгізді (кітаптың жарық көруі көптеген француз қалаларында болған 1968 жылғы мамырлық көтерілістерден бұрын болды). Осы кітап жарық көргеннен кейін Лефевр қалалар, қала құрылысы және кеңістік туралы бірнеше маңызды еңбектер жазды, соның ішінде «Кеңістіктің өндірісі» (1974) қала теориясының ең ықпалды және жиі сілтеме жасалатын еңбектерінің бірі болды. 1970 жылдары Лефевр постструктуралистердің, әсіресе Мишель Фуконың еңбектері туралы алғашқы сын пікірлерін жариялады. Келесі жылдары ол «Аргументтер» журналының редакциялық тобында жұмыс істеді, бұл жаңа солшыл журнал француз қоғамына Орталық Еуропаның ревизионизмімен танысуға көмектесті. Лефевр 1991 жылы қайтыс болды. Оның өліміне орай «Радикалды философия» журналы оның ұзақ және күрделі мансабы мен ықпалын құрметпен еске алды.

Күнделікті өмірдің сын-тезімі

Лефеврдің әлеуметтік ой-пікірге қосқан ең маңызды үлестерінің бірі – ол 1930 жылдары бастаған «күнделікті өмірді сынау» идеясы. Лефевр күнделікті өмірді диалектикалық тұрғыдан «іллюзия мен шындық, билік пен күшсіздіктің қиылысуы; адам бақылай алатын және бақылай алмайтын секторлердің қиылысуы» деп анықтады, сондай-ақ әртүрлі, нақты ырғақтар арасындағы үнемі өзгеретін қақтығыс орын алатын жер – денедегі табиғи ырғақтардың полиритмиялық жиынтығы, физиологиялық (табиғи) ырғақтар және әлеуметтік ырғақтар (Лефевр және Регульер, 1985: 73). Қысқасы, күнделікті өмір – барлық тіршіліктің орын алатын және барлық бөлінген іс-әрекеттердің арасында жүзеге асырылатын кеңістік. Бұл – қалдық. Бұл тақырып көптеген еңбектерінде кездессе де, оның ең көрнекті түсіндірмесі 1947, 1961 және 1981 жылдары жеке-жеке жарық көрген үш томдық зерттеуінде берілген. Лефевр күнделікті өмірдің технология мен өндіріске қарағанда нашар дамыған сала екенін, ал 20-ғасырдың ортасында капитализмнің күнделікті өмірді жайлауға ұмтылатындай өзгергенін айтты. Осы күнделіктілік аймағында (жалықтыру) қоғамдағы барлық адамдар, сыныбына немесе мамандығына қарамастан, күнделікті өмірдің шындығын өзінен-өзі сынап, бос уақыт пен демалыс туралы қоғамдық уәделерге қарсы тұра алады, бұл олардың күнделікті өмірін түсінуіне және оны өзгертуіне әкелуі мүмкін. Лефевр үшін бұл өте маңызды болды, өйткені ол капитализмнің күнделікті өмірде тірі қалып, қайта өндірілетінін көрді. Күнделікті өмірде революция жасалмаса, капитализм күнделікті өмірдің сапасын нашарландырады және шынайы өзін-өзі білдіруге кедеріл келтіреді. Күнделікті өмірді сынаудың маңыздылығы сол еді, ол үшін адам баласы абстрактілі түрде өндіріс күштерін бақылаудан гөрі, адам өмірінің жағдайларын дамыту арқылы ғана нақты утопиялық өмірге жете алады. Лефевртің күнделікті өмірге арналған еңбектері француз теориясына, әсіресе ситуационистерге, сондай-ақ саясатқа (мысалы, 1968 жылғы мамыр айындағы студенттік көтерілістерге) зор әсер етті. Үшінші том қазіргі замандағы цифрлық технологиялар мен ақпарат туралы жазатын ғалымдарға да ықпал етті, себебі онда осы тақырыпқа кеңінен тоқталып, Нора-Минктің 1977 жылғы баяндамасын талдау, ақпарат теориясының негізгі аспектілері және «құралдар» немесе «қызметтер» ретінде ақпараттық коммуникациялық технологиялар арқылы күнделікті өмірді «жайлау» туралы жалпы талқылау бар.

Ғарыштың қоғамдық өндірісі

Лефевр өзінің философиялық еңбектерінің көп бөлігін, ол өндірістің әлеуметтік қатынастарын қайта өндіру деп атаған, кеңістіктің (өндірістің) маңыздылығын түсінуге арнады. Бұл идея "Капитализмнің аман қалуы" кітабының орталық аргументі болып табылады, ол "Кеңістік өндірісі" (1974) кітабына дайындық ретінде жазылған. Лефевр кеңістікті өндірудің әртүрлі тәсілдері бар екенін айтады (яғни кеңістіктеу), табиғи кеңістіктен ("абсолюттік кеңістік") бастап, мағынасы әлеуметтік жолмен (яғни әлеуметтік кеңістік) құрылатын күрделі кеңістіктер мен ағындарға дейін. Лефевр әрбір тарихи режимді күнделікті тәжірибе мен қабылдаулар (le perçu), кеңістік туралы бейнелер мен теориялар (le conçu) және сол заманның кеңістіктік қиялы (le vécu) арасындағы үш бөлімді диалектика ретінде талдайды. Лефеврдің "Кеңістік өндірісі" кітабындағы аргументі – кеңістік әлеуметтік өнім, немесе құндылықтар мен мағынаның әлеуметтік өндірісіне негізделген күрделі әлеуметтік құрылым, ол кеңістіктік тәжірибе мен қабылдауларға әсер етеді. Лефеврдің пікірінше, әрбір қоғам – және, демек, өндірістің әрбір түрі – өзіндік кеңістік, белгілі бір кеңістік жасайды. Лефеврдің тұжырымдамасы сынға ұшырады, мысалы, Мануэль Кастелс "Қала мәселесі" еңбегінде. Кастеллге берілген көптеген жауаптар "Капитализмнің аман қалуы" кітабында келтірілген, ал Энди Меррифилд сияқтылар академиялық ортадағы осы сын-пікірлерді қабылдау Лефеврді ұзақ және теориялық тұрғыдан тығыз "Кеңістік өндірісі" кітабын жазуға итермелеген дейді. Михал Муровски "Нақтыдағы табыс: экономика, эстетика және (әлі де) социалистік қала құрылысының ерекшелігі" еңбегінде Лефеврдің нақты социализмді жоққа шығаруын сынға алады, социалистік мемлекеттердің қалай ерекше кеңістіктерді өндіргенін көрсетеді.