Толкин әлеміндегі эльф емес адам тектес жаратылыстар
Dwarves in Middle-earth
Толкин әлеміндегі эльфтер: орта ғасырлық мифология негізінде жасалған, тауларда өмір сүретін, шебер қолөнершілер және саяхатшылар. Кітаптарда кеңінен сипатталған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дж. Р. Р. Толкиннің әйгілі туындыларындағы адам тектес жаратылыс
Humanoid race in J. R. R. Tolkien's legendarium
Дж. Р. Р. Толкиннің фантастикалық әлемінде, эльфтер – Арда құрлығының мифологиялық өткеніндегі Орта Жерді мекендейтін бір ұлт. Олар герман мифологиясындағы кішкентай, тауларда өмір сүрген, кен өндірумен, металлургиямен, ұсталықпен және әшекей жасаумен айналысқан адам тектес жаратылыстарға негізделген. Толкин оларды мықты, соғысқа бейім, тас пен шеберлікті сүйетін деп сипаттаған. Толкиннің эльфтерінің тамыры норвеж мифологиясына жетеді; Толкин сонымен қатар еврей тарихы мен тілімен байланысын да атап өткен. Олар оның "Хоббит" (1937), "Сақиналар мырзасы" (1954–55) және өлімнен кейін жарияланған "Силмариллион" (1977), "Аяқталмаған әңгімелер" (1980) және "Орта Жер тарихы" (1983–96) серияларында кездеседі, соңғы үш томды оның ұлы Кристофер Толкин редакциялаған.
In the fantasy of J. R. R. Tolkien, the Dwarves are a race inhabiting Middle earth, the central continent of Arda in an imagined mythological past. They are based on the dwarfs of Germanic myths who were small humanoids that lived in mountains, practising mining, metallurgy, blacksmithing and jewellery. Tolkien described them as tough, warlike, and lovers of stone and craftsmanship. The origins of Tolkien's Dwarves can be traced to Norse mythology; Tolkien also mentioned a connection with Jewish history and language. Dwarves appear in his books The Hobbit (1937), The Lord of the Rings (1954–55), and the posthumously published The Silmarillion (1977), Unfinished Tales (1980), and The History of Middle earth series (1983–96), the last three edited by his son Christopher Tolkien.
Сипаттамалары
[[Файл:Барлық дана жауаптар Тор.jpg|thumb|Толкин алғашқы кезде норвег мифологиясында гномдарды тапты. Дж. Р. Р. Толкин энциклопедиясы Толкиннің "thrawn" деген сөзін қолдануын қарастырады, оның "қасарыс адам" деген мағынаны білдіретін Þráinn есімімен және "Völuspá" поэмасындағы гномдар тізіміндегі Dvergatal есімімен ұқсастығын атап өтеді. Толкин оны Торрин Эйкенщильдтің екі атасының аты – Трэйн деп қабылдады. Бұл Толкиннің филологиялық әзілі болуы мүмкін. Олар 20 жастағы балалар ретінде қарастырылады, өйткені Торин 24 жасында болған; ал 30 жасында – жас жауынгерлер. Жасы кішкентай болса да, Дэйн Темір Аяқ Мория орктарының басшысы Азогты өлтіргенде 32 жаста еді – жауларымен, соның ішінде басқа гномдармен де қатысты күрескен соғысшыл тайпа. Саурон гномдардың билеушілеріне жеті Күш сақинасын берді. Сақиналар оларды ашулы және алтынға құмар етуіне себеп болды, бірақ олар Сауронның бақылауына түспеді және ұзақ өмірге ие болған жоқ. [[Файл:Артур Ракхэм Зигфрид және Мим (егжей-тегжейлі).jpg|thumb|upright|Кішкентай гном Мим, Нибелунг әнінен алынған Мимнің кішірейтілген бейнесінен шыққан болуы мүмкін.
[[File:All wise answers Thor. jpg|thumb|Tolkien found dwarves in Norse mythology. The J. R. R. Tolkien Encyclopedia considers Tolkien's use of the adjective "thrawn", noting its similarity with Þráinn, a noun meaning "obstinate person", and a name found in the Norse list of Dwarf names, the Dvergatal in the Völuspá. Tolkien took it for the name, Thráin, of two of Thorin Oakenshield's ancestors. It suggests this may have been a philological joke on Tolkien's part. They are still considered children in their 20s, as Thorin was at age 24; and as "striplings" in their 30s. Despite his young age, Dáin Ironfoot was 32 when he killed Azog, the orc chieftain of Moria. – a warlike race who fought fiercely against their enemies, including other Dwarves. Sauron gave seven Rings of Power to Dwarf lords. The Rings caused them to be wrathful and greedy for gold, but they were not brought under Sauron's domination, nor did they gain longer life. [[File:Arthur Rackham Siegfried and Mime (detail). jpg|thumb|upright|The petty dwarf Mîm may derive from the shrunken figure of Mime,
Тағы бір бөлім, одан да кішкентай Кішкентай гномдар, "Сильмариллион" және "Хуриннің балалары" шығармаларында кездеседі. Соңғы белгілі Кішкентай гном Мим, Мозлидің айтуынша, Нибелунг әніндегі Мимге ұқсас.
A further division, the even shorter Petty dwarves, appears in The Silmarillion and The Children of Húrin. Mîm, the last known Petty dwarf, has been said by Moseley to resemble the similarly named character Mime from the Nibelungenlied.
Тау-кен, тас-бетон және металл өңдеу
Олар Ауле жасаған туындылар ретінде Арданың заттарына қызығушылық танытты. Олар Ортажердегі тауларда құнды металдарды қазып, өңдеді. Олар ұсталық, қолөнер, металл өңдеу және тас қалау ісінде тіпті эльфтерден де басым болды. Жәндік ұстасы Телхар ең әйгілісі болды. Олар қалаларын салған таулардың астында зор залдар тұрғызды. Олардың салған көптеген атақты залдарының ішінде Менэгрот, Хазад-дүм және Эребор бар. Олар жасаған көптеген қазыналардың арасында Элендилдің қылышы Нарсил, Дор-Ломиннің Аждаһар шлемі және Нарготрондтағы ең бағалы қазына, Ежелгі Күндердің ең танымал жұлдыздар туындысы – Наугламир алқасы болды. "Хоббит" кітабында Торин Билбоға бір-бірімен байланысқан сақиналардан жасалған митрилдан тігілген пальто сыйлайды.
As creations of Aulë, they were attracted to the substances of Arda. They mined and worked precious metals throughout the mountains of Middle earth. They were unrivalled in smithing, crafting, metalworking, and masonry, even among the Elves. The Dwarf smith Telchar was the greatest in renown. They built immense halls under mountains where they built their cities. They built many famed halls including the Menegroth, Khazad dûm, and Erebor. Among the many treasures they forged were the named weapons Narsil, the sword of Elendil, the Dragon helm of Dor lómin and the necklace Nauglamír, the most prized treasure in Nargothrond and the most famed Dwarven work of the Elder Days. In The Hobbit, Thorin gives Bilbo a Mithril coat of linked rings of mail.
Тіл және атаулар
Толкин өзінің аңыздар жинағында еуропалық тілдерді қолдану арқылы кездейсоқ пайда болған тілдік жұмбақты шешу үшін Ортажердің кейбір бөліктерін ойлап тапты. Сұр эльф тілі немесе Синдариндерде гномдар Наугрим ("Қысқа бойлы халық"), Гонхиррим ("Тас иелері"), Дорнхот ("Қатал халық") және Хадодрим деп аталды. Квенья тілінде олар Касари болды. Гномдар өздерін өз тілінде Хазад, Хуздул деп атады. Хуздулді олар үшін Ауле жасаған, ол көптеген Адам тілдері сияқты Эльф тілінен туындамаған. Олар оны Кирт руналарымен жазды, бұл жазу жүйесі бастапқыда Белериандтағы Эльфтер Синдарин тілін жазу үшін жасаған, ал кейін Даэрон, Дориат Эльфі, оны толық дамытты. Кирт руналары гномдар Хуздул тілін жазу үшін бейімделді. Гномдар өз тілдерін құпия сақтап, оны басқаларға әдетте үйретпеді, сондықтан Эльфтермен, әсіресе Нольдор мен Синдармен қарым-қатынас жасау үшін Квенья мен Синдарин тілдерін үйренді. Бірақ Үшінші дәуірге қарай гномдар Эльфтерден алыстады және олардың тілін үйренуді тоқтатты. Оның орнына, басқа тайпалармен қарым-қатынас жасау үшін Вестрон немесе Ортақ тілді, Адам тілін қолданды. Әр гномның екі жеке есімі болды: Хуздулдағы құпия немесе "ішкі" есімі, ол тек басқа гномдар арасында қолданылды және сырттан келгендерге ешқашан ашылмады, және басқа тайпалармен қолдану үшін "сыртқы" есімі, ол гномның арасында өмір сүрген халықтың тілінен алынды. Мысалы, Мория мен Жалғыз Тау гномдары солтүстік Адамдарының тілінен алынған сыртқы есімдерді қолданды. "Сақиналардың Иесі" кітабын жазғанда, гномдардың скандинавиялық есімдерінің себебін түсіндіру үшін, кітапта қолданылатын көптеген тілдер оқырманның түсінуі үшін "аудармаға" ұшыраған және тілдердің өзара байланысын сақтайтын күрделі ойдан туған сюжетті жасады. Осылайша Вестрон ағылшын тіліне, Рохирримнің туысқан, бірақ көне тілі Англосаксон тіліне (Ескі ағылшын тіліне), ал одан да алыс туысқан Дэйл тілі норвег тіліне аударылды. Гномдардың норвег тіліндегі есімдерін түсіндіру мәселесі Ортажердегі Адам тілдерінің бүкіл құрылымының және "аударма" туралы ойдан туған сюжеттің бастауы болуы мүмкін.
thumb|upright=1.35|Tolkien invented parts of Middle earth to resolve the linguistic puzzle he had accidentally created by using different European languages for those of peoples in his legendarium. In Grey elvish or Sindarin the Dwarves were called Naugrim ("Stunted People"), Gonnhirrim ("Stone lords"), and Dornhoth ("Thrawn Folk"), and Hadhodrim. In Quenya they were the Casári. The Dwarves called themselves Khazâd in their own language, Khuzdul. Khuzdul was created for them by Aulë, rather than being descended from an Elvish language, as most of the languages of Men were. They wrote it using Cirth runes, a writing system originally created by Elves in Beleriand to write Sindarin, and was later more fully developed by Daeron, an Elf of Doriath. The Cirth runes were adapted by Dwarves for writing Khuzdul. The Dwarves kept their language secret and did not normally teach it to others, so they learned both Quenya and Sindarin in order to communicate with the Elves, most notably the Noldor and Sindar. By the Third Age, however, the Dwarves were estranged from the Elves and no longer routinely learned their language. Instead, they usually used the Westron or Common Speech, a Mannish tongue, in communicating with other races. Each Dwarf had two personal names, a secret or "inner" name in Khuzdul, which was used only among other Dwarves and was never revealed to outsiders, and a public "outer" name for use with other races, which was taken from the language of the people amongst whom the Dwarf lived. For example, the Dwarves of Moria and the Lonely Mountain used outer names taken from the language of the Men of the north where they lived. When he came to write The Lord of the Rings, in order to explain why the Dwarves had Norse names, he created an elaborate fiction that many of the languages used in the book were "translated" into real life languages for the benefit of the reader, roughly retaining the relationships of the languages among themselves. Thus, Westron was translated into English, the related but more archaic language of the Rohirrim was translated into Anglo Saxon (Old English), and the even more distantly related language of Dale was translated into Norse. It is possible that the problem of explaining the Dwarves' Norse names was the origin of the entire structure of the Mannish languages in Middle earth along with the fiction of "translation".
Күнтізбе
Толкиннің эльфтер күнтізбесі туралы жалғыз айтылуы "Хоббитте" күздің соңғы жаңа айында болатын "қырандардың жаңа жылы" немесе Дурин күніне қатысты. Дегенмен, кітабының алғашқы нұсқаларында Дурин күні күздің бірінші жаңа айы болған. Кітапты жазып аяқтаған соң Толкин қайта оралып, күнді соңғы жаңа айға өзгертті, бұл нақты әлемдегі келт күнтізбесімен үйлесімді болды, бірақ IV тараудағы бір жерді қанағаттандырмай кетіп, онда да күнді бірінші жаңа ай деп атады. Толкин бұл қайшылықты ешқашан байқамады және ол 1995 жылғы кітап басылымына дейін түзетілмеді. Астроном Брэдли Э. Шефер Дурин күнінің астрономиялық негіздерін талдады. Ол көптеген нақты әлемдегі ай күнтізбелері сияқты, Дурин күнінің күні де байқауға негіделген, яғни алғашқы көрінетін ай жарығына байланысты деген қорытындыға келді.
Tolkien's only mention of the Dwarves' calendar is in The Hobbit, regarding the "dwarves' New Year" or Durin's Day, which occurs on the day of the last new moon of autumn. However, in his first drafts of the book, Durin's Day was the first new moon of autumn. After he had finished writing the book, Tolkien went back and changed all occurrences of the date to the last new moon, more in keeping with the real world Celtic calendar, but overlooked one mention in Chapter IV, which still named the date as the first new moon. Tolkien never noticed this inconsistency, and it was not corrected until the 1995 edition of the book. The astronomer Bradley E. Schaefer has analysed the astronomical determinants of Durin's Day. He concluded that – as with many real world lunar calendars – the date of Durin's Day is observational, dependent on the first visible crescent moon.
Скандинавтық миф
Толкиннің "Жоғалған әңгімелер кітабында" пайда болатын өте сирек кездесетін эльфтер зұлымдықпен бейнеленеді, олар орктарды жалдап жұмыс істейтін және мифтердің ойлап тапқан "авторлары" саналатын эльфтермен қарым-қатынаста болады, сондықтан эльфтер эльфтерге жаулы. Толкинге скандинавиялық мифтер мен германдық фольклор (мысалы, Гримм ағайындыларының әңгімелері) шабыт берді, олардың эльфтерінен кен өндіру, металл өңдеу және зергерлік өнерге деген қабілеттерін алды.
In Tolkien's The Book of Lost Tales, the very few Dwarves who appear are portrayed as evil beings, employers of Orc mercenaries and in conflict with the Elves—who are the imagined "authors" of the myths, and are therefore biased against Dwarves. Tolkien was inspired by the dwarves of Norse myths and of Germanic folklore (such as that of the Brothers Grimm), from whom his Dwarves take their characteristic affinity with mining, metalworking, and crafting.
Рөлдік ойындар
thumb|upright=1.2 Питер Джексонның "Сақиналар серігі" фильміндегі Эльронд кеңесіндегі кентаврлар.
thumb|upright=1.2|Dwarves at the Council of Elrond in Peter Jackson's The Fellowship of the Ring
Iron Crown Enterprises компаниясының "Орта Жер ролелік ойыны" (1986) бойынша, кентавр ойыншы кейіпкерлері Күш пен Денсаулыққа статистикалық бонус алады, ал Сыртқы түрі, Шапшаңдық және Зимияндық көрсеткіштерінен азайтылады. "Орта Жердің иелері" – III том (1989) кітабында негіз салушы әкелердің әрқайсысының атымен аталатын жеті "Кентавр руы" – Дурин, Бавор, Двалин, Трар, Друин, Телор және Барин сипатталады. Decipher Inc. компаниясының "Сақиналар серігі" ролелік ойынында (2001), Джексон фильмдеріне негізделген, кентавр ойыншы кейіпкерлері Өмірлік күш пен Күш атрибуттарына бонус алады және оларға қолөнер дағдылары берілуі керек. "Сақиналар серігі: Орта Жер үшін шайқас II" нақты уақыт стратегиялық ойыны және оның кеңейтілген нұсқасы, екеуі де Джексон фильмдеріне негізделген, кентаврлар классикалық әскери тәжірибеге көп көңіл бөледі және шабуға арналған айқыш, соғыс балғалары, найзалар және дөңгелек немесе римдік үлгідегі қалқандарды қолданады. Бір кентавр бөлімі – "Фаланга", гректердегідей.
In Iron Crown Enterprises' Middle earth Role Playing (1986), Dwarf player characters receive statistical bonuses to Strength and Constitution, and subtractions from Presence, Agility and Intelligence. Seven "Dwarven Kindreds", named after each of the founding fathers—Durin, Bávor, Dwálin, Thrár, Druin, Thelór and Bárin—are given in The Lords of Middle earth—Volume III (1989). In Decipher Inc.'s The Lord of the Rings Roleplaying Game (2001), based on the Jackson films, Dwarf player characters get bonuses to Vitality and Strength attributes and must be given craft skills. In the real time strategy game The Lord of the Rings: The Battle for Middle earth II, and its expansion, both based on the Jackson films, Dwarves are heavily influenced by classical military practice, and use throwing axes, war hammers, spears, and circular or Roman style shields. One dwarf unit is the "Phalanx", similar to its Greek counterpart.