Кіріспе
Сыртқы пациенттерге медициналық көмек көрсету мекемесі
Клиника (немесе амбулаториялық клиника немесе амбулаториялық медициналық қызмет көрсету орталығы) – негіздерінде сыртқы пациенттерге көмек көрсетуге бағытталған медициналық мекеме. Клиникалар жекеменшік немесе мемлекеттік басқару және қаржыландыру арқылы жұмыс істей алады. Олар көбінесе жергілікті қауымдастықтың негізгі медициналық қажеттіліктерін қамтамасыз етеді, ал ірі ауруханалар көбірек мамандандырылған емдеулер ұсынады және пациенттерді тәулік бойына қабылдайды. Көбінесе "клиника" деген сөз жалпы практиканы білдіреді, оны бір немесе бірнеше жалпы тәжірибелі дәрігерлер жүргізеді, олар шағын терапиялық емдеулер ұсынады, бірақ бұл мамандандырылған клиниканы да білдіруі мүмкін. Кейбір клиникалар "клиника" атауын, тіпті ірі ауруханалар сияқты үлкен мекемелерге айналған немесе ауруханамен немесе медициналық мектеппен байланысты болған жағдайда да сақтайды.
Этимология
Клиника сөзі ежелгі грек тілінен келген κλίνειν (klinein) сөзінен шыққан, ол "еңіс, көлденең жату" мағынасын білдіреді. Сондықтан, κλίνη (klinē) – төсек немесе диван, ал κλινικός (klinikos) – науқастарды төсек басында қабылдайтын дәрігер. Латын тілінде бұл сөз clīnicus түрінде қолданылған. "Клиника" сөзінің алғашқы мағынасы – "ауру төсегінде крещение рәсімін қабылдаған адам".
Шолу
Клиникалар көбінесе бір немесе бірнеше дәрігерлер басқаратын жалпы медициналық практикамен байланысты. Басқа типтегі клиникаларды сол саланың мамандары басқарады: физиотерапевтер физиотерапиялық клиникаларды, ал клиникалық психологтар психологиялық клиникаларды және басқа да денсаулық сақтау мамандықтары үшін осылай. (Бұл тіпті медициналық емес кейбір қызметтерге де қатысты болуы мүмкін: мысалы, заңгерлік клиникаларды заңгерлер басқарады.) Кейбір клиникалар жұмыс берушілер, мемлекеттік ұйымдар немесе ауруханалардың өздерінің қарауында жұмыс істейді, ал кейбір клиникалық қызметтер денсаулық сақтау қызметтерін ұсынатын жеке компанияларға тапсырылады. Мысалы, Қытайда мұндай клиникалардың иелерінің медициналық білімі болуы міндетті емес. 2011 жылы Қытайда 659 596 ауылдық емхана болды. Үндістан, Қытай, Ресей және Африканың кең ауылдық аймақтарында медициналық көмек көшпелі емханалар немесе жол бойындағы медициналық пункттер арқылы көрсетіледі, олардың кейбіреулері дәстүрлі медицинаны да қолданады. Үндістанда мұндай дәстүрлі клиникалар аюрведалық медицина мен унани шөптік емді ұсынады. Бұл елдердің әрқайсысында дәстүрлі медицина көбінесе мұрагерлікпен беріліп келе жатқан тәжірибе.
Функция
Клиникалардың функциясы елден елге өзгеше. Мысалы, бір ғана жалпы тәжірибелі дәрігер басқаратын жергілікті клиника негізгі медициналық көмек көрсетеді және әдетте иесінің пайда табу мақсатында жұмыс істейді, ал мемлекеттік мамандандырылған клиника қолдау көрсетілген немесе арнайы медициналық көмек ұсынуы мүмкін. Кейбір клиникалар жарақат алған немесе ауырып қалған адамдарды қарап тексеруге арналған орындар болып табылады, мұнда оларды триаж медбикесі немесе басқа да денсаулық сақтау қызметкері қабылдайды. Мұндай клиникаларда жарақат немесе ауру шұғыл жәрдем бөліміне (ER) баруды қажет ететіндей ауыр болмауы мүмкін, бірақ қажет болған жағдайда пациент шұғыл жәрдем бөліміне жіберіледі. Бұл клиникалардағы емдеу құны шұғыл жәрдем бөліміне қарағанда көбінесе арзан болады. Сонымен қатар, шұғыл жәрдем бөлімінен айырмашылығы, бұл клиникалар көбінесе тәулік бойы, жыл бойы жұмыс істемейді. Олар кейде рентген аппараттары сияқты диагностикалық жабдықтарға қол жеткізе алады, әсіресе егер клиника ірі ұйымның бөлімшесі болса. Мұндай клиникалардағы дәрігерлер қажет болған жағдайда пациенттерді мамандарға жолдауы мүмкін.
Үлкен амбулаториялар
Үлкен емханалардың мөлшері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олар ауруханалардай үлкенге жете алады.
Функция
Көптеген үлкен емханаларда жалпы тәжірибелі дәрігерлер (ЖТД), мысалы, дәрігерлер мен медбикелер амбулаториялық және кейбір жедел жәрдем көрсету үшін орналасады, бірақ ауруханалармен байланысты маңызды хирургиялық, сондай-ақ операцияға дейінгі және операциядан кейінгі күтім қызметтері болмайды. Егер емхана поликлиника болса, онда ЖТД-ден басқа, гинекология, дерматология, офтальмология, оториноларингология, неврология, пульмонология, кардиология және эндокринология сияқты мамандандырылған бөлімдер де орналасуы мүмкін. Кейбір университет қалаларында поликлиникалар бір ғимаратта оқу ауруханасының барлық амбулаториялық бөлімдерін біріктіреді.
Халықаралық деңгейде
Үлкен амбулаториялар көптеген елдерде, соның ішінде Франция, Германияда (ұзақ дәстүрі бар), Швейцарияда және Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің көпшілігінде (көбінесе аралас советтік-неміс үлгісін қолданады), сондай-ақ Ресей және Украина сияқты бұрынғы советтік республикаларда; және Азия мен Африканың көптеген елдерінде кездеседі. Еуропада, әсіресе Орталық және Шығыс Еуропада, әдетте қалалар мен қалаларда орналасқан үлкен амбулаториялық денсаулық сақтау орталықтары поликлиника деп аталады (бұл атау «полис» сөзінен емес, «поли» сөзінен шыққан). Ресейдің соңғы үкіметтері совет заманында енгізілген поликлиникалық модельді батыс үлгісімен ауыстыруға тырысты. Бірақ бұл әрекет сәтті болмады. Чехияда көптеген поликлиникалар жекешелендірілді немесе жалға берілді және коммунистік кезеңнен кейін орталықтандырылмады: олардың кейбіреулері поликлиника ғимаратындағы жеке дәрігерлер кабинеті арқылы көрсетілетін медициналық көмекті жалға алушылар мен үйлестірушілер рөлін атқарады. Үндістан да бұрынғы қорғаныс қызметкерлері үшін көптеген поликлиникалар құрды. Бұл желі елдегі 343 ауданда 426 поликлиника ашуды көздеп отыр, бұл шараның нәтижесінде 33 миллионнан астам зейнеткер әскери қызметкер, әсіресе шалғай және қиын орналасқан аймақтарда тұратындар, медициналық көмек алады. Поликлиникалар Кубаның алғашқы медициналық көмек жүйесінің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады және олардың елдің денсаулық сақтау көрсеткіштерін жақсартудағы рөлі зор.
Мобильді емханалар
Мобильді клиникалар арқылы медициналық қызмет көрсету, әлі саяси жүйеге толыққанды қатыса алмаған шалғай аймақтардағы адамдарға қолжетімді денсаулық сақтау қызметтерін ұсынады. Мысалы, Коста-Рикадағы жаңа қоныс үлгілерімен күресуде мобильді клиникалар өте тиімді болды. Шетелдік көмек ұйымдары немесе мемлекеттік билік денсаулық сақтау саласына араласу алдында, Коста-Рика халқы өз денсаулығын сақтау және қорғау ісін өзі атқарды. Адамдар аурулардың алдын алу үшін жеке гигиена және қоныс орналасу сияқты әртүрлі әлеуметтік-мәдени бейімделулер мен дәстүрлі емдеу тәсілдерін қолданды. Алты ай ішінде иммундау деңгейі, анемия диагнозы, тері және ішек аурулары, тамақтану, тіс аурулары туралы мәліметтер жиналды. Осы мәліметтер, мобильді клиникаларға үнемі барып тұратын балалардың денсаулығының жақсарғанын көрсетті. Сонымен қатар, «осы бағдарламаларды ұқсас кедергілерге тап болған аймақтарда жоспарлау, Намибиядағы жетім қалған балалар арасындағы денсаулықтың теңсіздігін түзетуге көмектеседі және елдің шалғай ауылдық аймақтарындағы балалардың ауру-сырқауы мен өлім-жітімін азайтудың бірінші қадамы болуы мүмкін» деген қорытынды жасалды. Тамақпен толықтыру бағдарламасы басталғаннан кейін созылмалы нашар тамақтану көрсеткіші 33%-дан 18%-ға дейін төмендеді. Бұл, мобильді клиникаларға қатысушылар тек ақпаратты пассивті түрде қабылдамай, сонымен қатар оны өмірге енгізіп, балаларының дұрыс тамақтануына көмектеседі дегенді көрсетеді.