Кіріспе

Интеллектуализм – ақыл-ойды пайдалану, дамыту және қолдануға баса мән беретін және интеллектуалдың ойлау қабілетімен байланыстырылатын ментальдік көзқарас. Философия саласында интеллектуализм термині әлемнің мәнісі туралы сыни тұрғыдан ойлаудың екі жолының бірін көрсетеді: (i) рационализм, яғни тек ақыл-ой арқылы алынатын білім; және (ii) эмпиризм, яғни тек сезімдік тәжірибе арқылы алынатын білім. Әрбір интеллектуалдық тәсіл әлемнің мәнісі "қалай болуы керек" дегеннің орнына "қалай бар" екенін ескермейтін, жаңылыстыратын немесе бұрмалайтын қателіктерді жоюға тырысады. Әлеуметтануда интеллектуализм термині "ойлауға тым көп көңіл бөлу" (бір мақсатқа ұмтылу) туралы әлеуметтік жағынан теріс мағынаға ие, соның салдарынан "жарқын сезімдер мен мейірімнің жоқтығын" (эмоционалдық салқындық) көрсетеді. Бұған қоса, иерархиялық интеллектуализм – интеллект құрайтын ментальдік қабілеттердің жалпыдан нақтыға қарай иерархиялық түрде орналасуын постулаттайтын интеллект теориясы, мысалы, IQ тесті.

Ежелгі моральдық интеллектуализм

Грек философы Сократ (шамамен б.з.д. 470 – б.з.д. 399) интеллектуализмнің «адам дұрыс немесе ең жақсы нәрсені толық түсінген кезде, сол дұрыс немесе ең жақсы нәрсені істейді» деген пікірді айтты; ізгілік – ақыл-ой мәселесі, себебі ізгілік пен Білім – адам ақыл-ойды пайдалануға берілген арқылы жинақтайтын, иеленетін және жетілдіретін байланысты қасиеттер. Сократтың моральдық интеллектуализм туралы анықтамасы – стоицизм философиясының негізі, онда осы анықтаманың салдары «сократиялық парадокстар» деп аталады, мысалы, «ерік әлсіздігі жоқ», себебі адам біліп-біліп жамандық жасайды немесе біліп-біліп жамандық жасауға тырысады (моральдық қате); жамандық жасаған немесе жасауға тырысқан әркім оны қасақана жасамайды; және ізгілік – білім, ізгіліктердің саны аз, бірақ барлық ізгіліктер біреу. Қазіргі заманғы философияның Ақиқат және Білім туралы түсініктері Сократтың Ақиқат және Білім, сондай-ақ этикалық мінез-құлық туралы түсініктерінен өзгеше және оларды посткартезиандық білім мен рационалдық интеллектуализмнің қазіргі заманғы тұжырымдарымен салыстыруға болмайды. Осы бағытта, тарихты терең зерттеу арқылы Мишель Фуко классикалық антикалық дәуірде (б.з.д. 800 – б.з. 1000) «ақиқатты білудің» «рухани білімге» ұқсас екенін көрсетті, ол «өзіне қамқорлық жасау» принципінің ажырамас бөлігі болып табылады. Адамды ізгілендіру үшін өзіне қамқорлық жасау аскетикалық жаттығулар арқылы жүзеге асырылады, олар ақиқат білімінің үйреніліп, өзіне сіңірілуін қамтамасыз етуге бағытталған. Сондықтан ақиқатты түсіну – өзінді (әмбебап) ақиқатқа біріктіретін және шынайы өмір сүруге мүмкіндік беретін «ақыл-ой біліміне» ие болу дегенді білдіреді. Бұл этикалық жағдайға жету үшін өзіне үнемі қамқорлық жасау қажет, сонымен қатар ақиқатты бейнелейтін адам болу және классикалық дәуірдегі парезия риторикалық тәсілін оңай қолдану қажет: «ашық айту және солай айтқаны үшін кешірім сұрау»; және, одан әрі, жалпы жақсылық үшін шындықты айтудың моральдық міндетін орындау, тіпті жеке тәуекелге ұшыраған жағдайда да.

Ортағасырлық теологиялық интеллектуализм

Орта ғасырлардағы теологиялық интеллектуализм – құдайлық әрекет туралы доктрина, онда интеллект (ақыл-ой) қабілеті ерік (voluntas intellectum sequitur) қабілетінен бұрын тұрады және одан жоғары. Осылайша, интеллектуализм еріктілікпен қарама-қарсы келеді, ол ерікті интеллекттен және сезімдерден жоғары деп ұсынады; демек, "интеллектуализм тұрғысынан, еріктің таңдаулары интеллект жақсы деп таныған нәрседен туындайды; еріктің өзі анықталған. Ал еріктілікте керісінше, ерік қай нәрсе жақсы екенін анықтайды, және еріктің өзі белгісіз болып табылады". Осы философиялық көзқарас пен тарихи контекстте, XII ғасырда испан мұсылман ғалымы Аверроэс (1126–1198), ағылшын теологы Роджер Бэкон, итальяндық христиан теологы Томас Аквинский (1225–1274) және XIII ғасырда неміс христиан теологы Мейстер Экхарт (1260–1327) интеллектуалистер ретінде танылады.