Кіріспе

Дмитрий Иванович Писарев (14 қазан 1840 [Е.К. 2 қазан 1840] – 16 шілде 1868 [Е.К. 4 шілде 1868]) – орыс әдеби сыншысы және философы, орыс нигилизмінің маңызды тұлғасы. Ол Ницше философиясының алға басушысы ретінде танымал, сондай-ақ бостандық қозғалыстарын және табиғаттану ғылымдарын қолдауының Ресей тарихына тигізген әсері зор. Оның философиясына қатысты сын-пікірлер Федор Достоевскийдің "Қылмыс және жаза" романының негізгі тақырыбына айналды. Шын мәнінде, Писаревтің философиясы жоққа шығару және құндылықтарды құрту сияқты нигилистік мақсаттарды қабылдайды; адамдық және моральдық биліктен өзін босату арқылы нигилист қарапайым халықтан жоғары тұрып, тек жеке қалаулары мен пайдалылығына сүйене отырып әрекет ете алады. Писарев оларды атаған бұл жаңа типтер, адамзат дамуының ең қажетті қадамы – қазіргі ойлау жүйесін қайта құру және жоюдың бастамашылары болуы керек еді. Оның ең әйгілі сөздерінің бірі: «Бұзуға болатынды бұзу керек. Соққыға төтеп беретін аман қалады, ал сынып кететін – қоқыс. Қандай жағдай болмасын, оңнан да, солдан да соққы бер, ешқандай зиян келмейді». Писарев өзінің көптеген еңбектерін түрмеде жазды. Университетті бітіргеннен кейін бір жыл өткен соң саяси қылмыс жасады деген айыппен тұтқындалды және босатылғаннан кейін екі жыл өткенде 27 жасында суға батып қайтыс болды. Оның өлімі апаттан болған ба, әлде өзіне қол жұмсаған ба белгісіз, өйткені ол өмірі бойы ауыр психикалық мәселелермен күрескен. Оның еңбектері Ресейде Ленин сияқты революционерлерге, Достоевский сияқты нигилизмге қарсы тұрғандарға және Нобель сыйлығының иегері Иван Павлов сияқты ғалымдарға терең ықпал етті.

Өмірбаян

Дмитрий Писарев Ресей империясының батысындағы Знаменское қаласында жер иелері аристократиясының отбасында дүниеге келді. 1856 жылы Санкт-Петербургтегі гимназияны бітіріп, сол жылы Санкт-Петербург император университетінде тарих және филологияны оқуға түсті. Ол 1858 жылы студент кезінде Rassavet атты әйелдер журналында әдеби сыншы ретінде жазуын бастады. 1859-1860 жылдары ол ауыр психикалық күйзеліске ұшырап, кем дегенде екі рет өзіне қол жұмсауға тырысты. Төрт ай психиатриялық ауруханада емделген соң, жұмысын және оқуын жалғастырды. Сыншы ретінде ол Николай Добролюбов пен Николай Чернышевский сияқты радикалдардың, сондай-ақ олардың ұстаздары мен ізбасарларының еңбектерімен танысты. Ол осы заманауи әдебиеттер толқынына ынтықтап, "ол мені түрмедей шектеулі өмірден шығарып, таза ауаға алып шықты" деді. 1861 жылы, крепостнойлық құқық жойылған және Санкт-Петербургте алғашқы студенттік демонстрациялар өткен жылы бітірді. Осы кезде ол нигилизмді толық қабылдап, православие дінінен бас тартты. Бітіргеннен кейін түрлі басылымдарда редактор болып жұмыс істеді. 1862 жылы үкіметке қарсы жазбалары үшін тұтқындалып, 1866 жылға дейін түрмеде отырды. Бостандыққа шыққаннан кейін әдеби еңбектерін жалғастырды. 1868 жылғы жазғы демалысында Рига шығанағындағы (қазіргі Латвия) Дубультиде суға батып қайтыс болды.

Мұра

Писарев 1860 жылдары Ресейде демократиялық-революциялық қозғалысты дамытқан жазушылардың бірі болды. 1905 және 1917 жылдардағы оқиғалармен танымал болған келесі буын Писаревтің ықпалын мойындады. Лениннің әйелі Надежда Крупская бір күні: «Ленин Писаревтің ықпалымен өскен ұрпақтың өкілі болды» деп жазған. Писарев орыс табиғаттануын, әсіресе биологияны қолдауымен де белгілі болды, және оның еңбектері жас Иван Павловтың кәсіптік таңдауына зор әсер етті. Ол өзін позитивист санайтын, бірақ оның қиял мен стильді пайдалануы осы бағыттың қағидаларына қайшы келді. Ол романтикалық идеяларға сенбеді, себебі олар оған өмір сүрген өкіметтің зорлық-зомбылығын еске түсірді. Оның негізгі көзқарастары – «эстетикалық емес, ғылыми тұрғыдан экстремалды ұстаным» болды. Ол әдебиет пен орта арасындағы қатынасты анықтауға күш салды. Писарев оқырмандарының тәуелсіз ойлауын қалаған, және осы мақсатына философия, әдеби сын, әлеуметтік және отбасылық талдаулар арқылы жетістікке қол жеткізді.