Кіріспе
АҚШ Конституциясының III бабында уәкілетті соттардың судьялары – АҚШ Конституциясының үшінші бабында құрылған соттарда қызмет ететін судьялар. Мұндай судьяларға АҚШ Жоғарғы Сотының төрағасы және судьялары, АҚШ Апелляциялық соттарының судьялары, АҚШ Округтік соттарының судьялары және АҚШ Халықаралық сауда сотының судьялары жатады. Бұл судьялар көбінесе «үшінші баптағы судьялар» деп аталады. Федералды судьялар президент пен вице-президенттен, АҚШ сенаторлары мен өкілдерінен айырмашылығы, сайланатын лауазымды тұлғалар емес. Оларды президент тағайындайды және Сенат бекітеді. Конституция федералды судьяларға өмір бойы қызмет ету құқығын береді, олар қайтыс болғанға дейін, отставкаға кеткенге дейін немесе импичмент арқылы қызметтен алынғанға дейін өз лауазымдарын сақтайды. Қатаң айтқанда, «федералды судья» термині АҚШ магистрат судьяларын немесе АҚШ банкроттық соттары, АҚШ Федералдық талаптар соты, АҚШ Қарулы күштердің апелляциялық соты, АҚШ Ардагерлердің апелляциялық соты, АҚШ Салық соты және басқа да «бірінші баптағы» трибуналдар сияқты төменгі федералдық соттардың судьяларын қамтымайды. Бұл термин федералды мемлекеттік органдардың әкімшілік құқық судьяларына да қатысты емес. Бұл судьялар федералды үкімет соттарында қызмет етеді, бірақ өмір бойы қызмет ету құқығына ие емес және олардың өкілеттігі Конституцияның үшінші бабы арқылы емес, Конституцияның бірінші бабы арқылы Конгресс берген өкілеттіктерден туындайды. Бұл судьялар көбінесе «бірінші баптағы судьялар» деп аталады.
In the United States, a federal judge is a judge who serves on a court established under Article Three of the U. S. Constitution. Such judges include the chief justice and associate justices of the U. S. Supreme Court, circuit judges of the U. S. Courts of Appeals, district judges of the U. S. District Courts, and judges of the U. S. Court of International Trade. These judges are often called "Article Three judges". Federal judges are not elected officials, unlike the president and vice president and U. S. senators and representatives. Instead, they are nominated by the president and confirmed by the Senate. The Constitution gives federal judges life tenure, and they hold their seats until they die, resign, or are removed from office through impeachment. Strictly speaking, the term "federal judge" does not include U. S. magistrate judges or the judges of lesser federal tribunals such as the U. S. Bankruptcy Courts, the U. S. Court of Federal Claims, the U. S. Court of Appeals for the Armed Forces, the U. S. Court of Appeals for Veterans Claims, the U. S. Tax Court, and other "Article One tribunals". Nor does it apply to the administrative law judges of federal government agencies. Although these judges serve on courts of the federal government, they do not have life tenure, and their authority derives from Congress via Article One of the Constitution, not independently via Article Three. These judges are often known as "Article One judges".
Тағайындаулар
АҚШ Конституциясының екінші бабындағы тағайындау туралы қағидаға сәйкес, барлық федералды судьялар, оның ішінде Жоғарғы Сот судьялары және Конгресс құрған төменгі федералды соттар президенттік ұсыну арқылы Сенаттың бекітуімен тағайындалады. Конституцияда федералды судьялыққа тағайындалу үшін жас, сауаттылық, азаматтық, заң білімі, заңгерлік/адвокаттық немесе кез келген кәсіби аттестат, сондай-ақ заңгерлік/сот тәжірибесі сияқты талаптар белгіленбеген.
Құзыреті мен міндеттері
Федералды судьялардың басты міндеті – АҚШ федералдық соттарына келіп түсетін мәселелерді шешу. АҚШ-тағы федералдық соттардың көпшілігі шектеулі құзыретті соттар болып табылады, яғни олар тек АҚШ Конституциясы немесе федералдық заңдармен бекітілген істерді ғана қарастырады. Дегенмен, федералдық округтік соттар азаматтық және қылмыстық істердің кең спектрін қарауға уәкілді. Округтік сот судьялары өздерінің қарауындағы мәселелерді басқаруға, сот отырыстары мен тыңдаулардың күндерін белгілеуден бастап, тараптарды сотқа шақыру немесе бұзушылықтар үшін оларды жазалауға дейін белгілі бір дәрежеде табиғи құқыққа ие екендігі мойындалады. Басқа жағдайларда олардың әрекеттері федералдық заңға, федералдық процедуралық ережелерге немесе нақты сот жүйесінің өзі қабылдаған "жергілікті" ережелерге сәйкес жүзеге асырылады.
Қызмет мерзімі мен жалақысы
АҚШ Конституциясының үшінші бабының бірінші тармағында федералды судьялардың «жақсы мінез-құлық сақтағанда лауазымдарын атқаратыны» айтылған. Бұл ереже ұзақ жылдар бойы федералды судьяларға өмір бойы лауазымда қалу құқығын береді деп түсіндірілген. Федералды судьялар, отставкаға шыққанға, қайтыс болғанға немесе Конгресс тарапынан импичмент арқылы қызметтен алынғанға дейін өз лауазымдарын сақтайды. Заңдық қағида бойынша судьяларды Конгресс импичментінен басқа жағдайда қызметтен алуға болмайды. Алайда, Уильям Ренквист, Сайкришна Пракаш және Стивен Д. Смит сияқты бірқатар заң ғалымдары, «жақсы мінез-құлық» ережесі федералды сотқа импичмент процедурасынсыз, сотқа шағым беру арқылы судьяны қызметтен алуға теориялық мүмкіндік беретінін айтқан. АҚШ федералды судьяларының қызмет барысындағы қазасы да маңызды саяси және процедуралық салдарларға алып келуі мүмкін, себебі мұндай жағдайларда тәртіпті мұрагерлікке дайындалу мүмкіндігі шектеулі болады. 2023 жылғы мәліметтер бойынша федералды судьялардың жылдық жалақысы: аудандық судьялар үшін – 232 600 доллар, апелляциялық судьялар үшін – 246 600 доллар, Жоғарғы Сот судьялары үшін – 285 400 доллар, ал АҚШ Бас судьясы үшін – 298 500 доллар. Бас судья Джон Робертс сот төрешілерінің жалақысын арттыруды бірнеше рет сұраған, бұл жағдайды «федералды сот жүйесінің күшін және тәуелсіздігін қауіп төндіретін конституциялық дағдарыс» деп сипаттаған. Көптеген жетекші заң фирмаларының серіктестері үшін, әсіресе ірі қалаларда, федералды судья болу жалақының 90 пайызынан астам бөлігін қысқартуға әкелуі мүмкін. Ірі американдық заң фирмаларында сот тәжімесі бар жас мамандар толық уақытты жұмыс істейтін федералды судья сияқты табыс табады. Осы адвокаттар тәжірибелі серіктестерге айналып, мемлекеттік қызметке ауысуды ойлаған кезде, сот жүйесіне кіруге деген қызығушылықтары 10-20 жыл бұрынғы жалақыларына (инфляцияны ескере отырып) қарағанда үлкен жалақы алу мүмкіндігімен байланысты. Адвокаттардың қаржылық шығындарын азайтудың бір жолы – бірнеше жыл судья болып жұмыс істеп, содан кейін жеке практикаға оралу немесе жеке төрелікке өту, бірақ мұндай айналым реттеуші органдардың ықпалына бейім сот жүйесінің қаупін тудырады. Робертс «судьялар енді негізінен тәжірибелі адвокаттардың қатарынан таңдалмайды» деп ескерткен және «егер сотқа тағайындалу ең жоғаз жетістік емес, жеке практикадағы табысты лауазымға қадам болса, Конституция құрастырушыларының шын мәнінде тәуелсіз сот жүйесін құру мақсаты қауіпке ұшырайды» деген пікірді білдірген. Егер округтік бас судья шағымды қарастырмаса немесе іс жүргізуді аяқтамаса, ол дереу өзін және бірдей сандағы округтік және апелляциялық судьяларды шағымдағы фактілер мен айыптамаларды тексеру үшін арнайы комиссияға тағайындауы керек. Комиссия қажет деп санаған тергеуді жүргізіп, содан кейін тергеудің толық жазбаша есебін тиісті округтік сот кеңесіне жылдам тапсыруы керек. Мұндай есепті алғаннан кейін, округтік сот кеңесі қажет деп санаған қосымша тергеу жүргізе алады және шағымды қабылдамай алады. Егер шағымға ұшыраған судья «жақсы мінез-құлық» сақтағанда лауазымында болса, сот кеңесінің қабылдаған шараларына судьяның қабілетсіздігін анықтау кіруі мүмкін. Сот кеңесі сондай-ақ 28 U.S.C. § 351 бойынша кез келген шағымды, осы шағыммен байланысты іс жүргізудің материалдарын және тиісті шаралар бойынша ұсынымдарын АҚШ Жоғарғы Сот кеңесіне жіберуге құқылы. Жоғарғы Сот кеңесі сот тәртібі туралы ережелерге сәйкес, немесе бас судья тағайындаған тұрақты комиссия арқылы өкілеттіктерін жүзеге асыра алады.
Зейнеткерлік
Жасы мен қызмет мерзіміне сәйкес келетін судьялар зейнеткерлікке шыға алады, одан кейін өмірінің соңына дейін соңғы жалақысын алады, сонымен қатар өмір сүру құнына байланысты қосымша төлемдер көзделеді. "80-ші ереже" – АҚШ Кодексінің 371(c) бөлімінде белгіленгендей, судьяның зейнеткерлікке шығуы немесе жоғары мәртебеге ие болуы үшін қажетті жас және қызмет мерзімінің жиі қолданылатын шартты белгісі. Судьялар 65 жасқа толғаннан бастап, ІІІ бап бойынша 15 жыл қызмет еткеннен кейін, ағымдағы жалақысымен зейнеткерлікке шыға алады немесе жоғары мәртебеге ие бола алады (65 + 15 = 80). Жас ұлғайған сайын қызмет мерзімі азая түсуі (66 + 14, 67 + 13, 68 + 12, 69 + 11) 70 жасқа толғанда зейнетақы алуға құқық береді, мұнда кемінде 10 жыл қызмет мерзімі болуы керек (70 + 10 = 80). 376-бапқа сәйкес, судьяның жесіріне, жесіріне немесе кәмелетке толмаған баласына зейнетақы төлемінен 2,2%-дан 3,5%-ға дейін шегеріліп, асыраушылыққа арналған жарна төлеуге болады.
Судьялардың саны
Қазіргі уақытта 890 ІІІ-тармаққа сәйкес судьялық лауазым бар: Жоғарғы Сотта тоғыз, апелляциялық соттарда 179, АҚШ округтік соттарында 677 (аумақтық соттарды қоса алғанда), АҚШ Федералдық талаптар сотында 16 және Халықаралық сауда сотында тоғыз. Федералдық соттардың жалпы саны екі себепке байланысты үнемі өзгеріп отырады. Біріншіден, судьялар зейнетке шығады немесе қайтыс болады, ал олардың орнын толтыру үшін жаңа судьялар тағайындалғанға дейін белгілі бір уақыт өтеді. Екіншіден, Конгресс уақыт-уақытпен белгілі бір сот округіндегі федералдық судьялардың санын арттырады (немесе, сирек жағдайларда, азайтады), әдетте сол округтегі халық санының өзгеруіне немесе жұмыс жүктемесінің өзгеруіне жауап ретінде. Жоғарғы Сот судьяларының саны бір ғасырдан астам уақыт бойы өзгермегенмен, 1950 жылдан бері апелляциялық соттар судьяларының саны екі еседен астамға, ал округтік соттар судьяларының саны үш еседен астамға өсті. Бұған қоса, кейбір округтік сот судьялары бір уақытта бірнеше сотта қызмет етеді.
III бапқа жатпайтын судьялар
ІІІ бапқа сәйкес соттардың судьяларынан өзгеше, ІІІ бапқа сәйкес емес судьялар белгілі бір мерзімге тағайындалады. Мысалдарға АҚШ магистралды судьялары, АҚШ банкроттық соттарының судьялары, АҚШ салық соты, АҚШ федералдық талаптар соты және АҚШ аумақтық соттары жатады. "ІІІ бапқа сәйкес емес судьялар" термині лауазымдық өкілеттіктер мен жалақыдан қорғаудың болмауын сипаттау үшін қолданылса да, банкроттық соттар ресми түрде АҚШ округтік соттарының бөлімдері ретінде белгіленеді, ал олардың округтік судьялары ІІІ бапқа сәйкес сот қызметкерлері болып табылады. Бұған қоса, Freytag v. Commissioner, 501 U.S. 868 (1991) ісінде Жоғарғы Сот АҚШ салық сотының судьялары (және олардың арнайы сот отырысын жүргізетін судьялары) "Америка Құрама Штаттарының сот билігінің" бір бөлігін іске асырады деген шешімге келді.