Өзіңді-өзің шектеу: Когнитивтік стратегия

Кіріспе

Танымдық стратегия

Өзін-өзі шектеу – адамдардың өзін-өзі бағалауға нұқсан келтіруден сақтау ниетімен күш-жігерден жаңылған танымдық стратегия. Бұл теорияны алғаш Эдвард Э. Джонс пен Стивен Берглас ұсынған. Олардың сөздеріне сәйкес, өзін-өзі шектеу – адамның сәтсіздікке ұшырауын күтіп, оған тосқауыл қою немесе оны құрастыру арқылы жасалатын кедергі. Өзін-өзі шектеуді өзін-өзі бағалауды сақтау тәсілі ретінде қарастыруға болады, бірақ оны өзін-өзі жетілдіру және басқалардың пікірін басқару үшін де пайдалануға болады. Өзін-өзі бағалауды сақтау немесе арттыру себебі, өзін-өзі шектеу арқасында табыс пен сәтсіздікке байланысты себептерді түсіндірудегі өзгерістерге байланысты. Адамдар өзін-өзі шектеу үшін екі әдіс қолданады: мінез-құлқылық және айтылған өзін-өзі шектеу. Адамдар өздерінің жеке және қоғамдық бейнесін сақтап қалу үшін күш-жігерін азайтады немесе жетістіктерге кедергі жасайды. Өзін-өзі шектеу – түрлі мәдениеттер мен географиялық аймақтарда байқалған, адамдар арасында кең таралған мінез-құлық. Мысалы, студенттер сабақта жақсы орындамаған жағдайда, өзін жаман сезінбеу үшін жиі өзін-өзі шектеуге барады. Өзін-өзі шектеу әрекеттері бизнес әлемінде де кездеседі. Өзін-өзі шектеудің әсері үлкен де, кішкентай да болуы мүмкін және адамдардан орындалуы күтілетін кез келген ортада кездеседі.

Жалпы түсінік және маңыздылығы

Адамдардың өзін-өзі кемсітудің бірінші тәсілі – міндетті орындамай қалудан сескеніп, өзіне берілген жұмысты қиындату. Егер олар сәтсіз болса, кінәні өзіне тартудың орнына, кедергілерге жүктеуге мүмкіндік алады. Зерттеушілер бұл құбылысты мінез-құлқылық кемсіту деп атайды, онда адам өзінің өнімділігіне тікелей кедергі жасайды. Мінез-құлқылық кемсіту мысалдарына алкогольге құмар болу, қол жеткізе алмайтын мақсаттарды қою және тапсырманы немесе техниканы жаттығудан бас тарту (әсіресе спорт пен өнерде) жатады. Осы мінез-құлықтардың арасында кейінге қалдыру, жағымсыз күтулерге байланысты өзіндік болжамдар, үйренген әлсіздік, өзін-өзі кемсіту, жетістіктен қашу, өзін-өзі реттеудегі сәтсіздіктер, тәуелділіктер және тәуекелді мінез-құлықтар бар. Адамдар өзін-өзі кемсітудің екінші жолын – сәтсіздікке ұшыраған жағдайда кінәні ақтау үшін алдын ала сылтаулар ойлап табу арқылы қолданады. Бұл жағдайға байланысты кемсіту деп аталады, онда адам тек өнімділікке кедергі бар екенін мәлімдейді. Жағдайға байланысты кемсіту мысалдары ретінде денелік симптомдарды баяндауды қарастыруға болады. Адамдар осындай әрекеттерге өзінің өзін-өзі бағалауын қорғау үшін немесе жағымсыз эмоцияларды азайту немесе тежеу үшін ұмтылады. Бұл мінез-құлық үлгілері әртүрлі тұлғалық бұзылыстарға жатады, олардың кейбіреулері тәуелді, шекаралық және мәжбүрлеуші тұлғалық бұзылыстарды қамтиды. Өзін-өзі кемсіту мінез-құлқы адамдарға сәтсіздіктерді сыртқа шығаруға, бірақ табысты ішкілікке қабылдауға, жетістіктер үшін мақтау алуға, ал сәтсіздіктер үшін ақталуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі бағалаудың тұрақсыздық белгілерін көрсеткен адамдар сәтсіздікті сыртқа шығару және әрекет немесе орындау параметрлерін таңдау арқылы табысты ішкілендіру үшін өзін-өзі кемсіту мінез-құлықтарын көрсетуге көбірек бейім. Өзін-өзі кемсітудің мысалы – маңызды емтихан алдындағы түнді оқудың орнына көңіл көтерумен өткізетін студент. Студент емтиханнан сүрініп, өзінен ештеңе шықпайды деп қорқады. Емтихан алдындағы түні көңіл көтеру арқылы студент өзін-өзі жеңіске жетеді және емтиханды нашар тапсыру ықтималдығын арттырады. Алайда, егер студент сәтсіздікке ұшыраса, ол қабілетсіздік емес, шаршау мен мастық сияқты себептерді ұсына алады. Сонымен қатар, егер студент емтиханы туралы оң пікір алса, оның жетістіктері оның кемшілігіне қарамастан, сәтті өткені арқылы жақсарады. Сәтсіздікке ұшырау мүмкіндігімен бетпе-бет келгенде студенттер жалпы күш-жігерін азайтатын, жұмыс істеуге немесе жұмыс жасауға тиісті уақытты бөлмейтін немесе жұмысын кейінге қалдыратын кейбір мінез-құлықтарды көрсетеді. Соңғы мақсат – оқудағы сәтсіздіктерді өз қабілеттерінен басқа нәрсеге жүктеудің жолын табу (Torok et. al 2018). Бұл зерттеу Festinger-дің әлеуметтік салыстыру теориясына қарсы келеді (Festinger 1954). Бұл әлеуметтік салыстыру теориясы адамның негізгі мотивациясы – қоршаған ортаға негізделген ақпаратты алу және өзін сәтсіздікке ұшыратудың орнына, өз мүмкіндіктері туралы пікір алу екенін айтады. Өзін-өзі кемсіту құбылысының нәтижелерімен ұқсас негізге ие теория – Ковингтонның өзін-өзі бағалау теориясы. Ковингтонның теориясына сәйкес, бүгінгі мектептерде «нөлдік жиынтық балл жүйесі» бар. Бұл сыныптағы сыйақының шектеулі екенін және бір оқушы жеңіп шықса, басқа оқушылардың әрқашан жеңіліске ұшырауы керек дегенді білдіреді (Covington 1992). Адамның өзін-өзі бағалауы оның өзінің іс-әрекеті мен қабілеттеріне негізделген. Ковингтон мен Омелич еңбекті «екі қырлы семсер» деп сипаттайды. Бұл оқушылардың ұстаздан жазалаудан қашу үшін күш салуды шұғыл сезінуі, бұл оларға жағымсыздық пен кінәлілік сезімін сезінуге әкеледі дегенді білдіреді. Осы уақыт ішінде студенттерге өздерінің күш-жігерін жұмсауға мүмкіндік беріледі, бұл олардың күш-жігерінің сәтсіздігіне әкелетін қорлық немесе ұят сезімдері сияқты мүмкін мүмкіндіктерді қамтиды. Егер олардың әрекеті сәтсіз болып шықса, олар өздерін сәтсіз адам ретінде көреді деп санайды. Ковингтонның айтуынша, бұл студенттердің екі ғана таңдау мүмкіндігі бар дегенді білдіреді. Біріншісі – олар күш салудан бас тартады және сәтсіздіктің немесе жазалаудың жағымсыз әсерін сезінеді. Екіншісі, олар күш-жігерін жұмсайды, бұл әлсіздік сезімін туғызады және ақылсыз немесе қажетті қабілеттері жоқ деп бағалануға жол ашады. Сондықтан көптеген оқушылар өзін-өзі қорғау механизмін соңғы мүмкіндік ретінде қолданады. Жеке айырмашылықтарды зерттеудің көп бөлігі Өзін-өзі Кемсіту Шкаласын (SHS) пайдаланған. SHS адамдардың өзін-өзі бағалауын қорғау үшін сылтауларды қолдануға немесе кедергілерді жасауға бейімділігін өлшеу үшін әзірленген. Бүгінгі күнгі зерттеулер SHS-тің құрылымдық жарамдылығы жеткілікті екенін көрсетеді. Олар, сондай-ақ, өзін-өзі аз кемсітетін адамдарға қарағанда (LSH), өнімділіктен бұрын олардың табысына кедергі келтіретін сыртқы факторлар туралы айтуға көбірек бейім. Өзін-өзі кемсітумен байланысты бірнеше ерекшеліктер бар (мысалы, гипохондрия) және зерттеулер өзін-өзі кемсітуге бейім адамдардың осындай қорғаныш стратегияларын қолданбайтындардан мотивациялық тұрғыдан өзгеше болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, сәтсіздік қорқынышы, сәтсіздікке ұшырағанда ұятқа және ұятқа сезімталдық өзін-өзі кемсіту мінез-құлқына ықпал етеді. Сәтсіздіктен қорқатын студенттер сыныпта өнімділік мақсаттарын немесе құзыреттілікті көрсетуге немесе құзыретсіздікті көрсетуден қашуға бағытталған мақсаттарды қабылдауға көбірек бейім. Мысалы, студент емтиханға нашар орындамау мақсатымен келеді, өйткені бұл қабілетсіздікке нұсқау береді. Қабілеттілік атрибуцияларын және сәтсіздік ұятын болдырмау үшін студент емтиханға жеткілікті дайындалмайды. Бұл уақытша жеңілдік бергенімен, адамның қабілеттілік тұжырымдамаларын белгісіз етеді, осылайша өзін-өзі кемсітуге әкеледі. Бірнеше зерттеулер маңызды айырмашылықтарды байқады. Өзін-өзі кемсіту туралы хабарланған айырмашылықтарды бағалауға қатысты зерттеулер гендерлік айырмашылықтарды көрсетпеді. Бұл айырмашылықтар ерлер мен әйелдердің күш-жігер концепциясына қатысты бағалайтын құндылықтарының өзгешелігімен түсіндіріледі.

The first method people use to self handicap is when they make a task harder for themselves in fear of not successfully completing that task, so that if they do in fact fail, they can simply place the blame on the obstacles rather than placing the blame on themselves. This is known to researchers as behavioral handicapping, in which the individual actually creates obstacles to performance. Examples of behavioral handicaps include alcohol consumption, the selection of unattainable goals, and refusal to practice a task or technique (especially in sports and the fine arts). Some of these behaviors include procrastination, self fulfilling prophecies of negative expectations, learned helplessness, self handicapping, success avoidance, failures in self regulation, addictions and risky behaviors. The second way that people self handicap is by coming up with justifications for their potential failures, so that if they do not succeed in the task, they can point to their excuses as the reasons for their failures. This is known as claimed self handicapping, in which the individual merely states that an obstacle to performance exists. Examples of claimed self handicaps include declarations that one is experiencing physical symptoms. When people engage in these behaviors they are doing so in order to protect their own self esteem or to reduce or inhibit unpleasant emotions. These patterns of behaviors fall under different categories of Personality Disorders, some of which include dependent, borderline personality disorder, and obsessive personality disorders. Self handicapping behavior allows individuals to externalize failures but internalize success, accepting credit for achievements but allowing excuses for failings. Individuals that showed signs of unstable self esteem were more likely to exhibit self handicapping behaviors in an attempt to externalize failure and internalize success by action or performance setting choice. An example of self handicapping is the student who spends the night before an important exam partying rather than studying. The student fears failing his exam and appearing incapable. In partying the night before the exam the student has engaged in self defeating behavior and increased the likelihood of poor exam performance. However, in the event of failure, the student can offer fatigue and a hangover, rather than lack of ability, as plausible explanations. Furthermore, should the student receive positive feedback about his exam, his achievement is enhanced by the fact that he succeeded, despite the handicap. When faced with the possibility of failure, students exhibit some behaviors resulting in a reduction in overall effort, not allotting the proper amount of time to work or produce work, or postponing/procrastinating their work. The end goal is to find a way to blame academic failures on anything but their abilities themselves (Torok et. al 2018). These findings from this study combat Festinger’s social comparison theory (Festinger 1954.) This social comparison theory states that it is a fundamental human motive to obtain information based on their environment and gain feedback about their capabilities as such instead of setting themselves up for failure and refusing to take the blame. A theory more closely related to the findings of the self handicapping phenomenon with a similar background and basis is that of Covington's Self Worth Theory. According to Covington's theory, schools today have what is called a “zero sum scoring system”. This meaning that the recompense available in a classroom is limited and that one student wins, this means that other students are always meant to lose (Covington 1992). Individuals self worth is based on their perceived performance and abilities. Covington and Omelich describe effort as a "double edged sword". This meaning that students feel a sense of urgency to make efforts in order to avoid being punished by their instructor causing them to experience feelings of negativity and guilt. All the while, students also face the chance of making an effort that involves the possible chance of feelings such as humiliation or shame if or when their effort results in failure. If their effort is proven to be unsuccessful, they believe that they will be seen as an unsuccessful person. According to Covington this means that students have only two choices. The first one being that they refuse to make an effort and take on the negativity of failure or perceived punishment. The second being that they in fact make an effort which gives creates this sense of vulnerability and opens the door to being judged as being unintelligent or lacking the proper abilities. This is why we see so many students using this self handicapping mechanism as a last resort effort to protect themselves and their perceived positive self image. and most research on individual differences has used the Self Handicapping Scale (SHS). The SHS was developed as a means of measuring individuals' tendency to employ excuses or create handicaps as a means to protect one's self esteem. Research to date shows that SHS has adequate construct validity. They are also more likely than those rated low self handicappers (LSH) to mention obstacles or external factors that may hinder their success, prior to performing. A number of characteristics have been related to self handicapping (e. g. hypochondriasis) and research suggests that those more prone to self handicapping may differ motivationally compared to those that do not rely on such defensive strategies. For example, fear of failure, a heightened sensitivity to shame and embarrassment upon failure, motivates self handicapping behavior. Students who fear failure are more likely to adopt performance goals in the classroom or goals focused on the demonstration of competence or avoidance of demonstrating incompetence; goals that heighten one's sensitivity to failure. A student, for example, may approach course exams with the goal of not performing poorly as this would suggest a lack of ability. To avoid ability attributions and the shame of failure, the student fails to adequately prepare for an exam. While this may provide temporary relief, it renders one's ability conceptions more uncertain, resulting in further self handicapping. several studies have reported significant differences. While research assessing differences in reported self handicapping have revealed no gender differences These differences are further explained by the different value men and women ascribe to the concept of effort.

Негізгі эмпирикалық нәтижелер

Өзін-өзі кемсіту эксперименттері адамдардың нелістен өзін-өзі кемсіту себептерін және оның адамдарға тигізетін әсерін көрсетті. Өзін-өзі кемсіту зертханалық және нақты өмірлік жағдайларда байқалды. Өзін-өзі кемсітудің психологиялық және физикалық әсерлерін зерттеу зерттеушілерге мінез-құлық пен нәтижеге тигізетін әсерді көруге мүмкіндік берді. Джонс пен Берглас проблеманы шешу тестінен кейін, адамдарға нақты нәтижелеріне қарамастан, оң пікір берді. Қатысушылардың жартысына оңай, ал қалғандарына қиын мәселелер берілді. Кейін қатысушыларға «өнімділікті арттыратын препарат» және оны тежейтін препараттың біреуін таңдау ұсынылды. Қиын мәселелер алғандар нашар әсер ететін препаратты таңдауға бейім болды, ал оңай мәселелер алғандар күшейтетін препаратты таңдады. Қиын мәселелермен бетпе-бет келген қатысушылар, өздерінің табысы жай ғана кездейсоқтық деп ойлап, болашақтағы нашар нәтижелерге сыртқы себептерді (немесе «ақталмақ») іздеді, ал ішкі себептерді емес, сондықтан нашар әсер ететін препаратты таңдады. Сәтсіздік туралы кері байланыс алған, кемсіту жоқ топқа қатысушылар өздерінің сәтсіздіктерін өздерінің қабілетсіздігіне байланыстырып, кемсіту болған, сәтсіздік туралы кері байланыс алған жағдайға қарағанда өзін-өзі бағалау деңгейі төмен екенін хабарлады. Алдын ала жарыстарда жалған нашар уақыт көрсетілгеннен кейін, өздерінің нашар нәтижелерін пессимистікпен түсіндірген жүзушілер келесі жарыстарда нашар нәтиже көрсетті. Керісінше, өздерінің нашар жүзу уақытына қатысты оптимистік көзқарас білдірген жүзушілердің келесі нәтижелеріне әсер етпеді. Осылайша, өзін-өзі кемсіту адамның өзін-өзі бағалауын қорғау үшін эмоцияларын реттеу құралы ретінде қызмет етуі мүмкін. Алайда, оң көңіл-күйдің табысқа жету мен сәтсіздікке қатысты өзін-өзі қорғауға бейімділікті арттыратыны және теріс кері байланыстан қашуға ұмтылысты күшейтетіні туралы бұрынғы дәлелдерге сүйене отырып, соңғы зерттеулер көңіл-күйді өзін-өзі кемсітудің алғышарты ретінде қарастырды; оң көңіл-күйдің өзін-өзі кемсіту мінез-құлқының күшеюін күтуде. Нәтижелер оң көңіл-күйдегі адамдар болашақ нәтижелерін қауіпке тігуі мүмкін болса да, өзін-өзі кемсітуге бейім екенін көрсетті. Зерттеулер көрсеткендей, өзін-өзі кемсітетін адамдар үшін өзін-өзі кемсіту кедергілері нәтижеге қол жеткізу қысымын жеңілдетіп, адамға міндетке көбірек араласуға мүмкіндік береді. Бұл кейбір жағдайларда кейбір адамдардың нәтижесін жақсартуы мүмкін болса да, зерттеулер жалпы алғанда, өзін-өзі кемсіту нәтижемен, өзін-өзі реттейтін оқумен, табандылықпен және ішкі мотивациямен теріс байланысты екенін көрсетеді. Өзін-өзі кемсітудің қосымша ұзақ мерзімді салдарына денсаулық пен әл-ауқаттың нашарлауы, жиі теріс көңіл-күйлер және әртүрлі заттарды көбірек пайдалану жатады. Цукерман мен Цай бірнеше ай бойы екі рет колледж студенттерінің өзін-өзі кемсітуін, әл-ауқатын және төзімділігін бағады. Бірінші бағалауда өзін-өзі кемсіту мәселелерді шешуде бас тарту, басқаларды кінәлау және өзін-өзі сынау, сондай-ақ депрессия мен соматикалық шағымдармен байланысты болды. Депрессия мен соматикалық шағымдар да келесі өзін-өзі кемсітуді болжады. Осылайша, өзін-өзі кемсітуді пайдалану адамның қабілетіне қатысты ғана емес, сонымен қатар денсаулығына да нашар әсер етуі мүмкін, бұл өз кезегінде өзін-өзі кемсітуге одан әрі тәуелділіктің пайда болуына әкелуі мүмкін. Физикалық тәрбиеде (ФТ) студенттер өздерінің физикалық қабілеттерін ашық көрсетуге міндетті болғандықтан және олардың нашарлығын басқалар оңай байқауы мүмкін болғандықтан, ФТ өзін-өзі кемсітуді байқауға қолайлы орта болып табылады. Спорт әлемінде кең таралғандықтан, өзін-өзі кемсіту мінез-құлқы спорттық нәтижені арттыруға қызығушылық танытатын спорт психологтарының назарына ілікті. 2017 жылы жарияланған зерттеуде өзін-өзі бағалаудың өзін-өзі кемсітуге теріс әсер ететіні көрсетілді. Олар мақсатқа жетуде өзін-өзі бағалаудың оң әсерін байқады. Сондай-ақ, өзін-өзі бағалауға байланысты нәтижеден қашу мақсаттарына теріс әсер ететіні анықталды. Осы зерттеудің нәтижелері бойынша, жеке адамның өзін-өзі бағалауын арттыру және шеберлік мақсаттарына жету, сонымен қатар нәтижеден қашу мақсаттарының санын азайту дене тәрбиесінде өзін-өзі кемсітуді азайтудың тиімді стратегиясы болуы керек. Соңғы зерттеулер мінез-құлық және мәлімделген өзін-өзі кемсіту арасындағы және спорттық нәтижелер арасындағы қатынасты, сондай-ақ өзін-өзі кемсітудің спорттық нәтижеге дейін болатын мазасыздық пен сәтсіздік қорқынышына тигізетін әсерін қарастырды. Бұрынғы зерттеулер өзін-өзі кемсіту мінез-құлқы мен өзін-өзі бағалауды арттыру арасында теріс байланыс бар екенін көрсетті; сонымен қатар, өзінің оң қасиеттеріне назар аударатын адамдардың өзін-өзі кемсітуге бейім еместігі көрсетілді. Алайда, бұл зерттеу бұл мәлімдеме тек қана толыққанды емес екенін көрсетеді, өйткені өзін-өзі кемсітуді азайту тек қазіргі өзін-өзі бағалау тәуекеліне қатысты емес салаларда ғана байқалады. Нәтижесінде, өзін-өзі бағалауды қорғауға жасалған әрекет сол саланың болашақ табысына кедергі келтіруі мүмкін.

Experiments on self handicapping have depicted the reasons why people self handicap and the effects that it has on those people. Self handicapping has been observed in both laboratory and real world settings. Studying the psychological and physical effects of self handicapping has allowed researchers to witness the dramatic effects that it has on attitude and performance. Jones and Berglas gave people positive feedback following a problem solving test, regardless of actual performance. Half the participants had been given fairly easy problems, while the others were given difficult problems. Participants were then given the choice between a "performance enhancing drug" and a drug that would inhibit it. Those participants who received the difficult problems were more likely to choose the impairing drug, and participants who faced easy problems were more likely to choose the enhancing drug. It is argued that the participants presented with hard problems, believing that their success had been due to chance, chose the impairing drug because they were looking for an external attribution (what might be called an "excuse") for expected poor performance in the future, as opposed to an internal attribution. Participants in the failure feedback, handicap absent group, attributed their failures to their own lack of ability and reported lower self esteem to the handicap present, failure feedback condition. After being given false bad times on their preliminary events, the swimmers who justified their poor performance to themselves in a pessimistic way did worse on subsequent performances. In contrast, the subsequent performances of those swimmers who had more optimistic attributions concerning their poor swimming times were not affected. Thus, self handicapping may serve as a means of regulating one's emotions in the course of protecting one's self esteem. However, based on past evidence that positive mood motivates self protective attributions for success and failure and increases the avoidance of negative feedback, recent research has focused on mood as an antecedent to self handicapping; expecting positive mood to increase self handicapping behaviour. Results have shown that people who are in positive mood are more likely to engage in self handicapping, even at the cost of jeopardizing future performance. Research suggests that among those who self handicap, self imposed obstacles may relieve the pressure of a performance and allow one to become more engaged in a task. While this may enhance performance in some situations for some individuals, in general, research indicates that self handicapping is negatively associated with performance, self regulated learning, persistence and intrinsic motivation. Additional long term costs of self handicapping include worse health and well being, more frequent negative moods and higher use of various substances. Zuckerman and Tsai assessed self handicapping, well being, and coping among college students on two occasions over several months. Self handicapping assessed on the first occasion predicted coping with problems by denial, blaming others and criticizing oneself as well as depression and somatic complaints. Depression and somatic complaints also predicted subsequent self handicapping. Thus, the use of self handicapping may lead to not only uncertainty as to one's ability but also ill being, which in turn may lead to further reliance on self handicapping. has suggested that because in Physical Education (PE) students are required to overtly display their physical abilities and incompetence could be readily observed by others, PE is an ideal setting to observe self handicapping. Because of its prevalence in the sporting world, self handicapping behaviour has become of interest to sports psychologists who are interested in increasing sports performance. A study published in the year 2017 showed that self esteem had a negative effect on self handicapping. They found that when it came to mastery goals there was a positive effect resulting from self esteem. It also suggested that there was a negative effect on performance avoidance goals when it came to self esteem. The findings from this study stipulate that by improving an individual's self esteem and working towards mastery goals while also lowering the number of performance avoidance goals present should prove to be pertinent strategies involved in reducing self handicapping in physical education. Recent research has examined the relationship between behavioural and claimed self handicaps and athletic performance as well as the effects self handicapping has on anxiety and fear of failure before athletic performance. Previous research indicated a negative correlation between self handicapping behaviors and boosting one's self esteem; it was also shown that people who focus on the positive attributes of themselves are less likely to self handicap. This study, however, demonstrates that this claim is only partially accurate because the reduction of self handicapping is only apparent in an area unrelated to the present self esteem risk. As a result, the attempt to protect self esteem becomes a detriment to future success in that area.