Кіріспе

Боливияның 26-шы және 28-ші президенті Исмаэль Монтес Гамбоа (5 қазан 1861 – 16 қазан 1933) – боливиялық генерал және саяси қайраткер, ол 1904-1909 және 1913-1917 жылдары екі рет Боливияның президенті болды, бірақ екі мерзімі тікелей бірінен соң бірі келмеді. Оның алғашқы президенттік мерзімінде 1904 жылдың 20 қазанында Чилимен бейбітшілік және достық шартына қол қойылды.

Ерте өмір және әскери мансап

Монтес 1861 жылғы 5 қазанда Боливияның Ла-Пас қаласында дүниеге келді. Ол бай жер иелері отбасының мүшесі еді. Монтес генерал Клодомиро Монтес пен Томаса Гамбоаның ұлы болды. 1878 жылы ол жоғары білімін жалғастырып, Universidad Mayor de San Andrés (UMSA) заң факультетіне түсті. Бірақ 1879 жылғы 14 ақпанда Чили әскерінің Боливияның Антофагаста қаласын басып алуына байланысты Монтес оқуын тастап, «Боливия легионына» жататын Мурильо полкіне қарапайым сарбаз ретінде қатысты. 1880 жылы Монтес полкіне Тынық мұхиты соғысындағы Боливия мен Чили арасындағы соңғы үлкен шайқас – Алто-де-ла-Алианса шайқасына қатысуға бұйрық берілді. Ол шайқаста қатысып, мүшкелмен аман қалды, шайқасты ауыр жараланған күйде аяқтады. Содан кейін Чили әскеріне тұтқынға алынып, соғыс аяқталғанға дейін тұтқын болып қалды. Боливияға оралғаннан кейін, шайқастағы ерлігі үшін Монтес үкімет тарапынан тікелей капитан шеніне көтерілді. Монтес UMSA заң факультетінің азаматтық құқық кафедрасының меңгерушісі болып сайланды. Депутат ретінде Монтес өзінің әдемі және сөзді тұлғасымен танымал болды, ол сол кездегі тағы бір бейбітшіл либерал Атанасио де Уриосте Веласконың тамаша серігіне айналды. Екеуі өмірінің соңына дейін дос болып қалды. 1898 жылғы 31 қазанда Сукредегі депутаттар атқарушы астананы Сукреде орнатуды ұсынды, бұл «Рикаторлық заң» деп аталды. Бірақ Ла-Пастағы әріптестері Конгресті Кочабамбаға (бетарап орынға) көшіруді ұсынды, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. Либералдар бастапқыда Сукрені ресми астана ету жоспарын қабылдағандай болды. Либералдар мұны стратегиялық түрде жасады, себебі олар вето салса, астана тұрғындарының наразылығын тудыратынын білді, ал мақұлданса, Ла-Пастың халқы мен гарнизонын (полковник Хосе Мануэль Пандоның бұйрығымен) көтеріліс жасауға көндіре алатынын сезді. 6 қарашада Ла-Паста үлкен тәртіпсіздік болды: наразылар федерализмді талап етіп, қалаларын астана етуді сұрады. 14 қарашада Федералды комитет құрылды, оған полковник Пандо төрағалық етті, ал комитет депутаттары өз мүдделерін Конгресте қорғады. Федералистердің басты мақсаты Фернандестің билігін құлату болды. Сукреде Ла-Пастың Фернандес жақтастары үкіметті қолдау демонстрацияларын өткізді. Екі бригада құрылды: біріншісі 25 мамыр батальоны мен Сукре эскадрильясынан тұрды. Бұл бригадалар өздерінің жылқылары мен қарулары бар жоғары тапқа жататын жастардан құралды. Оларға Оланета батальоны мен Монтеагудо эскадрильясы кірді, олар халықтың қарапайым топтарынан шыққан жас жігіттерден тұрды. Президентке көмек көрсету үшін шеру барысында үкімет әскерлері ауылдық жерлерде тұратын жергілікті халықты тонады. Үкімет бригадасы Косминиде Пандо мен оның сарбаздарымен кездесті. Олар Айо-Айоның иелігінде бас сауғалауға мәжбүр болғаннан кейін, 1899 жылғы 24 қаңтарда олар қырғынға ұшырады. Потосиде халық үкімет күштеріне көмектесуге ашық қарсы болды, ал Санта-Круз және Тарихада халық бейтарапты сақтады. Кочабамба, Оруро, Ла-Пас және Потосидегі жергілікті қауымдастықтар либералдарды қолдаған көтерілістер ұйымдастырды.

Бірінші кезең

1904 жылғы 20 қазанда Чилимен бейбітшілік және достық шартына қол қойылды, ол екі ел арасындағы Тынық мұхиты соғысынан бері аяқталмай келген соғыс жағдайын тоқтатты, себебі 1884 жылы тек бітім шарты жасалған еді. Шартта Монтес Чили басып алған Боливияның жағалауын толық және мәңгілік беруін мойындады. 20 ғасырдың ортасынан бастап Боливия тарихнамасы бойынша, бұл шарт Чилидің Боливияға жасаған үнемі қысымының нәтижесінде болды (Тынық мұхиты соғысын тудырған Чили және шетелдік капиталды экспроприациялауға байланысты), сондай-ақ кедендік бақылау мен сауда шектеулері де осыған себеп болды. Пандо мен Монтестің либералдық үкіметтері Чилимен жаңа бет ашу уақыты келді деп ойлады және шартта көзделген теміржолдарды дамыту мен еркін транзит осы құрбандыққа тұрарлық өтемақы деп сенді. 1902 жылы Чили Аргентинамен әскери бәсекелестікті Буэнос-Айресте тоқтатып, әскер санын қысқартқан, міндетті әскери қызмет туралы заң қабылдаған және теңіз күштерінің санын азайтқан келісімге келді, бұл Чилидің Монтес үкіметіне әскери қысым көрсетуіне мүмкіндік бермеді. Монтес 1905 жылы Перумен сауда және кеден шартына да қол қойды.

Чако соғысы және оның соңғы жылдары

Өмір бойы Монтес ерте жасынан бастау алған даңқты әскери мансапқа ие болды, бастапқыда 1879 жылы Тынық мұхиты соғысына, содан кейін 1898–1899 жылдардағы Азамат соғысына, ал соңында 1900–1903 жылдардағы Акре соғысына қатысты. Осы халықаралық және ішкі қақтығыстар оған елу жылдан астам уақыт бойы ұлттық деңгейде әскери беделге қол жеткізуде құнды тәжірибе сыйлады. Сондықтан, Шако соғысы (1932–1935) кезінде президент Даниэль Саламанка оны Чакодағы Боливия армиясының әскери кеңесшісі қызметіне тағайындады. Монтес соғыстың нәтижесін немесе аяқталуын көре алмады. Ол әскери кеңесші қызметін атқарып жүргенде, шамалы жасының қалыпты болмауынан, 1933 жылғы 16 қазанда Ла-Пас қаласында қайтыс болды.