Кіріспе

Квадрат-жақсүйек - көптеген омыртқалы жануарлардың, оның ішінде кейбір тірі бауырымен жорғалаушылар мен екімекенділердің бас сүйегінің сүйегі.

Анатомиясы мен қызметі

Төртбұрышты сүйегі бар жануарларда, ол әдетте алдыңғы жақ сүйегімен және жоғарыдан сквамозаль сүйегімен байланысады. Ол көбінесе бас сүйегінің артқы төменгі бұрышында орналасады. Көптеген қазіргі төрт аяқты жануарларда төртбұрышты сүйек жоқ, себебі ол жоғалған немесе басқа сүйектерге біріккен. Төрт аяқтылардың төртбұрышты сүйегі жоқ қазіргі мысалдарына саламандралар, сүтқоректілер, құстар және қабықты жануарлар (кесірткелер мен жыландар) жатады. Төрт аяқты жануарларда төртбұрышты сүйек көбінесе жақ буынының бір бөлігін құрайды. Даму кезеңінде төртбұрышты сүйек – бұл бастапқы ми сауытын құрайтын, терілік қатардағы сүйек. Сквамозаль және төртбұрышты сүйектер бірге жақ аймағын құрайды және бет бұлшықтарына бұлшық еттік бекіністерді қамтамасыз етуі мүмкін.

Жылаңаштар мен қосмекенділерде

Көптеген қазіргі кездегі жорғалаушылар мен қосмекенділерде квадротугаль бас сүйегінің айқын, бағана тәрізді сүйегі болып табылады және бас сүйегінің пост-орбитальді аймағында құрылымдық тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Көптеген жорғалаушыларда квадротугальдің ішкі беті төртбұрышты сүйекке қосылады, ол жақ буынының бас сүйегіне үлесін құрайды. Эволюцияның бастапқы кезеңдерінде диапсидті жорғалаушылар төменгі уақытша таяқшаны дамытты, ол квадротугаль мен югалдан тұрды. Төменгі уақытша таяқша бас жағындағы екі тесіктің бірі – инфратотемпораль терезесінің төменгі шекарасын құрайды және диапсидті бас сүйегінің айқын белгісі болып табылады. Алайда, көптеген диапсидтер, соның ішінде қазіргі кездегі қабықтылар (кесірткелер мен жыландар) төменгі уақытша таяқшаны жоғалтқан. Бұл сүтқоректілер кладының апоморфиясы болып табылады және сүтқоректілерге қарай қазбалық эволюцияны анықтау үшін қолданылады. Қосмекенділер (кең мағынада) әдетте ұзын, жуық тіктөртбұрышты квадротугальға ие болған, ол жоғарғы жақ, югал, қосқалпақ және төртбұрышты сүйектермен байланысқан. Бірнеше туыстамаларда, олардың көпшілігі дәстүрлі түрде «Reptiliomorpha» деп саналады, югал квадротугаль мен жоғарғы жақ сүйегі арасындағы байланыс мөлшерін азайту үшін төмен қарай кеңейеді. Бұл жорғалаушыларда жақсы байқалады, олар мұндай байланысты толығымен жоғалтқан. Көптеген уроделдар (саламандрлар) Миоцендік тегі Chelotriton-нан басқа квадротугальға ие емес. Триас кезеңінің стереоспондилі Chinlestegophis, сондай-ақ лизорофиандар, палеозойлық микрозаврлардың ұзын денелі тобы сияқты кесектілерде де квадротугаль жоқ. Көптеген басқа микрозаврлардың квадротугальдары айтарлықтай азайтылған.

Синапсидтер

Синапсидтерде (сүтқоректілер және олардың жойылып кеткен туыстары) топтың эволюциясы барысында квадратты-жақ сүйек (квадротугаль) маңызды өзгерістерге ұшырайды. Ертедегі еотиридидтер мен казеидтер сияқты синапсидтер ұзын квадратты-жақ сүйекті сақтап қалды, ал кейбір жағдайларда тіпті квадратты-жақ сүйек пен жоғарғы жақ сүйегінің (максилла) арасындағы байланысты қайта орнатты. Горгонопсиандар, тероцефалиандар және дицинодонттар сияқты көптеген терапсидтерде квадратты-жақ сүйек өте кішкентай болып келеді және жақ сүйектен (югал) байланысын жоғалтады. Ол көбінесе сол сияқты кішкентай квадрат сүйекпен бірігіп, квадратты-жақ сүйек кешенін құрайды. Күдіреттісі, тринаксодон цинодонты жеке квадратты-жақ сүйекті сақтайды. Басқа цинодонттарда, мысалы, циногнатуста, квадратты-жақ сүйек кешені бас сүйегінің ішінде жасырынып, онымен бос байланысқан үлкен жақ сүйек (сквамозаль) сүйегімен жабылып жасырылады.

Савропсидтер

Савропсидтер – бауырымен жорғалаушылар мен құстар тобы – төртбұрышты және жоғарғы жақ сүйектері арасындағы байланысты толығымен жойды. Диапсидтерде квадратожугаль және югаль төменгі уақытша таяқшаны құрайды, ол бас жағындағы екі тесіктің бірі – инфратемпоральдық терезенің төменгі шекарасын анықтайды. Петролакозавр және Йонгина сияқты ерте диапсидтерде квадратожугаль қосмекенділер, ерте синапсидтер және «анапсид» бауырымен жорғалаушылар сияқты ұзын болады. Ол төменгі уақытша таяқшаның көп бөлігін құрайды. Алайда, бас сүйектің уақытша аймағының маңызды өзгерістері Диапсиданың көптеген «жетілген» өкілдерінде болады, бұл квадратожугаль құрылымына әсер етеді. Көптеген диапсидтерде төменгі уақытша таяқша толық емес, онда квадратожугаль мен югаль бір-бірімен байланыса алмайды. Бұл инфратемпоральдық терезеге төменнен ашық арка тәрізді құрылымды қалдырады. Төменгі уақытша таяқшаның толық емес (немесе жоқ) түрі алғаш рет Пермдік кезеңдегі Клавдиозавр тұқымдасында байқалады және оны көптеген Пермдік және Триас диапсидтері сақтайды. Көп жағдайда квадратожугаль толығымен жоғалады. Бұл жоғалу Триас теңіз бауырымен жорғалаушыларының бірнеше түрінде, мысалы, танистрофеидтер, талатозаврлар, пистозаврлар және плезиозаврларда кездеседі. Қазіргі кесірткелер мен жыландардан тұратын Squamates тобында да квадратожугаль жоқ, бірақ Marmoretta сияқты ерте Squamate туыстары бұл сүйекті сақтайды. Іхтиозаврлар, төменгі уақытша таяқшасы жоқ топ, квадратожугаль ұзындығынан биік, ашық инфратемпоральдық терезеден жоғары (төмен емес) сопақшадан төменгі сүйекке (югаль емес) соқпақпен байланысуға созылады. Проганохелис сияқты ертедегі тасбақаларда да биік квадратожугаль бар, ол югальмен байланысады, бірақ инфратемпоральдық терезеге ешқандай із қалдырмайды.