Кіріспе

Фронезис (Phronesis) – практикалық іс-әрекетпен байланысты даналық немесе интеллект түрі. Ол жақсы қағидаға сүйенуді және мінез бен әдеттердің жақсылығын қамтиды және ежелгі грек философиясында кеңінен талқыланған. Осы тақырыпқа арналған классикалық еңбектер бүгінгі күнге дейін әсерлі. Аристотельдік этикада бұл түсінік басқа даналық және интеллектуалдық қасиеттерге қатысты сөздерден, мысалы эпистема мен София (нақылдық) –дан өзгешеленеді, себебі оның практикалық мәні бар. Дәстүрлі латын аудармасы – wikt:prudentia, ол ағылшын тіліндегі "сақтық" сөзінің бастауы.

Аристотель мен Платон

Платонның кейбір диалогтарында Сократ фронезис – барлық жақсылықтың қажетті шарты екенін айтады. Жақсы адам болу – ақылды және салауатты ойлармен ойлайтын, ақылға қонымды тұлға болу. Фронезис ие болу адамға моральдық немесе этикалық күш-қуатқа ие болуға мүмкіндік береді. Платонның «Мено» диалогында Сократ фронезис, яғни моральдық түсінікпен тең келетін қасиеттің, ең маңызды атрибут екенін түсіндіреді, бірақ оны үйретуге болмайды, оның орнына өзіңді-өзің түсіну арқылы дамиды.

Хайдегер

Мартин Хайдеггер өзінің негізгі онтологиясы негізінде Аристотельді фронезис (және практикалық философия) білімнің бастапқы түрі және софиядан (және теориялық философиядан) бұрын деп түсіндіреді. Хайдеггер Никомах этикасын адам өмірінің онтологиясы ретінде қарастырады. Аристотельдің практикалық философиясы оның "Быту және уақыт" еңбегінде басшылыққа алатын жіп болып табылады, оған сәйкес "фактикалық" әлемдегі біздің бірегей болу тәсілімізді атайды. "Экзистенциалдық аналитика" арқылы Хайдеггер "Аристотельдік феноменология" үш негізгі – [[поэзис, [[праксис (процесс) және теория]]ны ұсынады және олардың үш сәйкес келетін бейімділігі бар: [[техне, фронезис, және [[София (нақылдық)]. Хайдеггер бұл қасиеттерді Дазейн құрылымына тән болмыстың формалары деп қарастырады, бұл әлемде қамқорлық пен қамқорлық аясында орналасқан. Хайдеггердің айтуынша, Аристотельдің еңбегіндегі фронезис Дазейнге дұрыс және лайықты жолды ашады. Хайдеггер фронезисті әлемдегі және оған қатысты мінез-құлық түрі ретінде, өзін-өзі бағдарлаудың және осылайша көру, білу, қамқорлық жасау және нақты бір болу тәсілін іске асырудың жолы ретінде қарастырады. Техне – заттар мен өндіріс принциптерімен айналысудың, ал теория – мәңгілік принциптермен айналысудың жолы болса, фронезис – адамның өмірімен (әрекет ретінде) және басқалардың өмірімен, барлық ерекше жағдайлармен айналысудың жолы, себебі фронезис – бейімділік немесе әдет, ал ойлану – сол әрекеттің ашылуын қамтамасыз ету тәсілі. Басқаша айтқанда, ойлану – фронетикалық табиғаттың көрінісі. Фронезис – адам өмірінің (Dasein) ар-ожданы мен шешімділігімен байланысты праксис ретінде айнымалылық түрі. Осылайша ол өмірдің кездейсоқ жағдайларына тап болып, шешіммен өңделген, мәнді іс-әрекеттің бастау нүктесі ретінде жағдайдың нақты мүмкіндіктерін ашады. Хайдеггердің онтологиясы сынға ұшырады, себебі ол…

Психологиядағы басқа да қолданыстар

Фронез, Кристанссон, Фауэрс, Дарнелл және Поллард пікірінше, моральдық оқиғаларға немесе жағдайларға қатысты шешімдер қабылдау туралы. Аристотельдің фронезисі түріндегі келіспеушіліктер мен қақтығыстарды жеңу үшін практикалық үкімнің ізгілігін қайтару бойынша соңғы жұмыстар жүргізілуде. Аристотельдің еңбегінде фронез – адамгершілік сезімдерді нақты іс-қимылға айналдыруға көмектесетін интеллектуалдық ізгілік. Ол ізгілікті ойдағы нақты, сәтті іс-қимылға қалай аудару керектігін үйрету арқылы жүзеге асырылады, бұл фронимос тудырады – моральдық жағдайлардағы түрлі ізгіліктердің ең маңызды бөліктерін және бәсекелес мақсаттарды бағалай білуге қабілетті адам. Моральдық ізгіліктер кез келген адамға мақсатқа жетуге көмектеседі, ал фронез – сол мақсатқа жетудің дұрыс жолын табуға қажетті нәрсе. Моральдық ізгіліктерсіз фронез адам үшін нағыз игіліктерге қатысты практикалық іс-қимыл жасау мүмкіндігінен айырылады, ал фронезсіз кез келген моральдық мәселеде шешуші шешім қабылдау қиын болуы мүмкін. Фронез тұжырымында "қоғамдағы барлық адамның әл-ауқаты" деген телос бар. Жалпы даналық моделін Гросман, Вестстрат, Арделт және басқалар жасады, бұл моральдық мінез-құлықтың негізін түсіндіреді және эмпирикалық даналық ғалымдарының зерттеулеріне сүйене отырып, даналықты әлеуметтік-танымдық процесте моральдық тұрғыдан берілген шеберлік ретінде сипаттайды. Зерттеушілер моральдық негізді келесідей анықтады: "жеке және басқалардың мүдделерінің теңгерімі, шындықты іздеу (адалдыққа қарсы), және ортақ адамзатқа бағытталғандық". Екінші жағынан, бұл әлеуметтік-танымдық процестегі шеберлікті білдіреді: "контекстке бейімделу (мысалы, практикалық немесе прагматикалық ойлау, белгілі бір нәтижелерге жету үшін мінез-құлықты оңтайландыру), перспективалық ойлау (мысалы, әртүрлі көзқарастарды қарастыру, болашақты көру және ұзақ мерзімді жоспарлау), диалектикалық және рефлексивті ойлау (мысалы, көзқарастарды теңестіру және біріктіру, қарама-қарсы пікірлерді қарастыру) және эпистемиялық қарапайымдық (мысалы, бейтарап/дәл ойлау, иллюзиялардан арылу, өзіңіздің шектеулеріңізді түсіну)".

Әлеуметтік ғылымдар

"Ар-намыстан кейін" еңбегінде Аласдер МакИнтайр фронетикалық әлеуметтік ғылымға шақыру жасады. Ол әлеуметтік ғылыми теорияның кез келген болжамына қарсы мысалдардың жиі кездесетінін көрсетті. Сондықтан адамдар мен олардың өмірінің болжаусыздығы тәжірибелік білімге назар аударуды қажет етеді. Психолог Хайнер Риндерман "Когогнитивті капитализм" кітабында фронезис терминін ойлау және әрекет етудің рационалды тәсілін сипаттау үшін пайдаланады: "сақтықпен және ойлап есептеу арқылы рационалды түрде өмір сүру". Интеллект мұндай "қалалық" өмір салтын қолдайды.