Кіріспе

J. R. R. Tolkien's fantasy legendarium Палантир – J. R. R. Tolkien’s «Жүзіктердің Иесі» романындағы бірнеше бұзылмайтын кристалдық шарлардың бірі. Бұл сөз Quenya тіліндегі palan – «алыс», tir – «қадағалау» деген сөздерден шыққан. Палантирлер Арданың басқа бөліктеріндегі немесе өткен оқиғаларды көру және байланыс үшін қолданылған. Палантирлерді «Сильмариллион» кітабында айтылғандай, Бірінші Дәуірде Валинор эльфтері жасаған. «Жүзіктердің Иесі» романының Үшінші Дәуірінің соңында бірнеше Палантирлер сақталған. Олар Саурон, Саруман, Гондордың қараушысы Денетор және Сақина Достарының екі мүшесі – Арагорн мен Пиппин сияқты маңызды кейіпкерлердің бірнеше шешуші көріністерінде қолданылады. Палантирді қолданудың басты тақырыбы – тастар нақты нысандарды немесе оқиғаларды көрсетсе де, оларды қолданушылар тастың көзін толыққанды бағыттау үшін «үлкен ерік күшіне және ойға ие болуы» керек. Тастар іс-қимылға сенімді нұсқау болған жоқ, себебі көрсетілмеген нәрсе таңдап көрсетілгеннен гөрі маңызды болуы мүмкін. Қауіптің бірі – жеткілікті күші бар пайдаланушылар басқа тастарға нені көрсетуді және нені жасыруды таңдай алады: «Жүзіктердің Иесі» романында Палантир жаудың қолына түсіп, қалған барлық тастардың пайдалылығын күмәнді етеді. Толкин зерттеушісі Пол Кохер сияқты сарапшылар олардың қолданылуында Құдайдың құдіретін атап өтеді, ал Джозеф Пирс Сауронның тастарды соғыс уақытындағы насихат тарату үшін пайдаланғанын салыстырады. Том Шиппидің пікірінше, бұл хабарлама «болжам жасаудың», болашақты көру үшін кез келген сиқырлы айнаға (латынша: speculum) немесе тасқа қараудың, Құдайға сенудің орнына қателікке әкелетінін көрсетеді.

Шығу тегі

Толкиннің «Сақиналардың Иесі» атты фантастикалық туындысында палантирлерді Батыстың шетіндегі Валинор эльфтері, нольдорлар, көбінесе Фейанордың өзі, «силимадан», яғни «жарық шашыратын» заттан жасаған. Ол қанша жасағаны нақты айтылмаған, бірақ кемінде сегіз дана болған. Екінші дәуірде Нуменордың Амандилине берілген жеті тасты оның ұлы Элендил сақтап қалды; ол оларды Орта жерге алып кетті, ал Бас тас сонда қалды. Төрт тас Гондорға, ал үш тас Арнорға әкелінді. Бастапқыда Арнордың тастары Таурат тауларындағы Элостирионда, Амон Сулда (Дауылды төбе) және Аннуминаста орналасқан: Элендилдің өзіне тиесілі Элостирион тасы Орта жерден батысқа қарай мұхит арқылы Авалонь мұнарасындағы Бас тасқа қарады. Гондордың тастары Ортанк, Минас Тирит, Оскилиат және Минас Итилде болды. «Сақиналардың Иесі» уақытында Ортанк тасы сиқыршы Саруманның қолында болды, ал Минас Итил тасы (содан кейін Минас Моргул, Назгул қаласы) қараңғы мырза Сауронға тиесілі болды. Минас Тирит тасы Гондордың басқарушысы Денетордың қолында қалды. Оскилиат тасы қала тоналғанда Андуин өзенінде жоғалып кетті. Денетор да палантирді пайдалану арқылы алданды, бұл жолы Саурон оны өз-өзіне қол жұмсауға итермеледі, оған Гондорға жақындап келе жатқан Қара флотты көрсетіп, кемелерде Арагорнның әскері бар екенін айтпады, олар Гондорды құтқаруға келді. Шиппидің пікірінше, бұл тұрақты үлгі Толкиннің оқырманға «бос болжам жасаудың» қажеті жоқ екенін айтуы – бұл сөз болашақты болжауға тырысуды және айнаға (латынша: speculum 'шыны немесе айна') немесе кристалл шарға қарауды білдіреді, бірақ өз бақытына сеніп, әр жағдайда батыл түрде өз міндетіне бет бұру керек. [[Файл:Ақпараттар. Жозеф Пирс Сауронның палантирлерді пайдаланып үмітсіздік таратуын соғыстағы радионың пропаганда үшін қолданылуымен салыстырды.

Фильмде

[[Файл:Саруман Палантирді қолданады. Питер Джексонның "Екі мұнара" фильмінде Саруман Ортанк Палантирін пайдаланады, камера бастапқыда жалпы көріністі көрсетеді, содан кейін Палантирдің өзі сияқты жақындап, көрерменге бүкіл Орта жердің толық көрінісін ұсынады. Харл Лора Мулвидің "Көрнекі ләззат және повество киносы" атты мақаласына сілтеме жасайды, онда Зигмунд Фрейдтің сексуалдық жайындағы жазбаларына негізделген "скопофилия" – көрудің құпия ләззаты туралы айтылады. Харл мысал ретінде "Екі мұнара" фильмінен Джексонның камерасының "Сауронның зұлым көзі сияқты" Саруманның Изенгард мұнарасына қарай жылжуын және "қауіпті Палантирге жақындауын" келтіреді, оның пікірінше, бұл кино көрерменіне Орта жерді Саурон сияқты бақылауға мүмкіндік беретін "барлықты білетін және ерекше перспективаны" сыйлайды. Оның ойынша, оқиға Мордор мен Сауронның көзімен аяқталады, бұл көрерменді, Саруман сияқты, Дұшпанның көзімен кездестіреді.

Ықпал

Мәліметтерді жинақтау бағдарламалық қамтамасыз ету компаниясы Palantir Technologies негізін қалаушы Питер Тиль оны Толкиннің көру тастарының құрметіне атаған. Лоуэлл обсерваториясындағы негізгі айнасы дөңгелек пішіндес болатын астрономиялық телескоп PALANTIR аббревиатурасымен белгіленеді. Бұл "бейнелерді қайта құруға арналған үлкен апертуралы жаңа телескоптардың дәлдік массиві" дегенді білдіреді және "Сақиналардың Иесі" кітабындағы алысқа көретін тастарға сілтеме жасайды.