Кіріспе

Ж. Р. Р. Толкиннің ойдан шығарылған әлеміндегі жаратылыс мифы – "Айнулдиналэ" (; "Айнур музыкасы") – Ж. Р. Р. Толкиннің легендариумындағы жаратылыс туралы баяндама, ол 1977 жылы "Сильмариллионның" бірінші бөлігі ретінде, автордың өлімінен кейін жарияланды. "Айнулдиналэ" Толкиннің легендалық космологиясының маңызды бөлігін құрайды, онда періштелер класына жататын Айнурдың, материалдық ғаламның, Еаның, соның ішінде Орта Жердің жаратылуын болжаған ұлы музыканы қалай орындағаны айтылады. Жаратушы Эру Илуватар Эльфтер мен Адамдардың саналы түрлерінің тақырыбын ұсынады, бұл Айнурлар күтпеген нәрсе еді, және алдын ала бейнеленген ғаламға физикалық нысан береді. Айнурдың бір бөлігі физикалық әлемге кіріп, олардың келуіне дайындалу үшін шешім қабылдайды, осылайша Валар мен Майарға айналады. Толкин "Айнулдиналэ" туындысының алғашқы нұсқасын 1919 жылдың қарашасы мен 1920 жылдың көктемі аралығында "Айнур музыкасы" деген атпен жазды, содан кейін 1930 жылы оны толығымен қайта жазды. Өмірінің соңына дейін оны жетілдіріп отырды. Алғашқы нұсқасын оның ұлы Кристофер "The Book of Lost Tales 1" кітабында жариялады.

Талдау

Толкиннің мансабының басында жазылған "Айнлундале" оның мифологиясында музыканың маңыздылығын көрсетеді. Джон Гарднердің сөзіне сүйенсек, "Музыка – "Сильмариллионның" орталық символы және толық мифы, бұл символ жарықпен (музыканың көрінісі) біртегі болады". Ғалым Верлин Флигер де жаратылыстан бастап музыка мен жарықтың кең таралған тақырыптарына назар салады. "Айнур музыкасы", "Көрсетілмеген әңгімелер кітабында" келгендей, норвег мифологиясына негізделген. Гесиодтың "Теогониясы" немесе "Эдда" прозасындағы "Гилфагиннинг" сияқты, ол космогония сұрақтарына жауап береді, ал стильі ежегі скандинав мәтіндерімен салыстырылады. Сөздері айтарлықтай ерекшеленгенімен, Валар мен Эсир әлемге әсер етуде де, олардың іс-әрекеттерінен әсер алуда да ұқсас; Манве осы контексте Одинмен салыстырылады. "Айнлундале" романындағы скандинав діншілдігі элементтері, мысалы, Айнурдың Илуватардың шығармашылық жұмысын орындауына қарамастан, оның басқа аспектілері Толкиннің католицизмін көрсетеді. Оның христиандыққа дейінгі тарихы "Толкиннің Жаратылыс туралы эссесі" деп аталды; басқа бір дереккөзге сәйкес, "Айнлундаледегі жаратылыс туралы айтылған Киелі кітапқа қатысты параллельдерді жоққа шығаруға болмайды". "Айнлундале" романының әртүрлі нұсқаларын зерттеген Толкин ғалымы Марджори Бернс Толкиннің Валарды христиандыққа бейімдеп, скандинав мифологиясының ықпалын азайтып отырғанын айтты. Бұл әңгімесінде Толкин христиан дінінің жаһандық көзқарасын білдіреді, жақсылық пен жамандық Жаратылыс кітабындағы оқиғалармен салыстырылады. Толкиннің "Сақиналардың иесі" кітабындағы "Элронд кеңесінде" Елронд айтқандай, "Бастапқыда ешнәрсе жаман емес еді. Тіпті Саурон да солай емес еді". "Айнлундале" романында Илуватар барлық жақсылықты жаратады, ал жамандық кейінірек пайда болады. Мелкордың мақтанышынан туған жамандық болғанымен, Илуватар оны өзінің құдайлық жоспарына енгізеді. Жамандықтың жақсылықтың бұрмалануы тақырыбы христиан теологиясымен сәйкес келеді, ол жақсылықты жасаған жаратушының әлемінде жамандықтың болуын түсіндіреді. Тіпті Мелкордың мақтанышы да Эрудың еркіне бағынады. Эру өзі айтқандай, "Менде бастауы жоқ ешбір тақырып ойнатылмайды, менің қалауымсыз музыка өзгертілмейді".

Қабылдау және мұра

"Сильмариллион" туралы пікірлер көбінесе туындының тұтастығына қатысты болғанымен, "Айнлундале" қабылдауы көбінесе жағымды болды. Рим-католик комментаторы Джозеф Пирс оны "Сильмариллионның ең маңызды бөлігі" деп атап, "Жаратылыс мифі, шамасы, Толкиннің ең маңызды және әдемі туындысы" деді. Гуманитарлық ғылымдар ғалымы Брайан Роузбери "Айнлундале" туындысын "тиісті 'жазбаша'" прозасымен сәтті деп бағалады. Бірнеше иезуит осы әңгімені жоғары бағалады; Джеймс В. Шалл: "Мен Сильмариллионның бірінші бетінен де әдемірек ештеңе оқыған емеспін" десе, Роберт Мюррей: "Адамзаттың қасиетті кітаптарының қалыптасуынан бері, әдебиеттің барлық тарихында, оның сұлулығы мен қиялының күшімен салыстырарлық жаратылыс мифін табу өте қиын" деді. "Фантастикалық әдебиет: негізгі жинақ және анықтамалық" бойынша, "Сильмариллионның әр бөлігі Толкиннің қиялшылдығының күші мен батылдығымен және оның керемет стилімен өркен жаяды" және "Айнлундале" "органдық дыбыстарға" ие. Ральф Вуд оны "Толкиннің ең жақсы және ең түпнұсқа туындыларының бірі" деп атағанымен, осы әңгіме мен қалған "Сильмариллион" арасындағы стильдік айырмашылықтар талқылау тақырыбы болып қалады. Америкалық опера әншісі Адам К.Дж. Клейн "Сильмариллион" негізінде "Лейтиан" операсын жазса, американдық заманауи классикалық композитор Фрэнк Феличе "Айнлундале" әніне оркестрлік нұсқасын жазды. Толкин зерттеушісі Колин Дюриестің пікірінше, "Айнлундале" К.С. Льюистің ойдан шығарылған Нарния әлемін әннен жасауға шабыттандырған болуы мүмкін.