Кіріспе
Бұл мақалада АҚШ құқығындағы зиян келтіру туралы істер қарастырылады. Осыған байланысты, ол негізінен ортақ құқыққа қатысты. Бұдан әрі, мақалада жалпы ережелер келтірілген, себебі әр штаттың жеке азаматтық кодексі болады. Зиян келтіру туралы істердің үш негізгі түрі бар: қасақана зиян келтіру, абайсыздық және қатаң жауапкершілік.
This article addresses torts in United States law. As such, it covers primarily common law. Moreover, it provides general rules, as individual states all have separate civil codes. There are three general categories of torts: intentional torts, negligence, and strict liability torts.
Қасақана жасалған құқық бұзушылықтар
Қасақана жасалған құқық бұзушылықтарда күйелі жағдайларға жауапкер өзінің әрекеті талапкерге зиян келтіретінін біліп немесе оның осылай болатынына көз жеткізеді. Оларға дене күші қолдану, шабуыл, заңсыз тұтқындау, қасақана эмоционалдық зиян келтіру ("IIED"), жерге заңсыз ену, мүлікке заңсыз қол сұғу, мүлікті өзгерту, жеке өмірге араласу, қасақана қудалау, сот процесін теріс пайдалану, алаяқтық, шартты бұзуға ықпал ету, іскерлік қатынастарға қасақана араласу және ар-намысты жоққа шығару (жала жабу / қаралау) жатады.
Элементтер
Қасақана жасалған зиян келтіру құқық бұзушылықтарының көпшілігі бірдей схема бойынша жүзеге асырылады: ниет, іс-әрекет, салдар және себеп-салдар байланысы.
Қайырмашылығы
Бұл элемент әдетте жауапкердің өз әрекетінің нәтижесінде бірдеңе болатынын қалауын немесе оның сөзсіз болатынын білуін талап етеді. Сондықтан, осы бөлімнің мақсаты үшін "ниет" термині қалауды немесе айқын сенімділікпен білуді әрқашан қамтиды. Мысалы, Дэйв адамдар көп жиналған жерге қарудан атып, біреуді оқпен соғуға тырысады. Бұл талап орындалған болар еді, себебі Дэйвтің осы құқық бұзушылық үшін зиян келтіруді қалауы болған. Басқа жағдайда, Дэйв қандай да бір себеппен адамдар көп жиналған жерге қарудан атып, ешкімнің соғылмайтынына шын жүректен үміттенеді, бірақ біреудің міндетті түрде соғылатынын біледі. Бұл талап бәрібір орындалған болар еді, себебі Дэйв зиян келтірілетінін айқын сенімділікпен білген. Ал егер айыпталушының ой-санасы туралы айтылатын жалғыз нәрсе – оның жақсырақ білуі керек еді болса, онда ол қасақана жасалған құқық бұзушылық үшін жауапкершілікке тартылмайды. Мұндай жағдай, жоғарыдағы мысалдардан өзгеше, Дэйв шөлдің шалғай жерінде тек көңіл көтеру үшін, ешкімді соғу ниетімен қарамай-ақ қарудан атса, бірақ оқ біреуді соғып алса, туындауы мүмкін. Дэйвтің мұндай жағдайда біреудің соғылатынын білуі немесе білуі мүмкін емес. Дегенмен, ол басқа құқық бұзушылық үшін, атап айтқанда, абайсыздық үшін жауапкершілікке тартылуы мүмкін.
Өткiзiлген ниет
Ауыстырылған ниет – бұл заңдық қағида, онда ниет бір құрбаннан немесе зиянды әрекеттен басқасына ауыстырылуы мүмкін. [1] Деликтік құқықта ауыстырылған ниет әдетте бес жағдайда қолданылады: дене күші қолдану, шабуыл, заңсыз қамау, жерге тікелей басқыншылық және мүлікке тікелей басқыншылық. Егер ниеттің кез келген біреуі осы бес зиянды әрекеттің кез келгенін жасауға бағытталса және нәтижесінде олар орындалса, онда бұл қасақана әрекет деп есептеледі, тіпті егер зиянды әрекеттің нақты нысанасы бастапқы ниеттенген нысанадан өзгеше болса да.
Іс-әрекет
Кез келген құқық бұзушылыққа байланысты актінің құрамы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ оның ерікті болуы міндетті. Мысалы, егер Дейвке бұлшық ет спазмы ұстап, оның қолы жанына лақтырылып, қасында тұрған Паулаға тисе, Паула Дейвке қарсы дене күшін қолдану туралы қозғайтын кез келген сот ісі қажетті актінің болмауына байланысты сәтсіз аяқталады (бұл төмендегі дене күшін қолдану бөлімінде талқыланады). Бұл акт ерікті болған жоқ.
Нәтиже
Бұл элемент әдетте зиянға сілтеме жасайды, бірақ белгілі бір қасақана құқық бұзушылықтарда, мысалы, жерге тікелей басқыншылық жасауда зиянның болуы міндетті емес.
Себеп-салдарлық байланыс
Бұл элемент түбір себебі мен тікелей себебін көрсетеді. Ол жеке бөлімде талданды.
Батарея
Адам, егер ол басқа адамға зиянды немесе мазасыздық тудыратын физикалық әрекет жасауға немесе басқа біреуді мұндай әрекеттен дабылға түсіруге ниеттенсе және мұндай әрекет орын алса, зорлық-зомбылық жасаған болады. Сондықтан, адам зорлық-зомбылық жасауға түрлі жолдар бар, мысалы, айыпталушы Дейв пен талапкер Пауланың мысалында көрінеді. Дейв Пауламен зиянды физикалық әрекет жасауға ниеттеніп, нәтижесінде зиянды әрекет орын алады. Дейв Пауламен зиянды физикалық әрекет жасауға ниеттеніп, бірақ мазасыздық тудыратын әрекет орын алады. Дейв Пауламен мазасыздық тудыратын физикалық әрекет жасауға ниеттеніп, нәтижесінде мазасыздық тудыратын әрекет орын алады. Дейв Пауламен мазасыздық тудыратын физикалық әрекет жасауға ниеттеніп, бірақ зиянды әрекет орын алады. Дейв Пауланы зиянды немесе мазасыздық тудыратын физикалық әрекеттен тек дабылға түсіруге ниеттеніп, бірақ нәтижесінде зиянды әрекет орын алады. Дейв Пауланы зиянды немесе мазасыздық тудыратын физикалық әрекеттен тек дабылға түсіруге ниеттеніп, бірақ мазасыздық тудыратын әрекет орын алады. Дабыл, қорқыныштан кең ұғым. Егер жауапкер талапкерге зиянды әрекеттен қорқу сезімін тудыруға ниеттенсе, мысалы, бұл дабылдың жеткілікті шарты болып табылады, бірақ дабылға жеткізудің басқа да жолдары бар.
Шабуыл жасау
Шабуыл батареяға өте ұқсас. Шындығында, ниет және іс-қимыл элементтері толықтай бірдей. Тек нәтижесі ғана ерекшеленеді. Бір адам, егер ол басқа біреуге зиян келтіру немесе оны ренжіту ниетімен әрекет етсе, немесе басқа біреуді мұндай қарым-қатынасқа дайындыққа келтіруге ниеттенсе және осы дайындық сезімі туындаса, шабуыл жасаған болады. Сондықтан, шабуыл жасаудың түрлі тәсілдері бар.
Қамауға алу
Адам басқа біреуді қамауға алу ниетімен әрекет еткен кезде және осы қамауға алу салдарынан қамауға алынған адам оны сезгенде немесе оған зиян келгенде жалған қамауға алу жасалған болып есептеледі. Қамауға алу, әдетте, сотталушы белгілеген шекаралар ішінде жүзеге асуы керек. Мысалы, егер адам ғимаратқа кіруден бас тартылса, ол қамауға алынбайды, себебі ол еркін кетуге болады. Сонымен қатар, егер осындай жағдайдағы қарапайым адамның кету ниеті басылмайынша, адам қамауға алынбайды. Мысалы, Дейв Пауланы бір есігі бар бөлмеге шақырады. Дейв есікті жабып, оның алдына тұрады. Ол Паулаға кеткісі келсе, есікті ашып, жолынан шегінетінін айтады, бірақ егер ол солай істесе, екі рет жымырайтынын ескертеді. Дейвтің екі рет жымырауы қарапайым адамның кету ниетін басып тастамайды. Жалған қамауға алуда зиян міндетті түрде болуы керек емес, сондықтан хабардар болу немесе зиян келтіру жеткілікті. Мысалы, Дейв Пауланы бір есігі бар бөлмеге шақырады. Дейв есікті жабып, оның алдына тұрады. Ол Паулаға кеткісі келсе, қаруын алып оны атып тастайтынын айтады. (Бұл қарапайым адамның кету ниетін басып тастайтынын ескеріңіз.) Бір сағаттан кейін Дейв пікірін өзгерткенімен үйден кетеді. Кейін Паула кетіп, денесіне ешқандай зиян келмейді. Оның қамауға алынғанын сезінуі жалған қамауға алу фактісін растауға жеткілікті. Басқа жағдайда, Паула нарколепсиямен ауырады. Ол Дейвтің шалғайдағы шаруашылығындағы қорада тауықтарды тамақтандырып жатқанда кенеттен терең ұйқыға кетеді. Оны жылжытқысы келмеген Дейв қалаға бару қажет болғанда оны сырттан құлыптайды, оны қорғауға тырысады, бірақ оянғанда ол кетіп немесе көмек шақыра алмайтынын біледі. Дейв болмағанда тауықтар Пауланың қолына қатты тырнап алады, бірақ ол оянбайды. Дейв оралып, қораны ашып, Пауланы оятып, жараларын емдейді. Ол қамауға алынғанын білмесе де, оған зиян келгендіктен Дейвке қарсы жалған қамауға алу шағымын жасай алады.
Ес-түсінікті қасақана зақымдау
Адам қасақана немесе салғырттықпен, қатты эмоциялық күйзеліске әкелетін шектен тыс және ойсыз әрекеттер жасаған жағдайда, қасақана эмоциялық күйзеліс келтіргені үшін жауапты болады. Бұл жоғарыда айтылған жалпы ережеден ерекше жағдай, себебі көптеген қасақана жасалған құқық бұзушылықтар үшін тек қана ниет немесе оның салдарына сенімділік қана жеткілікті. IIED салғырттықты да қамтиды. Дегенмен, бұл оны салғырттықтан туындаған эмоциялық күйзелістен ажыратады. Шектен тыс және ойсыз әрекеттер – бұл әрекеттің өзін, ал қатты эмоциялық күйзеліс – оның нәтижесін білдіреді. Бұл да қасақана жасалған құқық бұзушылық, оған әдетте зиянды дәлелдеу қажет емес. Алайда, кейбір заң жүйелері физикалық белгілердің болуын талап етеді. Яғни, осы заң жүйелерінде құсу немесе есіктен қалу сияқты физикалық көріністер болмаса, эмоциялық күйзеліс болған деп есептелмейді.
Құрға кіру
Бір адам, егер ол заңсыз және қасақана түрде басқа біреуге тиесілі немесе пайдаланылатын жерге өзі кірсе немесе нәрсе немесе үшінші тұлғаны кіргізсе, жерге қасқырлық жасаған болады.
Мүліктік мүлікке заңсыз кіру
Адам, егер ол жылжымалы мүліктің заңды иесін мүліктен айыруға немесе басқа біреудің жылжымалы мүлігін пайдалануға немесе оған араласуға ниеттенсе, және осының салдарынан жылжымалы мүлік едәуір уақытқа иемденуден шығарылса, немесе мүлікке зиян келтірілсе, немесе заңды иесіне дене зияны келтірілсе, жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылық жасаған болады.
Жақсы деп айтуға қарсылық
Төменде қасақана жасалған құқық бұзушылықтарға қатысты қолданылатын қорғау шаралары келтірілген.
Келісім
Келісім кез келген қасақана зиян келтіру құқық бұзушылығына қарсы қорғаныс болып табылады, бірақ келісімнің болмауы кейде қасақана зиян келтіру құқық бұзушылығының өзінің анықтамасына енгізіледі, мысалы, жерге заңсыз кіру сияқты. Дегенмен, келісімнің болмауы мұндай жағдайларда бастапқы дәлелдік базаны құру үшін міндетті түрде қажетті элемент болып табылмайды. Сондықтан, оны жауапкер тарапынан ұсынылатын қорғаныс ретінде қарастыру дұрыс.
Өзін-өзі қорғау
Өзін-өзі қорғау көбінесе дене күші қолдануға қарсы қорғаныс болып табылады. Басқаларды қорғау өзін-өзі қорғауға ұқсас қорғаныс болып есептеледі.
Меншікті қорғау
Бұл, әдетте, жерді немесе мүлікті заңсыз пайдалануға (немесе иеліктен шығаруға) қарсы қорғаныс болып табылады, себебі ол жылтық мүлікке де, жылжымалы мүлікке де қатысты болуы мүмкін.
Қажеттілік
Қажеттілік әдетте жерге заңсыз енуге қарсы қорғаныс болып табылады. Қажеттілік жеке және қоғамдық деп екі түрге бөлінеді.
Жеке қажеттілік
Бұл – ішінара артықшылық. Осы артықшылыққа ие болған тарап келтірілген залал үшін жауапкершіліктен босатылмайды. Сондықтан, бұл қорғану қарсы тараптың мүлікті қорғауға заңды құқығы бар-жоғы мәселесі туындағанда маңыздырақ болады. Келесі мысал 1908 жылы Вермонт штатындағы «Плуф против Путнама» ісінен алынған. Паула көлде қайықпен келе жатқанда, кенеттен қатты дауыл басталады. Ол ең жақын кемежайға жетіп, қайығын ешқандай зақым келтірмей тез байлайды. Кемежай Дейвке тиесілі. Дейв мүлікті қорғау артықшылығын пайдалануға тырысады, себебі Паула бұл жағдайда әдетте жерге заңсыз кіруге (trespass) талпынар еді, және қайықты шешіп алады. Сондықтан Паула жағадан алыстап кетеді. Оның қайығы зақымданады, сондай-ақ дауылдың салдарынан жеке жарақат алады. Егер Паула Дейвтің кемежайына зақым келтірген болса, тіпті жеке қажеттілік артықшылығы болған жағдайда да, ол жауапкершілікке тартылар еді. Ең маңыздысы, Дейв енді Пауланың қайығына келтірілген залал мен оның жеке жарақаттары үшін жауапты болады. Жеке қажеттілік болғандықтан, Паула заңсыз кірген адам деп есептелмейді. Осылайша, Дейвтің мүлікті қорғауға заңды құқығы болмаған. Әдетте, жеке қажеттілік жарамды болуы үшін, оны пайдалануға тырысатын тарап төтенше жағдайды өзі жасауы тиіс емес. Мысалы, егер Паула қасақана отын багын тесіп, Дейвтің кемежайына жетіп, байлап қою үшін жағдай жасаса, онда оның жеке қажеттілік бойынша артықшылығы болмайды. Осылайша, ол заңсыз кірген адам болып есептеледі, ал Дейвтің мүлікті қорғауға құқығы пайда болады.
Қоғамдық қажеттілік
Бұл – толыққанды жеңілдік. Осы жеңілдікке ие болған тарап, әдетте мемлекеттік қызметкер немесе мемлекеттік орган, келтірілген кез келген зиян үшін жауапты емес. Осы жеңілдік бойынша алғашқы танымал сот ісі Джон У. Гириге қатысты, ол Сан-Францисконың тұңғыш мэрі болды. Ол ірі өрт кезінде өрттің алдын алу үшін бірнеше жеке үйлерді өртеу туралы шешім қабылдады.
Билік бұрыс әрекет жасады
Тәртіпті сақтауға уәкілеттік берілген және құқық бұзушылықтарды қарастыратын лауазымды тұлғалар өз міндеттерін орындау кезінде қажетті күш қолдануға құқылы. Мысалы, адамды ұстау кезінде полиция қызметкері орынды күш қолданған жағдайда, денсаулыққа зиян келтіру үшін жауапты емес.
Қауіпсіздік
Қасақана жасалмаған зиянды іс-әрекеттердің арасында абайсыздық ең көп кездесетін құқықтық негіз болып табылады. Көптеген американдықтар адамдардың көпшілігі кез келген абайсыздық үшін сотқа жүгіне алады деп ойлайды, бірақ бұл АҚШ-тың көптеген юрисдикцияларында рас емес (әсіресе, абайсыздық – қарапайым адамдардың жауапкершіліктен сақтандыруын алуға болатын сирек зиянды іс-әрекеттердің бірі). Бұл – шарттық емес жауапкершіліктің бір түрі, ол ақылға қонымды адамның қамқорлық міндеттемесін орындамауына негізделген, және осы міндеттемені бұзу зиянның тікелей және себептік байланыстағы себебі болып табылады. Яғни, егер зиян келтірушінің әрекеті немесе әрекетсіздігі болмаса, талапкерге зиян келтірілмес еді, ал келтірілген зиян зиянды әрекеттің болжамды салдары болып табылады. Кейбір юрисдикциялар нақты қасақана жасалған қылмыстан кем, бірақ қарапайым абайсыздықтан артық, мысалы, "өрескел", "белгісіз" немесе "жеңілтек" мінез-құлық сияқты белгілі бір жағдайларды мойындайды. Ондай штаттарда, егер сот айыпталушының мінез-құлқы тек абайсыздық емес, "өрескел", "белгісіз" немесе "жеңілтек" болған деп тапса, бұл маңызды болуы мүмкін, өйткені мұндай мінез-құлық зиянды келтірген жағдайда, өзара абайсыздық сияқты кейбір қорғаныс шаралары қолжетімсіз болуы мүмкін.
Кәсіби құтқарушы
MacPherson v. Buick Motor Co., 217 N. Y. 382, 111 N. E. 1050 (1916) судья Бенджамин Н. Кардозо салдарсыздық шараларында міндеттеме үшін шарттың сақталуын талап етуді жойды. Мартин Герцогқа қарсы, 228 N Y. 164, 126 N. E. 814 (1920) Тедла Эллманға қарсы, 280 N. Y. 124, 19 N. E.2d 987, (1939) Бұл дегеніміз, егер күтілетін зиянның ауырлығына көбейтілген зиян немесе залалдың ықтималдығы, көтеретін жүктемеден кем болса, және адам сол жүктемені мойындамаса, ол тиісті күтім көрсетпейді және осылайша міндетін бұзады (егер ол міндеті болса). Басқаша айтқанда, зиянды болдырмау үшін жұмсалатын күш-жігер зиянның болу ықтималдығына, зиянның/жарақаттың ауырлығына көбейтілгеннен кем болуы керек. Осы формула бойынша, міндет жағдайларға байланысты өзгереді: зиянды болдырмау құны артса, міндет азаяды; зиянның ықтималдығы немесе ықтимал зиянның ауырлығы артса, міндет көбейеді. Бұзушылықты анықтаудың басқа да тәсілдері бар. АҚШ-тың Carroll Towing Co. 159 F.2d 169 (2d. Аймақ. 1947)
Tedla v. Ellman, 280 N. Y. 124, 19 N. E.2d 987, (1939)
Where which means that if the burden of exercising more care is less than the probability of damage or harm multiplied by the severity of the expected loss, and a person fails to undertake the burden, he is not exercising reasonable care and is thus breaching his duty to do so (assuming he has one). In other words, the burden of prevention is less than the probability that the injury will occur multiplied by the gravity of the harm/injury. Under this formula, duty changes as circumstances change—if the cost of prevention increases, then the duty to prevent decreases; if the likelihood of damage or the severity of the potential damage increases, then duty to prevent increases. There are other ways of establishing breach, as well. United States v. Carroll Towing Co., 159 F.2d 169 (2d. Cir. 1947)
Заңның бұзылуы
Бұл сондай-ақ өзінен-өзі туындаған немқұрайлылық деп те аталады. Егер бұзушылық болмаса, оқиға орын алмас еді. Көптеген сот юрисдикцияларында егер күдікті қауіпсіздікке қатысты заңды бұзса және оның мақсаты осы істің салдарына жол бермеу болса, бұзушылық дәлелденуі мүмкін. Бұл бұзушылықты көрсетудің балама жолы екенін ескеріңіз. Әрбір жағдайда заң бұзылмайды. Сондықтан, оны көрсету мүмкін болмаса, бұзушылық болмаған деген сөз емес. Егер оны көрсетуге тырысып, бірақ сәтсіз болса да, бұзушылықтың басқа да негіздері болуы мүмкін.
Кешіріңіз .
Кейде қауіпсіздік заңын бұзуға заңды себеп болуы мүмкін, атап айтқанда, оған бағынуға қарағанда бұзу қауіпсіз немесе одан да қауіпсіз болған жағдайда. Бұл Тедла Элманға қарсы сот ісінде орын алды. Заң бойынша, жолмен жүретін жаяу адамдар көлік қозғалысына қарсы бағытта жүруі керек еді. Оқиға болған кезде, талапкерге қарама-қарсы бағытта қозғалыс тығырық болды. Сондықтан талапкер көптеген көліктердің арасымен өтуге мәжбүр болар еді, бұл оның көлік шауып өту қаупін арттыратын еді. Сондықтан талапкер жолдың екінші жағында, көлік қозғалысымен бірге жүріп, заңды бұзды. Бұл бағытта көліктер саны көп емес болғанымен, талапкерге бәрібір соққы тиді. Заңның мақсаты осы нәтиженің алдын алу болса да, талапкер заңды бұзуға заңды себеп болғандықтан, яғни оған бағыну одан да қауіпті болуы мүмкін деген себеппен сотта жеңіске жетті.
Әдет-ғұрыпқа қарсы әрекет
Көптеген юрисдикцияларда, егер сотталушы кең таралған және өзінің мәні жағынан орынды дәстүрді бұзса, оны бұзушылық деп тануға болады. Мысалы, егер белгілі бір саланың он пайызы белгілі бір амал жасаса, онда ол немқұрайлылықтағы бұзушылық ретінде қарастырылмауы мүмкін. Керісінше, егер белгілі бір саланың 90 пайызы белгілі бір амал жасаса, бірақ бұл амал қауіпті болса және оны шығындарды үнемдеу мақсатында қолдаса, онда осы дәстүрді бұзу (қауіпсіз амал жасау) бұзушылық болып есептелмейді. Заңды бұзу сияқты, бұл да бұзушылықты көрсетудің балама жолы. Сондықтан, оны көрсету мүмкін болмаса немесе көрсетуге тырысып, бірақ сәтсіз аяқталса, бұзушылық болған жоқ деген қорытынды жасауға болмайды. Бұзушылықты көрсетудің басқа да тәсілдері болуы мүмкін. Trimarco v. Klein, 56 N. Y.2d 98, 436 N. E.2d 502 (1982) ісінде, әдеттегі мінез-құлықтың не нәрсе орынды боларын анықтау үшін шешуші дәлел емес екені (бірақ ол жақсы дәлел бола алады) белгіленді.
Res ipsa loquitur (жауаптылық туралы)
Бұл латынша сөз тіркесі "нәрсе өзі туралы айтады" деген мағынаны білдіреді. Бұл – шартты бұзудың сирек кездесетін негізі. Әдетте, бұл талапкердің немқұрайлылыққа қатысты дәлелдерге қолжетімділігі шектеулі болған жағдайда ғана қолданылады. Res ipsa loquitur талапкердің зақымды тудырған затқа толық бақылауы болуын және оқиғаның немқұрайлылықсыз болмайтынын талап етеді. Күдік жауапкердің немқұрайлылығынан туындаған болуы мүмкін, ал талапкер оның себебі емес.
Себеп-салдарлық байланыс
Себеп-салдарлық қатынас әдетте міндетсіздік салдарынан туындаған істерде, қасақана жасалған зиянды іс-әрекеттерге қарағанда маңыздырақ мәселе болып табылады. Дегенмен, бұрын айтылғандай, ол кез келген зиянды іс-әрекеттің құрамына кіреді. Жауапкердің әрекеті нақты себеп және белгілі бір талап бойынша туындаған жақын себеп болуы керек.
Нақты себеп
Нақты себеп тарихи түрде "егер болмағанда" тесті арқылы анықталды. Егер нәтиже жауапкердің әрекеті болмағанда орын алмас еді, онда бұл әрекет нәтижеге нақты себеп болады. Алайда, бұл жалпы ережені толықтыру үшін бірнеше басқа да тесттер жасалды, әсіресе талапкерге зор зиян келген жағдайларда, бірақ бірнеше жауапкердің бірнеше әрекеттері болғандықтан "егер болмағанда" тесті көмектеспейді. Бұл жағдай белгілі Саммерс пен Тайс ісінде орын алды. Мысалы, Дэн мен Дейв екеуі де Паулаға салғысыз түрде мылтықпен атып, бір оқ Паулаға тиеді және қай мылтықтан атылғанын анықтау мүмкін емес. "Егер болмағанда" тестін ғана қолданса, Дэн мен Дейв екеуі де жауапкершіліктен құтыла алады. Дэн өзінің салғысыздығы болмағанда, Паула да осындай зиян шеккен болуы мүмкін дей алады. Дейв те осылай айта алады. Бірақ мемлекеттік саясат тұрғысынан қарағанда, көптеген соттар Дэн мен Дейвті бірлесіп және жеке-жеке жауапкершілікке тартады. Сондықтан әр жауапкердің әрекеті нақты себеп болып саналады, тіпті бұл қияли болса да. Осыған ұқсас жағдай, егер жауапкердің салғысыздығын дәлелдеу мүмкін болмаса туындайды. Бұл жағдай көбінесе *res ipsa loquitor* қағидасы қолданылатын істерде де кездеседі. Ибарра мен Спангард ісін қараңыз. Мысалы, осы істің фактілерін одан да күрделендіре түссек, Паула аппендицит операциясы үшін ауруханаға түседі. Ол оянып, сол қолының себепсіз кесілгенін көреді. (Бұл басқа да мәселелер мен шалаакылықтан басқа да талаптарға қатысты екенін ескеріңіз.) Нақты себепті анықтау үшін, егер дәлел немесе салғысыздыққа мойынбұру болмаса, Паула нақты себепті көрсетуге шамасы келмейді. Мұндай жағдайда да көптеген соттар Пауланың атаған барлық жауапкерлерді (мүмкін, операция кезінде бөлмеде болған барлық медициналық персоналды) бірлесіп және жеке-жеке жауапкершілікке тартады. Әр жауапкердің әрекеті де нақты себеп болып саналады, тіпті бұл қияли болса да.
Елеулі факторлар сынағы
Тағы бір сынақ екі нақты себеп болған, бірақ олардың біреуі ғана кінәлілікпен жасалған жағдайларды қарастырады. Мысалы, А, В және С деген үш тең қашықтықтағы нүктелер бар. Пауланың үйі А нүктесінде орналасқан. Дейв кінәлілікпен В нүктесінде өрт қосады. Сол сәтте С нүктесіне шартқы соғып, екінші өрт басталады. В және С нүктелеріндегі өрттер екеуі де А нүктесіне қарай таралады. Пауланың үйі толығымен өртеніп кетеді. Саммерс пен Тайс ісінен айырмасы, бұл жағдайда тек бір ғана сотталушы бар. Көптеген соттар Дейвтің кінәлілігін нақты себеп деп табады, өйткені оның іс-әрекеті Пауланың зиянын келтіруде маңызды рөл атқарды. Бұл кейде маңызды фактор тестісі деп аталады. Саммерс пен Тайс, 33 Cal. 2d 80 (1948) Ybarra v. Spangard, 25 Cal. 2d 486 (1944)
Ybarra v. Spangard, 25 Cal. 2d 486 (1944)
Емшілдікпен эмоциялық күйзеліске ұшырату
Миллер Ұлттық телерадиокомпанияға қарсы 232 Cal. Rptr 688 (1986)
Диллон Легге қарсы, 68 Cal. 2d 728 (1968)
Thing v. LaChusa 48 Cal. 3d 644, 666-667 (1989).
Dillon v. Legg, '68 Cal. 2d 728 (1968)
Thing v. LaChusa 48 Cal. 3d 644, 666 667 (1989).
Медициналық кінә
Юинг против Голдштейна
Тарасов против Регенттер кеңесі Калифорния университетінің
Шлоендорф против Нью-Йорк ауруханасының қоғамы, 211 N. Y. 125, 105 N. E. 92 (1914), операцияларға дейін толыққанды хабардар ету және келісім принципі
Яблонски Палс арқылы қарсы АҚШ, 712 F.2d 391 (9-шы апелляциялық округі, 1983)
Tarasoff v. Regents of the University of California
Schloendorff v. Society of New York Hospital, 211 N. Y. 125, 105 N. E. 92 (1914), the principle of informed consent before operations
Jablonski by Pahls v. United States, 712 F.2d 391 (9th Cir. 1983)
Ерлі-зайыптылардың арасындағы құқық бұзушылықтар
Тарихи тұрғыдан алғанда, жалпы құқық бойынша, әйелдер мен ерлер бір-бірін сотқа шақыруға құқылы емес еді. Бастапқыда бұл жасырындық доктринасына байланысты болды. Тіпті осы құқықтық доктрина "Үйленген әйелдердің мүліктік құқығы туралы" заңдар қабылдануымен жойылғаннан кейін де, көптеген соттар ажырасу немесе қылмыстық іс болмаса, әйелдер мен ерлер арасындағы сот процестерін қабылдамады, себебі бұл отбасылық қарым-қатынасты бұзуы мүмкін деп қорқынышты. 1860 жылдардан 1913 жылға дейін соттар әйелдер мен ерлердің бір-біріне жауапкершілігі туралы ұғымды толығымен қабылдамады. 1914-1920 жылдар аралығында жеті штаттың жоғарғы соттары әйелдер мен ерлердің бір-бірін шабуыл, дене күші қолдану, заңсыз қамау, кінәлі өлім және жұқпалы аурулар сияқты талаптар бойынша сотқа шақыруына рұқсат берді. Бұл қорқыныш, екі тараптың да жол-көлік оқиғасында зардап шеккен тараптың денсаулығын қалпына келтіруін қалауынан туындайды. BMW of North America, Inc. v. Gore, жазалаушы залаптардың конституциялық шектері Liebeck v. McDonald's мейрамжайлары Pearson v. Chung (2005)
Liebeck v. McDonald's Restaurants
Pearson v. Chung (2005)
Қатаң жауапкершілік
Қатаң жауапкершілік делдары қауіпті қызметтерден туындаған зиян үшін қозғалады, онда кінәсіз болған жағдайда да кінәлі тарап жауапкершілікке тартылады. Қатаң жауапкершілік өнімге қатысты делдардың кейбір түрлеріне, авторлық құқықты бұзуға және тауар таңбасының кейбір істеріне де қолданылады. Заңмен белгіленген делдардың бір бөлігі де қатаң жауапкершілікке жатады, оның ішінде көптеген экологиялық делдарлар бар. "Қатаң жауапкершілік" термині делдалдың жауапкершілігі оның кінәлі ниетіне (ол бұрыс әрекетті білген немесе оны жасауға ниеттенген, немесе осылай істеу арқылы сақтық шараларын бұзған) емес, керісінше, оның әрекетіне немесе оның салдарына қатаң түрде негізделгенін көрсетеді.
Өнім жауапкершілігі
Өнім жауапкершілігі – өндірушілердің, көтерме саудагерлердің және бөлшек саудагерлердің негізсіз қауіпті өнімдерге байланысты жауапкершілігі. Escola v. Coca Cola Bottling Co., 24 Cal.2d 453, 150 P.2d 436 (1944) Sindell v. Abbott Laboratories, 26 Cal. 3d 588, 607 P.2d 924 (1980)
Sindell v. Abbott Laboratories, 26 Cal. 3d 588, 607 P.2d 924 (1980)
Федералды құқық бұзушылықтар
Федералдық соттар көбінесе жалпы құқық немесе штат заңдарынан туындаған зиян келтіру туралы істерді қараса да, федералдық заңның нәтижесінде ғана туындайтын зиян келтіру туралы талаптар салыстырмалы түрде аз. Ең көп кездесетін федералдық зиян келтіру талабы – 42 U.S.C. § 1983 федералдық немесе штаттық заңмен қамтамасыз етілген азаматтық құқықтардың бұзылуына шағымдану құралы болып табылады, оны сөз бостандығынан бастап полицияның артық күш қолдануына дейін кез келген мәселе бойынша сотқа беруге болады. АҚШ-тың кеме жүзе алатын суларындағы кемелерде болған жарақаттардан туындайтын зиян келтіру талаптары федералдық адмиралдік юрисдикциясына жатады.