Кіріспе
18 ғасырдағы ағылшын қылмыскері Джонатан Уайлд, сондай-ақ Уайльд (1682 немесе 1683 – 24 мамыр 1725), Лондонның қылмысты әлемінің танымал тұлғасы, ол заңның екі жағында да жұмыс істеген, "Ұрықшы генерал" атағымен белгілі, қоғамдыққа көмектесуші болып көзге түскен. Ол бір мезгілде ірі қылмыстық империяны басқарды және өзінің қылмыстардан түскен пайдасын жылыстау үшін, сондай-ақ бәсекелестерін жою үшін қылмысқа қарсы күрестегі рөлін пайдаланды. Уайлд Лондон қаласында тиімді полиция күштері болмаған 18 ғасырдағы қылмыс толқыны кезінде іс-қимылға зор талапты пайдаланды. Өзінің қуатты бандиттік жетекшісі ретінде ол заң жүйесін шеберлікпен манипуляциялауға үйренді, өзі ұрлаған құнды заттар үшін сыйақы жинады, түрме күзетшілеріне әріптестерін босату үшін пара берді және оған қарсы шыққандарды шантаж жасады. Өзінің ұрланған заттарды және оларды ұрлағандарды табудағы ерекше қабілетіне байланысты үкімет қылмыстар мәселесі бойынша Уайлдтан кеңес алды. Уайлд халықтың сүйіспеншілігіне ие болған қарақшы және ұры Джек Шепардтың тұтқындалуына және өлім жазасына кесуіне жауапты болды. Алайда, Уайлдтың екіжүзділігі ашыққа шықты және оның адамдары оған қарсы куәлік беруге бастарды. Өзін-өзі өлтіруге талпынғаннан кейін, ол Тибернде көпшілік көз алдында дарға асылды. Оның өлімінен кейін Уайлд романдарда, өлеңдерде және пьесаларда бейнеленді, олардың кейбіреулері Уайлд пен "Ұлы жемқор" атанған замандас премьер-министр Уолполл арасындағы параллельдіктерді атап өтті.
Jonathan Wild, also spelled Wilde (1682 or 1683 – 24 May 1725), was a London underworld figure notable for operating on both sides of the law, posing as a public spirited vigilante entitled the "Thief Taker General". He simultaneously ran a significant criminal empire, and used his crimefighting role to remove rivals and launder the proceeds of his own crimes. Wild exploited a strong public demand for action during a major 18th century crime wave in the absence of any effective police force in London. As a powerful gang leader himself, he became a master manipulator of legal systems, collecting the rewards offered for valuables which he had stolen himself, bribing prison guards to release his colleagues, and blackmailing any who crossed him. Wild was consulted on crime by the government due to his apparently remarkable prowess in locating stolen items and those who had stolen them. Wild was responsible for the arrest and execution of Jack Sheppard, a petty thief and burglar who had won the public's affection as a lovable rogue. However, Wild's duplicity became known and his men began to give evidence against him. After a suicide attempt, he was hanged at Tyburn before a massive crowd. Since his death, Wild has been featured in novels, poems and plays, some of them noting parallels between Wild and the contemporaneous Prime Minister Walpole, known as "The Great Corrupter".
Өзін-өзі тану
1680 жылдан бастап Лондонда қылмыс күрт өсті, әсіресе Лондонның коммерциялық орталық ретінде маңыздылығы арта тұрғанда, мүлікке қарсы қылмыстардың саны айтарлықтай көбейді. 1712 жылы Уайлдтың алдағысы және болашақта ұрыларды ұстау бойынша бәсекелесі Чарльз Хитчен Лондонда ұрлықпен ғана күн көретін 2000 адамды жеке танитынын айтты. 1711 жылы Хитчен қалалық маршал лауазымына ие болып, қоғамдық қызметке кірді, бұл лауазымға 700 фунт стерлинг төледі (1711 жылы 700 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Алайда ол лауазымын жемқорлыққа пайдаланып, ұрылардан да, олардың болашақ құрбандарынан да зор ақы талап етті. Ол ұрыларды түрмеден босату үшін пара алып, қылмыскерлерді таңдап тұтқындап, солардың үйлерінен жыныстық қызметтерді мәжбүрлеген. Хитченнің қылмыс өршуі туралы куәлігі Лондонның Алдермендер кеңесінің осы іс-әрекеттерді тергеу кезінде берілді, нәтижесінде ол 1713 жылы вице-маршал лауазымынан шеттетілді. 1713 жылы Хитчен Уайлдты өзінің көмекшісі болуға шақырды, бұл ұрыларды ұстау арқылы табыс табудың пайдалы жолы болды, себебі ұсталған қылмыскер үшін үкімет 40 фунт стерлинг (1713 жылы 40 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) сыйақы төлейтін. Уайлд, Вуд-стрит түрмесінде ұзақ уақыт болған кезінде, Хитченнің «Математиктер» деп аталатын серіктерімен танысқан болуы мүмкін, олардың бірі, Уильям Филд, кейін Уайлд үшін жұмыс істеді. Хитчен «Регулятор» атты памфлет арқылы Уайлдқа қарсы күресуге тырысты, ол Уайлдты сипаттаған, бірақ Хитченнің бұрынғы лауазымнан шеттетілуі және сол кездегі шоқтықтырылған гомосексуализм айыптамасы оны Уайлдқа қауіпті қарсылас ретінде жойды. Уайлд Лондондағы қылмыстың дерлік монополиясын иеленді, және оның «империясын» басқару туралы аңыздар пайда болды. Бір аңызға сүйенсек, ол өзінің жұмысындағы барлық ұрылардың тізімін сақтап, олардың пайдалылығы біткен кезде, оларды 40 фунт стерлингке бағанаға сатар еді. Бұл болжамды жүйе «қос алдау» фразасының жалған немесе халықтық этимологиясына әсер етті: ұры Уайлдты қандай да бір жолмен ашуландырса, ол ұрының атына крест қояр еді; екінші крест сол адамды асылу үшін коронаға сатуға кесімді жазалар еді. (Бұл әңгімеге қарсы дәлел бар, себебі «қос алдау» сөзі ағылшын тілінде 1834 жылға дейін қолданылмаған.) Уайлд өзінің бейнесін батыр ретінде көрсетуге тырысты. 1718 жылы ол өзін «Ұлыбритания мен Ирландияның ұры-қалқының бас генералы» деп атады. Оның куәлігі бойынша, алпыстан астам ұры ағашқа ілінген. Ол жоғалған заттарды жеке іздеп тапса, ұрыларды табуға жұмсаған күші көпшілікке белгілі болды. Уайлдтың Олд Бейлидегі кеңсесі әрқашан жұмбасқа толы болды. Қылмыстың құрбандары жоғалғандарын жарияламастан бұрын, Уайлдтың агенттері жоғалған заттарды «табып» алғандарын біліп, Уайлд қылмыскерлерді табуға көмектесуді қосымша ақыға ұсынды. Алайда, бұл тәсілді көркем әдебиетте пайдаланғанымен, Уайлд өзінің жеке бандиттерінің біреуін жеке ақыға тапсырған-жоқпыны белгісіз. 1720 жылы Уайлдтың даңқы соншалық болды, патша кеңесі онымен қылмысты бақылау әдістері туралы кеңесті. Оның ұсынысы, таңқаларлық емес, ұрыларға қарсы дәлелдер үшін сыйақыны көтеру болды. Шын мәнінде, ұрыны ұстаған үшін сыйақы бір жыл ішінде 40 фунттан 140 фунтқа дейін өсті, бұл Уайлдтың табысын айтарлықтай арттырды. Уайлдты виг саясаткерлері жақтаған, немесе кем дегенде елемеген, ал тори саясаткерлері қарсы болғанына дәлелдер бар. 1718 жылы торилер тобы, негізінен Уайлдтың іс-әрекеттерін ескере отырып, ұрланған мүлікті алуға қарсы заңдарды қатаңдатты. Алайда, бұл заңдар күтпеген нәтиже берді, Уайлдтың ықпалын күшейтті, себебі ол ұрыларға өздерінің тауарларын Уайлд арқылы ғана сатуды қиындатты. Уайлдтың ұрылармен болған шайқасы жақсы жарияланды. Уайлд өзі оның батырлық әрекеттері туралы есептермен газеттерге жүгінетін, ал газеттер осы ақпаратты алаңдаған жұртшылыққа жеткізетін. Осылайша, 1724 жылдың жазында газеттерде Уайлдтың Каррик Бандасының жиырма бір мүшесін ұстаудағы ерен еңбегі туралы хабарлар жарияланды (800 фунт стерлинг сыйақымен – 1724 жылы шамамен 800 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Банданың бір мүшесі босатылған кезде, Уайлд оны қуалай, «қосымша ақпарат» бойынша тұтқындады. Бұл көпшілікке тәртіпті қажырлы қорғау сияқты көрінді. Шын мәнінде, бұл ұлттық қызмет деп маскировкаланған бандиттік соғыс болды. Уайлд іздеушіге ақы сұрағанда, ол әдетте барлық мәміленің басы-қасында болады. Мысалы, Дэвид Нокс 1724 жылы «Дейли Пост» газетінде шыққан, Генри Филдингтің «Джонатан Уайлд, Ұлының өмірі мен өлімі» еңбегінде (Хаусонның деректеріне сүйене отырып) келесі жарнаманы келтіреді: Жарнама – ақша талап ету. «Қарыз шарты» (debt agreements) дегені – қол қою, яғни Уайлд дәптердің иесінің есімін біледі. Сонымен қатар, Уайлд жарнама арқылы дәптердің иесінің сол кезде не істеп тұрғанын білетінін айтады, себебі Фонтан Таверна бұрынғы әйелдер үйі болған. Жарнаманың нағыз мақсаты – дәптердің иесін оның борхонаға барғанын жариялаумен қорқыту, қарыз берушілерге немесе жұртшылыққа, тіпті оны үнсіздікке сатып алуға баға белгілеу (один гвинея, яғни бір фунт және бір шиллинг).
The advertisement is extortion. The "notes of hand" (agreements of debt) means signatures, so Wild already knows the name of the notebook's owner. Furthermore, Wild tells the owner through the ad that he knows what its owner was doing at the time, since the Fountain Tavern was a brothel. The real purpose of the ad is to threaten the owner with announcing his visit to a bordello, either to the debtors or the public, and it even names a price for silence (a guinea, or one pound and one shilling).
Джек Шепардтің күресі мен құлдырауы
1724 жылы Лондонның саяси өмірі халықтың сеніміне қатысты дағдарысқа ұшырады. Оңтүстік теңіздердегі «Көпіршік» төрт жыл бұрын жарылып, халық жемқорлыққа наразылық білдірді. Билік иелеріне күмәнмен қарау басталды. 1724 жылғы сәуірде, сол дәуірдің ең танымал үйді бұзушысы Джек Шепардты Уайлдтың бірі, Джеймс «Тозақ пен ашу» Сайкс, 5 ақпанда Клэр нарығында жасаған ұрлығы үшін ұстады. Шепард бұрын Уайлдпен жұмыс істеген, бірақ ол өздігінен әрекет еткен. Сәйкесінше, басқа тұтқындаулар сияқты, Уайлдтың Шепардтан халықты қорғау мүддесі жеке болды. Шепард Сент-Джайлздің дөңгелек үйіне қамалды, бірақ үш сағат ішінде қашып кетті. 19 мамырда Уайлд Шепардты қалта ұрлығы үшін тағы да ұстады, осы жолы оны Соходағы Сент-Аннның дөңгелек үйіне жатқызды, онда ол келесі күні Элизабет «Эдгворт Бесс» Лионмен кездесті; ол да онымен бірге қамалды және күйеу-әйел ретінде танылып, Клеркенвеллдегі Жаңа түрмеге жіберілді. Екеуі де 25 мамырда қашып кетті. Шілдеде Филд Уайлдқа Шепард туралы хабарлады, сондықтан Уайлд 22 шілдеде Лионды іздеп, оны Темпл Барда Шепардқа сатқанша ішімдіктермен тойдырды. Келесі күні Уайлд өзінің тағы бір адамын, Квилт Арнольдты жіберіп, Шепардты үшінші рет ұстап, сотқа күту үшін Ньюгейт түрмесіне қамады. 13 тамызда Шепардты үш ұрлық қылмысы бойынша соттады, бірақ дәлелдердің жетіспеуіне байланысты алғашқы екеуінен босатылды. Алайда Уайлд Филдпен және Шепардтың бұрынғы шебері Уильям Нибоунмен бірге 12 шілдеде Нибоунның үйін ұрлағаны үшін айыптау үшін дәлелдер ұсынды. Шепард кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді және Ньюгейт түрмесінің өлім жазасын күтетін камерасына қамалды. Өлім жазасы келген түні, 31 тамызда, Шепард тағы да қашып кетті. Осы кезде ол шәкірттер үшін халықтың батыры болды (сүйкімді, зорлық-зомбылықсыз және әдемі кокни шәкірті болғандықтан). 9 қыркүйекте Шепард Уайлдтың адамдарынан қашып құтылды, бірақ Финчли Комонында жасырынып жүргенде Ньюгейттен келген отряд оны төртінші рет ұстады. Шепард Ньюгейтке қайтарылып, түрменің ең қауіпсіз бөлмесіне қамалды. Сонымен қатар, Шепардты бұғаулап, еденге тізбектеді. Осы арада, 9 қазанда Уайлд пен оның адамдары Жозеф «Блюскин» Блейкті, қарақшыны және Шепардтың қылмыстағы серіктесін ұстады. 15 қазанда Блюскин 12 шілдеде жасалған ұрлық үшін сотталды, Уайлд, Филд және оның адамдары куәлік берді. Олардың айтқандары Шепардтың сотта берген куәліктерімен сәйкес келмеді, бірақ Блюскин кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Соттан кейін Блюскин Уайлдтан өлім жазасын жұмыстарға ауыстыруды өтінді (өйткені ол бұрын Уайлдпен жұмыс істеген), бірақ Уайлд бас тартты. Ашуға мініп, Блюскин Уайлдты өлтіруге тырысты, оның мойнын қалта пышағымен кесіп, қырқыс тудырды. Уайлд есінен танып, оны емделуге хирургке алып барды. Жанындағы Ньюгейтке тараған және түнде жалғасқан тәртіпсіздікті пайдаланып, Шепард 16 қазанда тағы да қашып кетті. Ол тізбектерді, құлыптарды және алты темір есікті сындырып тастады. Бұл қашу баршаны таң қалдырды, ал журналист ретінде жұмыс істейтін Дэниел Дефо оқиға туралы жазды. 1 қарашаның таңертеңінде Шепардты бесінші және соңғы рет констебль тауып ұстады. Бұл жолы ол Ньюгейттің ортасына қамалды, онда оны әрқашан бақылауға болады және үш жүз фунт темір салмақпен жүктелді. Ол соншалықты танымал болғандықтан, түрме сақшылары жоғары қоғамнан келген қонақтарға оны көруге ақы төледі, ал Джеймс Торнхилл оның портретін салды. 11 қарашада Блюскин асылып өлтірілді. Бес күннен кейін Шепард та Тибернде осылай асылып өлтірілді. Уайлд екі өлім жазасына да қатыспады, өйткені ол бірнеше апта бойы төсегінде жатып, мойнындағы жарадан айығып жатты. Уайлдтың Шепардты бақылауға қабілетсіздігі және Блюскиннің қолынан алған жарақаты, сондай-ақ билік тұлғаларына қатысты халықтың пікірінің өзгеруі оның құлдырауына әкелді. Ол жарақаттан айыққан кезде, оның қылмыскерлер тобын басқаруы да жоғалып, оны жек көруге бастады. Сауыққаннан кейін Уайлд өзінің бір топ мүшесін түрмеден қашу үшін зорлық-зомбылықпен әрекет етті. Іздеу барысында ол бірнеше апта бойы жасырынып жүрді, бірақ ісі бітті деп ойлағанда қайтадан жұмысқа кірісті. 1725 жылғы 6 ақпанда Уайлд Лестер Хаусына шақырылды, ол түрмеден қашу және Блюскинмен болған оқиғадан кейін өзінің қызметшілерінен бірінің алтын сағатын қайтаруға құмар болған жоқ.
Тұтқындау, сот және өлім жазасы
15 ақпанда Уайлд пен Арнольд түрмеден қашуға қатысқаны үшін тұтқындалды. Уайлд Ньюгейтке қамалды, онда ол өзінің қызметін жалғастыруға тырысты. «Нағыз бейне» суретінде (беттің жоғарғы бөлігінде) Уайлд Ньюгейтте бейнеленген, ол әлі де кеңсесіне кіретін және шығатын тауарларды тіркеу үшін қолында дәптермен отыр. Уайлдқа қарсы түрмеден қашу және өткен тамыздағы «Жартер» орденінің қадағалаушыларының тағайындалуы кезінде зергерлік бұйымдарды ұрлағаны туралы айғақтар ұсынылды. Халықтың көңіл-күйі өзгерді, олар қарапайым адамдарды қолдады және билік өкілдеріне наразылық білдірді. Уайлдтың соты лорд-канцлер лорд Томас Паркер, Макклсфилд графының 1-ші титулымен, 100 000 фунт стерлинг пара алғаны үшін бір уақытта өтті. Жағдайдың өзгеруіне байланысты, Уайлдтың бандасының мүшелері көшбасшыларының қашып құтыла алмайтынын түсінді және олар өздерін жария етті. Бірте-бірте, банда мүшелері оған қарсы куәліктерді ұсына бастады, оның барлық қызметі, соның ішінде ұрыларды ұйымдастырып, асып өлтірудің жоспары белгілі болды. Сонымен қатар, Уайлдтың мемлекеттік қызметкерлерге жиі пара бергеніне қатысты айғақтар ұсынылды. Уайлдтың соңғы соты 15 мамырда Олд Бейлиде өтті. Ол 22 қаңтарда Холборнда Кэтрин Стэтамнан (10 наурызда түрмеде кездескен) жекеше кружево ұрлағаны үшін екі айыптама бойынша сотталды. Бірінші айыптама бойынша ол ақталды, бірақ екінші айыптама бойынша Стэтамның көрсетуіне сүйене отырып, ол кінәлі деп танылды және өлім жазасына кесілді. Қорқып, Уайлд кешірім сұрады, бірақ одан бас тартты. Ол тамақ жей алмады, шіркеуге бара алмады, ақыл-есінен жаңылып, подаграға шалдықты. Өлім жазасын орындау күні таңында, өлімнен қорқып, Уайлд көп мөлшерде лауданум ішіп, өзін-өзі өлтіруге тырысты, бірақ аштан әлсірегендіктен, ол күшті құсып, одан оянбаған комаға түсті. 1725 жылғы 24 мамырда Тиберндегі дарға асылатын орынға алып келгенде, Дефо көпшіліктің бұрынғыдан гөрі әлдеқайда көп болғанын айтты және сотталғандарға мерекелеу немесе қайғырудың орнына, Уайлдтың дарға асылуы үлкен оқиға болды және билеттер алдын ала сатылды. Тіпті көптеген қорқынышты көріністерге толы жылда да, Уайлд ерекше үлкен және шулы көпшілікті тартты. 18 жасар Генри Филдинг та сол кезде болды. Уайлдқа Уильям Сперри және екі Робертс: Санфорд және Харфэм сүйреп жүрді; бірнеше күн бұрын Уайлдпен бірге өлім жазасына кесілген төрт тұтқындардың үшеуі. Ол күшті дәрі-дәрмекке толы болғандықтан, Уайлд үштен кейін қайтыс болды, Шеппардты дарға асу кезінде болған қиындықтар болған жоқ. Дарға асушы Ричард Арнет Уайлдтың тойына қонақ болған. Түннің ортасында Уайлдтың денесі оның тілегі бойынша Санкт-Панкрас ескі шіркеуінің зиратында үшінші әйелі және көптеген сүйіктілерінің бірі (шамамен 1718 жылы қайтыс болған) Элизабет Маннның қасына жасырын жерленді. Оның жерленгені уақытша ғана болды. 18 ғасырда ең танымал қылмыскерлерге аутопсия және диссекция жасалды, сондықтан Уайлдтың денесі эксгумацияланып, диссекция үшін Корольдік Хирургтер Колледжіне сатылды. Оның қаңқа қалдықтары Линкольн Инн Филдс қаласындағы Корольдік колледждің Хантер музейінде көпшілыққа көрсетілуде.
Wild's hanging was a great event, and tickets were sold in advance for the best vantage points (see the reproduction of the gallows ticket). Even in a year with a great many macabre spectacles, Wild drew an especially large and boisterous crowd. Eighteen year old Henry Fielding was in attendance. Wild was accompanied by William Sperry and the two Roberts: Sanford and Harpham; three of the four prisoners who had been condemned to die with Wild a few days before. Because he was heavily drugged, Wild was the last to die after the three of them, without any difficulty that had happened at Sheppard's execution. The hangman, Richard Arnet, had been a guest at Wild's wedding. In the dead of night, Wild's body was buried in secret at the churchyard of St Pancras Old Church next to Elizabeth Mann, his third wife and one of his many lovers (who had died in about 1718), as he had wished. His burial was only temporary. In the 18th century, autopsies and dissections were performed on the most notorious criminals, and consequently Wild's body was exhumed and sold to the Royal College of Surgeons for dissection. His skeletal remains are on public display in the Royal College's Hunterian Museum in Lincoln's Inn Fields.
Танымал мәдениетте
1969 жылы Джеймс Клавэллдің "Джек қайда?" фильмінің сценарийі Джек Шепардтың (Томми Стил) тарихын айтады, ал Уайлд (Стенли Бейкер) – әдемі және қатыгез қылмыскер басшысы ретінде бейнеленеді. Ән жазушы Джимми Уэбб Уайлдтың өмірін және 1977 жылғы "Highwayman" әніндегі соңғы дарға асылуын сипаттайды. 1985 жылы кантри музыкасының супертобы The Highwaymen Billboard Hot Country Songs тізіміне 18 мамыр күні еніп, 1-орынға көтеріліп, барлығы 20 апта тізімде болды. Уэбб жол тонаушысы екенін түсінде көріп, содан кейін әнді жазуға шабыттанды. Әннің бірінші шумағы Уайлд сияқты "жиырма бесінші жылдың көктемінде" өлім жазасына кесілген кейіпкердің өмірін бейнелейді: 1999 жылғы "Планкетт пен Маклейн" фильмінде Уайлд фильмнің басты қарсыласы, Кен Стотт ойнаған психопат ұры генерал Чанс кейіпіне шабыт берді.
In the 1999 film Plunkett & Macleane, Wild was the inspiration for the film's antagonist; the psychopathic Thief Taker General Chance, played by Ken Stott.