Кіріспе

Француздың үстіркілді стратегиялық бомбалаушысы

Dassault Mirage IV – француздық үстіркілді стратегиялық бомбалаушы және терең барлау ұшағы. Dassault Aviation компаниясы жасаған бұл ұшақ 1964 жылғы қазан айында Франция Әуе күштерінің құрамына кірді. Ұзақ жылдар бойы Францияның ядролық қаруларын ұстау күштерінің – Force de Frappe ядролық үштігінің маңызды бөлігі болды. Mirage IV 1996 жылы ядролық соққы беру міндетінен алынып, 2005 жылы толығымен қолданыстан шығарылды. 1960 жылдары Mirage IV ұшағын экспорттау жоспарланған. Бір ұсыныс бойынша, Dassault британдық ұшақ корпорациясымен бірлесіп, Ұлыбритания Әуе күштері және басқа экспорттық клиенттер үшін Mirage IV ұшағының түрін бірлесіп өндіруге келісім жасауға тиіс еді, бірақ бұл жоба іске аспады. Нәтижесінде, Mirage IV басқа ешбір елде қолданылмады.

Шығу тегі

1950 жылдары Франция ядролық қару өндіру үшін ауқымды әскери бағдарламаны бастады; алайда, қолдағы француз ұшақтарының қаруды жеткізуге жарамсыз екені мойындалды. Осылайша, 1956 жылы Францияның тәуелсіз ядролық құралдарының дамуының бір бөлігі ретінде қаруды жеткізу миссиясын орындауға арналған жоғары жылдамдықты бомбалаушыны жасау жұмысы басталды. 1956 жылдың мамырында Гай Моле үкіметі 3 тонналық, 5,2 метрлік ядролық бомбаны 2000 км қашықтыққа (әуеде жанармай құюсыз) тасымалдай алатын, ауада жанармай құю мүмкіндігі бар жоғары жылдамдықты бомбалаушының техникалық талаптарын жасады. Авиациялық авторлар Билл Ганстон мен Питер Гилкристтің пікірінше, техникалық талаптарға жоғары жылдамдық енгізілуі сол кезде көптеген адамдарды "таң қалдырды". Мемлекеттік органдар мен Dassault компаниясының қызметкерлері бірлесіп жасаған соңғы техникалық талаптар 1957 жылдың 20 наурызында бекітілді. Sud Aviation және Nord Aviation компаниялары да қазіргі ұшақтардың негізінде дамыған бәсекелес ұсыныстар жасады. Sud Aviation компаниясы Super Vautour ұшағын ұсынды, ол SNECMA Atar қозғалтқыштарымен жабдықталған және Mach 0.9 жылдамдығымен 1700 миль (2736 км) радиуста ұшуға қабілетті Sud Aviation Vautour ұшағының кеңейтілген нұсқасы болды. 1957 жылдың сәуірінде Dassault компаниясына жобалау конкурсында жеңіске жеткені хабарланды. Бұл ұшақ Mirage III-тен әлдеқайда жетілдірілген, машинамен және химиялық әдіспен өңделген панельдер, конус тәрізді элементтер, аздаған мөлшерде титан және көптеген жерлерде, соның ішінде құйрықтың алдыңғы бөлігіндегі отын бактерілері сияқты жаңа мүмкіндіктерді қамтыды. 23 қыркүйектегі 138-ші рейс алғашқы көрсеткіштерді растады және 500 км жабық трассадағы рекордты орташа сағатына 1972 км (1225 миль) жылдамдыққа жеткізді, Mach 2.08 және Mach 2.14 аралығында ұшты. 1959 жылдың күзінде Mirage IV 01 прототипі сынақ кезінде шағын өзгерістерге ұшырады, ең байқалатын өзгеріс – құйрығының кеңейтілуі (биіктігі аздап төмендеді, ал хордасы айтарлықтай ұлғайды).

Өндіріс

Қашықтықты арттыру мақсатында, екі Snecma лицензиясымен жасалған Pratt & Whitney J75 қозғалтқыштарымен жабдықталған және қанат ауданы 120 м² (1,290 шаршы фут) құрайтын, ал IV прототипінің қанат ауданы 70 м² (750 шаршы фут) болатын, сондай-ақ 2.4 Мах жылдамдығы мен жалпы салмағы бар Mirage IVB ұшағының жобасы зерттелді. Бұл ұсыныс де Голльдің екі бағытты (ұшақтың Францияға оралуын қоса) соққы беру миссияларын қамтамасыз етуге деген қызығушылығына жауап ретінде жасалған. Алайда, ұшақтың дамуы 1959 жылдың шілдесінде жоғары құнына байланысты тоқтатылды. 1960 жылдың 4 сәуірінде 50 Mirage IVA ұшағына ресми тапсырыс берілді. 1963 жылдың 7 желтоқсанында алғашқы Mirage IVA өзінің алғашқы ұшуын жасады. 1964-1968 жылдар аралығында 62 ұшақ салынды және пайдалануға берілді. Dassault компаниясы Mirage IV ұшағын бастапқыда төмен қабатта ұшу үшін жобалаған болса да, 1964 жылдың қарашасында тапсырыс берілген 12 ұшақтың соңғы партиясы бұрынғы ұшақтардан бірнеше аспектілерде, соның ішінде ұшуды басқару жүйесі, авионика және конструкциялық ерекшеліктері бойынша өзгешеленді, төмен қабаттағы ұшу мүмкіндіктерін жақсарту мақсатында. Бұл партияның қуат көзі ретінде жаңа Pratt & Whitney / SNECMA TF106 турбовентиляторлы қозғалтқышы қолданылуы жоспарланған. Dassault компаниясы Rolls Royce Avon қозғалтқыштарымен жабдықталған Mirage IVA нұсқасын ұсынды. Австралиялық әуе маршалы Фредерик Шергер 1961 жылы IVA ұшағын сатып алуды қарастырды, себебі ол қолданыстағы, дәлелденген аппарат ретінде қарастырылды (әлі дамып жатқан BAC TSR 2-ден өзгеше), бірақ соңында General Dynamics F 111C ұшағына тоқталды. 1965 жылдың сәуір айында британ үкіметі TSR 2 барлау-шабуыл ұшағының жобасын тоқтатты. Алайда, операциялық қажеттілік сақталды, сондықтан жауап ретінде Hawker Siddeley Buccaneer S.2 ұсынды, ал американдықтар General Dynamics F 111K ұшағын ұсынды. 1965 жылдың шілдесінде Dassault және British Aircraft Corporation (BAC) бірлесіп өзгертілген Mirage IV ұшағын ұсынды. Dassault/BAC ұшағы, Mirage IV* немесе Mirage IVS (S – Spey дегенді білдіреді) ретінде танылды, жалпы көлемі 1.5 метрге дейін ұлғайтылған Rolls Royce Spey турбовентиляторлы қозғалтқыштарымен қайта жабдықталады (фюзеляж тереңдігі 1.5 метрге дейін ұлғайтылды, ал салмағы 1.5 метрге дейін жетеді), TSR 2 үшін жоспарланған авиониканы пайдалануға тиіс болды, бірақ BAC француздық Antilope радарына басымдық берді. Dassault компаниясы жобалаған болса да, өндіріс Dassault және оның субподрядтары (қанаттары, орталық фюзеляж және құйрық бөлігі) және BAC (алдыңғы және артқы фюзеляж) арасында бірлесіп жүргізілуі тиіс еді. Соңғы құрастыру орны осы ұсыныс қабылданбас бұрын анықталмады. Mirage IV* ұшағы RAF-тың барлық талаптарына сай келеді деп мәлімделді, сонымен қатар оның жылдамдығы F111-ден сәл жоғары, ал қашықтығы кемінде тең деп есептелді. Ұшақтың құны 50 дана үшін 2,321 миллион фунт стерлинг немесе 110 дана үшін 2,067 миллион фунт стерлинг болды, бұл F 111K-нің бағасынан төмен. Алайда, Ұшу министрлігі мен RAF жүргізген зерттеулер RAF-тың төмен қабаттағы ұшу талаптарына сәйкес келу үшін қосымша өзгерістер қажет екенін анықтады. Бұл өзгерістерге ұшақтың конструкциясын нығайту және ұшқыш пен экипаж мүшелерінің көру мүмкіндігін жақсарту үшін кабина әйнектерін қайта қарау кірді. Фюзеляж ұзартылғанмен қарамастан, қашықтықта айтарлықтай кемшіліктер байқалды. BAC британ үкіметінің Mirage IV* ұшағына жасаған бағалауы "беткейлік" болғанын мәлімдеді. Әуе тарихшысы Билл Ганстон 1963 жылдан бері төмен қабаттағы Mirage IV миссиялары жоспарланғанын және 1965 жылдан бері Mirage IV ұшақтары төмен қабатта тұрақты түрде жұмыс істегенін атап өтті, сондай-ақ стратегиялық бомбалаушының дайын емес ұшу-қону жолақтарынан жұмыс істеу қабілеті тарихи тұрғыдан маңызды емес екенін айтты. BAC және Dassault сондай-ақ Mirage IV* ұшағын Францияға сатуға және Үндістан, мүмкін Израиль және басқа да елдерге экспорттауға үміттенген, бірақ британдық сатудың болмауы осы мүмкіндіктерге тосқауыл қойды.

Дизайн

Мираж IV дизайны мен сыртқы түрі Мираж III истребительіне ұқсас, құйрықсыз дельта қанаттары және тік, төбесі шаршы вертикальды стабилизаторы бар. Дегенмен, қанаты жоғары жылдамдықпен ұшу үшін айтарлықтай жұқа, түбінде 3,8%, ал ұшында 3,2% қалыңдық/хорда қатынасына ие. Бұл қанат сол кезде Еуропада жасалған ең жұқа қанаттың бірі және әлемдегі ең жұқа қанаттардың бірі болды. Ұшақта 14 000 литр (3700 галлон (АҚШ)) ішкі жанармай бар, ал оның қозғалтқыштары өте көп жанармай жұмсайды, әсіресе форсаждық камерасы іске қосылғанда. Басты державалар арасында ядролық соғыс болған жағдайда, әуе базалары қиратылатындықтан, қайта оралуға жанармайдың қажеті жоқ деп есептелді. Оның орнына, аман қалған Мираж IV ұшақтары қаруларын жеткізіп болғаннан кейін жақын жердегі бейтарап елдердегі базаларға қонуға бағытталатын еді. Ұшқыш пен навигатордан тұратын экипаж екі бөлек кабинада, әрқайсысы жеке ашылатын шатырлармен жабдықталған. Бомбалау/навигациялық радары фюзеляждың астында, кабинаның алдында және қозғалтқыштардың артында орналасқан. Мираж IV-тің көптеген борттық авионика жүйелері, мысалы радарлық байланыс, навигациялық құралдар және бомбалау жабдығы Thomson CSF компаниясымен жасалған. Басқа авионика элементтерін Dassault және SFENA ұсынды. Борттағы француздық емес негізгі жүйелердің бірі – Marconi компаниясы жасаған AD.2300 доплер радары болды. Навигатордың орнынан басқарылатын құрсақ бөлігінде орналасқан перископ арқылы түсірілетін бомбаларды да нысанаға алуға болады. 1980 жылдары 18 Мираж IV ұшағына орталық пилон және ядролық ASMP зымыранын тасымалдауға және іске қосуға арналған қосымша жабдықтар орнатылды. Мираж IVA теориялық тұрғыдан алғанда, жанармай бактары мен ЭКМ контейнерлерінен бас тартып, алты ірі конвенциялық бомбаны тасымалдай алатын еді, бірақ бұл қару-жарақтар практикада сирек орнатылды.

Өтпелі кезең және жаңартулар

Бастапқыда негізгі шабуылдық ұшу профилі Mach 1.85 жылдамдығымен "жоғары-жоғары-жоғары" болды, нысаналарды 3500 км (2175 миль) дейінгі максималды радиуста ұшыруға мүмкіндік берді. 1960 жылдардың соңында, жер-әуе қорғаныс зымыранының қаупі жоғары биіктіктегі ұшуды тым қауіпті еткен кезде, Mirage IVA төмен биіктікте енуге бейімделді. Төменнен ұшу кезінде максималды шабуыл жылдамдығы 1100 км/сағ (680 миль/сағ) дейін төмендеді, ал ұрыс радиусы да азайды. 1963 жылға қарай, Mirage IV-ке қатысты миссиялардың көп бөлігі төмен деңгейдегі ұшу ретінде жоспарланды. 1964 жылға қарай, Mirage IVA-лар 200 фут биіктікте, жерді бақылап ұшу радиолокациясының көмегінсіз жаттығу ұшуларын жүргізді, бұл ұшқыштарға үлкен жүктеме түсірді және борттағыларға жоғары турбуленттілік әсер етті. 1970 жылдарға қарай, Mirage IV-тің әуе қорғанысына қарсы осалдығы, тіпті төмен биіктікте ұшу кезінде де, AN 11 немесе AN 22 сияқты гравитациялық бомбаларды қолдануды тиімсіз етті. Сондықтан, қорғаныс ролінің үлкен бөлігін құрлықтағы зымырандарға және су астындағы баллистикалық зымырандарға беру туралы шешім қабылданды. Нәтижесінде, 1976 жылы Mirage IV эскадрильясының бірі, флоттағы шығындарға байланысты жартылай тоқтатылды. 1975 жылы барлық Mirage IV ұшақтары жаңа жасыл-сұр камуфляж схемасына боялды. 1979 жылы стратегиялық және тактикалық ядролық күштерінде қолданылатын еркін түсу бомбаларының тиімділігі төмендегеніне жауап ретінде ASMP зымыранының әзірленуі басталды; ASMP 400 км (250 миль) дейінгі қашықтыққа ие болды және 150 немесе 300 килотонналық ядролық оқ-дәрімен жабдықталуы мүмкін болды. 1981-1983 жылдары Mirage IV ұшу платформасы ретінде пайдаланылатын әртүрлі сынақ ұшырулар жасалды. Mirage IVA-ны IVP-ға түрлендіру ұшақтың көптеген модификацияларын және қайта құруларын қажет етті. Орталық желіге бір ASMP зымыраны немесе CT52 барлау құралын орналастыруға болатын терең тіреу қосылды. 1985 жылдың тамызында Франция көршілес Батыс Германиядағы әуе базаларында Mirage IVP-лерді орналастыруды көздеген ұсыныс жарияланды; бұл орналасу Францияның дәстүрлі ядролық қорғаныс саясатынан маңызды философиялық ауытқуды білдіретін еді. Авиация авторлары Билл Ганстон мен Питер Гилкрист француз шенеуніктерінің достық аумақта Mirage IV-ті қалпына келтіру мүмкіндігін тым оптимистік деп тарихи түрде есептегенін айтады, себебі Францияның ядролық шабуылынан кейін бұл елдер достықтан шығып, жаулыққа ұшырауы мүмкін еді. EB 2/91 таратылды және EB 1/91 ERS 1/91 (Escadron de Reconnaissance Stratégique, Стратегиялық барлау эскадрильясы) болып қайта аталды, Мон-де-Марсанда орналасқан бес Mirage IVP-ні пайдаланды; қалған ұшақтар Шатодунда сақталды. Барлау ролінде Mirage IVP Босния, Ирак, Косово және Ауғанстан аймақтарында қызмет етті. ES 1/91 Gascogne эскадрильясының қалған Mirage IVP-лері 2005 жылы зейнеткерлікке шығарылды және Бордо-Мериньяқтағы CIFAS орталығында сақталады. 2005 жылы барлық барлау конфигурацияланған Mirage IVP-лердің зейнеткерлікке шығуы француз әуе күштерінің Mirage F1CR-лерінің біраз уақытқа дейін әуеде барлау миссияларын орындайтын жалғыз ұшақтар болғанын білдірді. Mirage IVP-нің ұзақ мерзімді ізбасары PRNG Pod de Reconnaissance Nouvelle Génération (Жаңа буынды барлау құралы) заманауи құралымен жабдықталған Mirage 2000N ұшағы болды. Mirage IV экипаждары үшін танымал болды, оны ұшу оңай болды. Сонымен қатар, оның ескілігі мен күрделілігіне қарамастан, оны күтіп ұстау өте қарапайым болды.